[:gj]ગુજરાત કોલ્ડ સ્ટોરેજમાં દેશમાં આગળ નિકળી ગયું, બટાટામાં આગળ [:en]Gujarat leads the country in cold storage[:hn]गुजरात कोल्ड स्टोरेज में देश में सबसे आगे [:]

[:gj]અમદાવાદ, 14 નવેમ્બર 2023

ગુજરાતમાં ફળ, શાકભાજી, માછલીનું ઉત્પાદન વધતાની સાથે કોલ્ડસ્ટોરેજ વધારવામાં સફળતા

કોલ્ડ સ્ટોરેજ ન હોવાના કારણે દેશમાં દર વર્ષે 70 હજાર કરોડથી 1 લાખ કરોડ રૂપિયા સુધીની ખેતપેદાશનો બગાડ થાય છે. ફળ અને શાકભાજીના કુલ જથ્થામાંથી 30 ટકા જથ્થાથી વધુ છેલ્લા વપરાશકાર પાસે પહોંચે તે પહેલા જ સડીને ખતમ થઈ જાય છે. આ બગાડનું મુખ્ય કારણ ખેતઉત્પાદનના સંગ્રહનો અભાવ છે. ગુજરાતમાં 7થી 10 હજાર કરોડનો ખેડૂતોનો અને વેપારીઓનો કૃષિ માલ ખરાબ થઈ જાય છે.
તેનો મલબ કે માથાદીઠ રૂ.2500ના શાકભાજી ફળ ખરાબ થઈ જાય છે. અને વર્ષે કુટુંબ દીઠ રૂ.12500નો માલ ખરાબ થઈ જાય છે. મહીને 1 હજાર રૂપિયા દરેક કુટુંબ દીઠ કૃષિ પેદાશો ગુમાવવી પડે છે.

ગુજરાતમાં 253 લાખ ટન શાકભાજી, ફળ અને મસાલા પાકે છે. તેમાં જો 10 ટકાનો બગાડ થાય તો પણ 25 લાખ ટન અને 30 ટકાનો બગાડ થાય તો 75 લાખ ટન ખરાબ થઈ જાય છે. જેની એક કિલોની કિંમત 20 રૂપિયા ગણવામાં આવે તો રૂ.15 હજાર કરોડના કૃષિ પેદાશો નાશ પામે છે.

ગુજરાત પાસે 483 કોલ્ડ સ્ટોરેજ 2023માં છે. જ્યારે 2018માં 515 કોલ્ડ સ્ટોરેજ હતા. આમ 5 વર્ષમાં 32 કોલ્ડ સ્ટોરેજ ઓછા થઈ ગયા છે. 2018માં રાજ્યમાં 375 પોટેટો કોલ્ડ સ્ટોરેજ તેમજ 140 મિક્સ કોમોડિટી સાથે 515 કોલ્ડ સ્ટોરેજ હતા. ગુજરાતમાં જેટલા કોલ્ડ સ્ટોરેજ આવેલા છે તેના અડધા કોલ્ડ સ્ટોરેજ માત્ર ડીસામાં આવેલા છે.

કેન્દ્ર સરકારે 2021માં જાહેર કર્યું હતું કે ગુજરાતમાં 969 કોલ્ડ સ્ટોરેજની સંગ્રહ ક્ષમતા 38 લાખ 22 હજાર 112 મેટ્રિક ટન છે. આ હિસાબે ગુજરાતમાં ખરેખ તો 1 હજાર કોલ્ડ સ્ટોરેજ હોવા જોઈએ. પણ કૃષિ પ્રધાન કહે છે કે, 483 કોલ્ડ સ્ટોરેજ છે.

2018માં ગુજરાત સરકારે જાહેર કર્યું હતું કે, ખેડૂતોની ખેતપેદાશો અને બાગાયતી પાકોના સંગ્રહની કોલ્ડ સ્ટોરેજ સંગ્રહ ક્ષમતા વધારીને 30 લાખ મેટ્રિક ટન કરવામાં આવશે. 100 કોલ્ડ ચેઈન ઉદ્યોગો સાથે ગાંધીનગરમાં મહાત્મા મંદિર ખાતે મોટું પ્રદર્શન કર્યું હતું. ડુંગળી અને બટાકા પકવતા ખેડૂતો માટે રાજ્ય સરકાર દ્વારા રૂ.330 કરોડના પેકેજની જાહેરાત કરાઈ હતી. ભાવ નુકસાની માટે આ જાહેરાત કરાઈ હતી. ખરેખર તો સરકારે કોલ્ડ સ્ટોરેજ ઉભા કરવા માટે તમામ મદદ કરવી જોઈએ. તો રૂ.10 હજાર કરોડ ખેડૂતોના કૃષિ પેદાશોની નુકસાનીના બચાવી શકાય તેમ છે.

કોલ્ડ  સ્ટોરેજ, પેક હાઉસ, ઇરેડીયેશન પ્લાન્ટ સ્થાપવા રૂ.5 કરોડ સુધીની સબસીડી અપાય છે.

બટાટા
બનાસકાંઠા એ બટાટા ના ઉત્પાદન માટે સમગ્ર દેશમાં પ્રખ્યાત છે. ગુજરાતમાં સૌથી વધુ 200 કોલ્ડ સ્ટોરેજ બનાસકાંઠામાં આવેલા છે. બનાસકાંઠામાં દર વર્ષે બટાટાનું 3 કરોડ 15 લાખ કટ્ટાનું ઉત્પાદન થાય છે. મોટાભાગના બટાટા ખેડૂતો કોલ્ડસ્ટોરેજ માં સારા ભાવની આશાએ સંગ્રહ કરે છે.

સમગ્ર ગુજરાતમાં બટાટાનું સૌથી વધુ ઉત્પાદન બનાસકાંઠાના ડીસામાં થતું હોવાથી તેને બટાટા નગરી તરીકે નામના મેળવી છે.

2011 માં 70 જેટલા કોલ્ડ સ્ટોરેજ હતા. ત્યારબાદ સરકાર દ્વારા કોલ્ડ સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટો માટે વધુ રાહતો અપાતાં અનેક ખેડૂતોએ ભાગીદારી કરીને કોલ્ડ સ્ટોરેજો બનાવતાં પાંચ વર્ષમાં નવા 130 અને તેમાં પણ 2015 સુધાના ત્રણ વર્ષમાં નવા 100 કોલ્ડ સ્ટોરેજ નિર્માણ પામ્યા છે. જ્યારે 2015માં 15 સ્ટોરેજ બની રહ્યાં હતા.

સરકારે સાડા સાત હજાર ટન કોલ્ડ સ્ટોરેજ બનાવવા માટે 2 કરોડ રૂપિયાની સબસીડી આપે છે. જે અગાઉ 5 કરોડ હતી. ડીસા શહેરની આજુબાજુમાં 200 કોલ્ડ સ્ટોરેજ છે.

ફેબ્રઆરી મહિનામાં બટાટા સંગ્રહ કરવાની શરૂઆત થાય છે અને માર્ચ એપ્રિલથી લઈ ડિસેમ્બર સુધી માર્કેટની ડિમાન્ડ મુજબ બટાટાનો સપ્લાય થાય છે.

રોજના છ થી સાત હજાર લોકો કામ કરે છે. લોડીંગ કરવા 12 હજાર મજૂર બહારથી આવે છે. કોલ્ડ સ્ટોરેજ ઉદ્યોગ કુલ 16 થી 17 હજાર જેટલા લોકોને રોજી રોટી મળી રહી છે.

3000 કરોડથી વધુનો વેપાર
વાર્ષિક ત્રણ હજાર કરોડથી વધુનો વેપાર કોલ્ડ સ્ટરેજના બીઝનેસથી બટાટાના વેપારથી થાય છે.

ઇતિહાસ
બનાસ નદીમાં દોઢસો વર્ષ પહેલા બટાટાના વાવેતરની શરૂઆત થઈ હતી. ડીસામાં દોઢસો વર્ષ પહેલા અહી વસતા મુસ્લિમ સમાજની મુજ્ડા જાતિના લોકોએ બટાટાના વાવેતરની શરૂઆત કરી હતી. ત્યારબાદ ડીસામાં વસતા માળી સમાજ, પટેલ સમાજ અને ઠાકોર સમાજ દ્વારા વાવેતર કરવાની શરૂઆત કરી હતી.

ડુંગળી

અમદાવાદમાં એક પણ APMC માર્કેટમાં કોલ્ડ સ્ટોરેજ નથી જ્યાં બટાકા સચાવી શકાય. જોકે, અમદાવાદ સિવાય અન્ય જિલ્લાઓમા એપીએમસીમાં કોલ્ડ સ્ટોરેજ છે પરંતુ બટાકાની સાથોસાથ ડુંગળી અને લસણને લાંબો સમય સાચવી શકાય તેવું કોઈ હાલ કોલ્ડ  સ્ટોરેજ હાલ ગુજરાતમાં નથી. ગુજરાતમાંથી લોકલ માર્કેટમાં આવતો માલનું સ્ટોરેજ મોટા પાયે કરી શકાતો નથી. જેથી જયારે પણ ગરીબોની કસ્તુરીનો ભાવ વધે ત્યારે કોલ્ડ સ્ટોરેજનો  ફાયદો ગુજરાતને નથી મળતો.

ગુજરાત પાસે આવા કોલ્ડ સ્ટોરેજ ન હોવા પાછળનું કારણ ખર્ચાળ પધ્ધતિ છે.  ગુજરાત કોલ્ડ સ્ટોરેજ એસોસિએશન પ્રમુખ આશિષ ગુરુના કહેવા પ્રમાણે, ગુજરાતમાં ડુંગળી અને લસણને સાચવી શકાય એવા કોલ્ડ સ્ટોરેજ બન્યા નથી. સફેદ ડુંગળીને પાવરડર ફોર્મમાં બનાવીને તેને વિદેશમાં એક્સપોર્ટ કરાય છે પરંતુ લાલ ડુંગળીના પાક માટે સ્ટોરેજ નથી.

ટામેટા
પાકેલા ટામેટાંને 13 ડિગ્રી સેલ્સિયસથી નીચેના તાપમાને એકથી દોઢ અઠવાડિયા સુધી આરામથી કોઈપણ ખામી કે ઉણપ વગર સંગ્રહિત કરી શકાય છે. સામાન્ય સ્ટોરેજ પર, ટામેટાંને કોઈપણ નુકસાન વિના 4 થી 5 દિવસ સુધી આરામથી રાખી શકાય છે. ટામેટાંનો પાક એવો છે કે ઝાડ પરથી ઉપાડ્યા પછી પણ તે પાકતો રહે છે.

ગોળ
કોડીનાર તાલુકાના આલીદર ગામની 104 વર્ષ જૂની આલીદર સેવા સહકારી મંડળી દ્વારા 2,800 ટન ગોળના સંગ્રહ ક્ષમતા  ધરવતું કોલ્ડ સ્ટોરેજ શરૂ કરાયું હતું.
અરજણભાઈ વંશ સોલાર પ્લાન્ટ લગાવવાની તૈયારીમાં હતા. ગોળ, દુધની વાનગીઓ, ખજૂર, આમલી, ચણા, મગફળીના દાણા વગેરે જેવી ખેત ઉત્પાદનનો માલ સ્ટોર કરી શકાશે. જેથી આ વિસ્તારના ખેડુતોને પોતાની ઉપજના પુરતા ભાવ મળી રહેશે. રૂ. 4 કરોડના ખર્ચે 7 માળ સુધીના અને 7 હજાર સ્ક્વેર ફુટમાં બાંધકામ થયું હતું. જેમાં 2 લાખ ગોળના ડબ્બા રાખવાની ક્ષમતા હતી.

અમદાવાદ
ગુજરાતમાં કંપનીઓના ખાનગી ગોડાઉનો સહિત તમામ પ્રકારના 700 જેટલા કોલ્ડ સ્ટોરેજ છે. આઈસક્રીમના ધંધા સાથે સંકળાયેલા અને મસાલાનો વેપાર કરનારાઓના કોલ્ડ સ્ટોરેજનો પણ સમાવેશ થાય છે. બટાકા અને સફરજનનું મોટું સ્ટોરેજ થાય છે. ગુજરાત અને અમદાવાદમાં 2 લાખથી વધુ પેટી સફરજન કોલ્ડ સ્ટોરેજમાં સંગ્રહી રાખવામાં આવે છે. સફરજન 10 મહિના સુધી સાચવી શકાય છે. હવે તો કીવી ફ્રુટને પણ કોલ્ડ સ્ટોરેજમાં સાચવવાની શરૂઆત કરી દેવામાં આવી છે. સાબરકાંઠામાં પણ વેફરના બટાકા સાચવવા માટેના કોલ્ડ સ્ટોરેજ ચાલી રહ્યા છે. દહેગામમાં, ગાંધીનગર અને વિજાપુરમાં પણ ખાસ્સા કોલ્ડ સ્ટોરેજ છે.

આર્થિક ભીંસના કારણે 60 કોલ્ડ સ્ટોરેજ વેચવા કઢાયા હતા.

માછલીઓને સાચવવા માટે પણ કોલ્ડસ્ટોરેજ સારી એવી સંખ્યામાં ગુજરાતના દરિયા કિનારે છે. પણ ગુજરાતના 3 હવાઈ મથકે સુવિધા વધારવામાં આવે તો ખેડૂતોને સારો એવો ફાયદો થઈ શકે છે.

સંગ્રહ ક્ષમતા
ગુજરાતમાં મોટા કોલ્ડ સ્ટોરેજની સરેરાશ સંગ્રહ ક્ષમતા 7000થી 10000 ટનની છે. કોલ્ડ સ્ટોરેજનો મોટો ખર્ચો માત્ર ને માત્ર વીજળીના બિલનો જ છે. વીજળીના ઊંચા દરને કારણે ગુજરાતના કોલ્ડ સ્ટોરેજ માલિકોની હાલત કફોડી થઈ છે. યુનિટદીઠ સરેરાશ રૂ. 8 ચૂકવવા પડી રહ્યા છે. મહારાષ્ટ્રમાં રૂ. 5.11ના નોર્મલ રેટ સામે કોલ્ડ સ્ટોરેજને યુનિટદીઠ રૂ. 3.29ના ભાવે વીજપુરવઠો અપાય છે. ગોવામાં આ ભાવ યુનિટદીઠ રૂ. 3.25નો છે. ઓરિસ્સામાં કોલ્ડ સ્ટોરેજને રૂ. 4.10ના ભાવે વીજળી આપવામાં આવે છે. હરિયાણામાં પણ કોમર્શિયલ વીજજોડાણ ધારકો કરતાં યુનિટે બે રૂપિયા ઓછા ચાર્જ લે છે.

નજીવું ભાડું, ઊંચો ખર્ચઃ
ગેસની મદદથી જ ફળ અને શાકભાજીને કોલ્ડ સ્ટોરેજનું એટમોસ્ફિયર યોગ્ય રીતે જાળવી કે સાચવી રાખવામાં સફળતા મળે છે. આ ફળની 18થી 22 કિલોની પેટી સાચવવા માટે તેમને મહિને રૂ. 15નું ભાડું મળે છે. છથી આઠ મહિના સુધી પ્રોડક્ટ સાચવ્યા પછી તેમને માંડ પેટીએ રૂ. 90થી 120 મળે છે. કોલ્ડ સ્ટોરેજ ચલાવવા માટે થતો ખર્ચ તેની સરેરાશ આવકના 25 ટકાથી વધારે છે. તેમાં ઇન્સ્યુલેટર નબળા પડતા અને તેની મશીનરીને ઘસારો લાગતા આ કોસ્ટ વધીને 40 ટકા સુધી પણ જાય છે.
ઓટોમેશન થયું ન હોવાથી સંચાલન ખર્ચ વધારે આવે છે. 20 વર્ષના પેબેક અવધિ સાથે આશરે 20 કરોડ રૂપિયાના રોકાણ માટે 10,000 ટન ક્ષમતાવાળા મલ્ટિ-આઇટમ કોલ્ડ સ્ટોરેજ સ્થાપવા જરૂરી છે. વ્યવસાય શરૂ કરવા માટે તમારી પાસે 3 થી 4 કરોડની રોકાણ ક્ષમતા હોવી જરૂરી છે.

નબળી ક્વોલિટીનો માલ આવે તો તે લાંબો સમય સચવાતો નથી. શાકભાજીના ભાવ તૂટી જાય તો ખેડૂત તે લેવા માટે પણ આવતા નથી. ડિશામાં 20થી 25 કોલ્ડ સ્ટોરેજ આ સ્થિતિમાંથી પસાર થઈ રહ્યા છે. બીજા કોલ્ડ સ્ટોરેજ માંડ માંડ તેનું અસ્તિત્વ ટકાવી રહ્યા છે.

ગુજરાતમાં 110ની આસપાસ કોલ્ડ સ્ટોરેજે સોલાર સબસિડી મેળવી છે.

31.08.2020ના રોજ મહત્વના રાજ્યવાર કોલ્ડ સ્ટોરેજ
કોલ્ડ સ્ટોરેઝ અને ક્ષમતા મે.ટન

આંધ્ર પ્રદેશ અને તેલંગાણા – 405 – 15 લાખ ટન
બિહાર – 311 – 15 લાખ
છત્તીસગઢ –  99 – 5 લાખ
ગુજરાત – 969 – 3822112
હરિયાણા – 359 – 819809
હિમાચલ પ્રદેશ – 76 – 146769
કર્ણાટક – 223 – 676832
કેરળ – 199 – 81705
મધ્યપ્રદેશ – 302 – 1293574
મહારાષ્ટ્ર – 619 – 1009693
ઓરિસ્સા – 179 – 572966
પંજાબ – 697 – 2315096
રાજસ્થાન – 180 – 611831
તમિલનાડુ – 183 – 382683
ઉત્તર પ્રદેશ – 2406 – 14714235
પશ્ચિમ બંગાળ – 514 – 5947311
કુલ ભારત – 8186 – 37425097

ભવિષ્ય કેવું
કોલ્ડ ચેઈન ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર એ કૃષિના અનાજ, ફળો, શાકભાજી, પશુધન ઉત્પાદનો વગેરેની શેલ્ફ લાઇફ વધારવા માટે કાર્યક્ષમ સંગ્રહ, પરિવહન અને વિતરણ સમાવિષ્ટ તાપમાન-નિયંત્રિત સપ્લાય ચેઇનની છે.

હાલમાં, કૃષિ અને સંલગ્ન ક્ષેત્રો જીડીપીમાં 18.3% યોગદાન આપે છે અને 45.5% વસ્તીને રોજગાર આપે છે. ભારતીય કોલ્ડ ચેઇન માર્કેટનું કદ 2022માં વધીને રૂ. 1,81,490 કરોડ થવાની ધારણા હતી. 2028 સુધીમાં રૂ. 3,79,870 કરોડ થઈ શકે છે. 12.3 ટકાનો વિકાસ બતાવે છે.

રૂ. 6000 કરોડની ફાળવણી 2017 માં કરવામાં આવી હતી.  31 ડિસેમ્બર 2022 સુધીમાં 8.38 લાખ મેટ્રિક ટનની કોલ્ડ સ્ટોરેજ ક્ષમતા બનાવવામાં આવી છે.

2022 દરમિયાન, MoFPI દ્વારા રૂ. 1672.05 કરોડના મૂલ્યની 120 દરખાસ્તોને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી.

નાબાર્ડના અભ્યાસ મુજબ, દેશને 3.5 મિલિયન મેટ્રિક ટનની વધારાની કોલ્ડ સ્ટોરેજ ક્ષમતાની જરૂર છે. ઈન્ટિગ્રેટેડ કોલ્ડ ચેઈન અને વેલ્યુ એડિશન ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સ્કીમ હેઠળ, 376 કોલ્ડ ચેઈન પ્રોજેક્ટ્સને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. જેમાં માછલીઓના કોલ્ડસ્ટોરેઝનો સમાવેશ થાય છે.

ગુજરાતનું ઉજ્જવલ ભવિષ્ય
ગુજરાતમાં છેલ્લા બે દાયકા દરમિયાન બાગાયતી પાકોના વાવેતર વિસ્તાર અને ઉત્પાદનમાં વધારો થયો છે.

20 વર્ષ દરમિયાન રાજ્યમાં ફળ પાકોના ઉત્પાદનમાં બમણો, શાકભાજીમાં ચાર ગણો અને મસાલા પાકોના ઉત્પાદનોમાં સાડા ત્રણ ગણો વધારો થયો છે.

રાજ્યમાં બાગાયતી પાકોનું વાર્ષિક સરેરાશ 60 હજાર હેક્ટર નવું વાવેતર થાય છે. સૂકા અને અર્ધસૂકા વિસ્તારોમાં નવું વાવેતર થયું છે.

ફળપાક
વર્ષ 2001-02માં ફળપાકોનો વાવેતર વિસ્તાર 1 લાખ 98 હજાર હેક્ટર તથા ઉત્પાદન 26 લાખ 62 હજાર મે.ટન હતું, જેની સામે વર્ષ 2022-23માં ફળપાકોનો વાવેતર વિસ્તાર 4 લાખ 48 હજાર હેક્ટર તથા ઉત્પાદન 82 લાખ 91 હજાર મે.ટન નોંધાયું છે. ફળપાકના ઉત્પાદનમાં 13.01 ટકા છે.

શાકભાજી
શાકભાજી પાકોનો વાવેતર વિસ્તાર 2 લાખ 37 હજાર હેક્ટર તથા ઉત્પાદન 32 લાખ 99 હજાર મે.ટન હતું, જેની સામે વર્ષ 2022-23માં શાકભાજી પાકોનો વાવેતર વિસ્તાર 8 લાખ 82 હજાર હેક્ટર તથા ઉત્પાદન 1 કરોડ 67 લાખ 18 હજાર મે.ટન થયું છે. શાકભાજી પાકોના ઉત્પાદનમાં 12.59 ટકા ફાળો ગુજરાતનો છે.

મસાલા
મસાલા પાકોનો વાવેતર વિસ્તાર તે સમયે 2 લાખ 57 હજાર હેક્ટર તથા ઉત્પાદન 2 લાખ 40 હજાર મે.ટન હતું, જ્યારે વર્ષ 2022-23માં મસાલા પાકોનો વાવેતર વિસ્તાર 6 લાખ 57 હજાર હેક્ટર તથા ઉત્પાદન 12 લાખ 1 હજાર મે.ટન સુધી પહોંચ્યું છે. ભારતના કુલ મસાલા પાકોના ઉત્પાદનમાં ગુજરાતનો 10.96 ટકા ફાળો છે.

દેશમાં પ્રથમ
પપૈયા, ચીકુ, લીંબુ, ભીંડા, અજમો અને વરિયાળીના વાવેતર વિસ્તારમાં ગુજરાત પ્રથમ છે. પપૈયા, ચીકુ, વરીયાળી, જીરૂ, ભીંડા અને અજમાંના ઉત્પાદનમાં ગુજરાત દેશમાં પ્રથમ છે. દાડમ તથા લીંબુના ઉત્પાદનમાં બીજા સ્થાને છે. ગુજરાત બટાકા અને વરીયાળીની ઉત્પાદકતામાં પ્રથમ છે. દાડમની ઉત્પાદકતામાં દેશમાં બીજા સ્થાને છે.

વધુમાં, ગુજરાત પાસે પોતાની આગવી ઓળખ કહી શકાય તેમજ વૈશ્વિક સ્તરે આગવું સ્થાન ધરાવટી “ગીરની કેસર કેરી” અને “કચ્છી ખારેક”નો પણ સમાવેશ થાય છે. તેથી ગુજરાતમાં હવે કોલ્ડ સ્ટોરેજ ક્ષમતા વધારવી જરૂરી બની ગઈ છે. જેથી શાક, ભાજી, ફળ, માળદી, દૂધ, માખણ જેના કૃષિ અને પશુ પેદાશોમાં સારું વળતર મળી શકે.

ગુજરાતની ક્ષમકા કેટલી છે
ગુજરાત પાસે 483 કોલ્ડ સ્ટોરેજ, 78  રાયપનીંગ ચેમ્બર, 38 પ્રાયમરી મિનિમલ પ્રોસેસીંગ યુનિટ, 12 હાઇટેક નર્સરી, 371 શોર્ટીગ-ગ્રેડીગ-પેકીગ યુનિટ, 34 ટીસ્યુ કલ્ચર લેબોરેટરી, 23 બાયોકંટ્રોલ લેબ, 19 પ્રી-કુલીંગ યુનિટ અને રેફ્રીઝરેટેડ વાન ગુજરાત પાસે છે.

ભારત વિશ્વની સૌથી મોટી કોલ્ડ સ્ટોરેજ ક્ષમતા ધરાવતો દેશ બન્યો છે. 619 લાખ મેટ્રિક ટનથી વધુની ક્ષમતા ધરાવતા 37795 સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટને મંજૂરી આપવામાં આવી છે, જેના માટે 2199 કરોડ રૂપિયાની સબસિડીની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. છેલ્લા 2 વર્ષમાં 1 મિલિયનથી વધુ ક્ષમતાવાળા લગભગ 250 પ્રોજેક્ટનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.

ઓનલાઈન વેપાર
ઓનલાઈન ગ્રોસરી અને ફ્રેશ ફૂડનું વેચાણ વધ્યું છે. આ કારણે કોલ્ડ સ્ટોરેજ સેગમેન્ટની માંગમાં જોરદાર ઉછાળો આવવાની ધારણા છે. 2019માં દેશમાં કુલ કોલ્ડ સ્ટોરેજ ક્ષમતા 37 થી 39 મિલિયન ટન હતી. ઓનલાઈન ફૂડ ડિલિવરીની આવક 2023 સુધીમાં 60 ટકા વધવાની ધારણા છે

કન્નૌજ કરતાં ડીસા આગળ
કન્નૌજ જિલ્લામાં 143 કોલ્ડ સ્ટોર છે. છેલ્લા 20 વર્ષમાં કોલ્ડ સ્ટોર્સની સંખ્યા બમણીથી પણ વધુ થઈ છે. 51 કોલ્ડ સ્ટોર હતા. 2001 અને 2010 ની વચ્ચે, 32 નવા કોલ્ડ સ્ટોર શરૂ કરવામાં આવ્યા હતા, જ્યારે 2011 થી 2020 ની વચ્ચે, 62 નવા કોલ્ડ સ્ટોર શરૂ થયા હતા.

કન્નૌજમાં કોલ્ડ સ્ટોરની ગતિ
1976 માં, જિલ્લાનો પ્રથમ કોલ્ડ સ્ટોર તિરવામાં બનાવવામાં આવ્યો હતો.
1980 સુધી જિલ્લામાં માત્ર ત્રણ કોલ્ડ સ્ટોર હતા.
1981 થી 1990 સુધી જિલ્લામાં છ નવા કોલ્ડ સ્ટોર બનાવવામાં આવ્યા હતા.
1991 થી 2000 સુધીમાં જિલ્લામાં 42 નવા કોલ્ડ સ્ટોર શરૂ કરવામાં આવ્યા હતા.
2001 અને 2010 ની વચ્ચે, જિલ્લામાં 32 નવા કોલ્ડ સ્ટોર્સ બનાવવામાં આવ્યા હતા.
2011 થી 2020 ની વચ્ચે જિલ્લામાં 60 નવા કોલ્ડ સ્ટોર્સ બનાવવામાં આવ્યા હતા.

કન્નૌજમાં બટાકાનું અર્થશાસ્ત્ર
48500 એકરમાં બટાટાનું ઉત્પાદન થાય છે
125000 ખેડૂતો બટાકાની ખેતી કરે છે
બટાકાનું ઉત્પાદન 1500000 મેટ્રિક ટન બટાકા છે.
કોલ્ડ સ્ટોરમાં 1385372 મેટ્રિક ટન બટાકા સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતા છે.[:en]Ahmedabad, 14 November 2023

Success in increasing the production of fruits, vegetables and fish as well as increasing cold storage in Gujarat.

Due to unavailability of cold storage, agricultural produce worth Rs 70 thousand crore to Rs 1 lakh crore gets wasted every year in the country. More than 30 percent of the total quantity of fruits and vegetables is lost before reaching the final consumer. The main reason for this wastage is lack of storage of agricultural produce. Farmers and traders in Gujarat earn Rs. Agricultural goods worth Rs 7 to 10 thousand crores get spoiled.
Due to this i.e. Rs 2500 per person, vegetables and fruits get spoiled. And goods worth Rs 12500 per family gets spoiled every year. There is a loss of Rs 1,000 per month in agricultural produce per family.

253 lakh tonnes of vegetables, fruits and spices are grown in Gujarat. If even 10 per cent is wasted then 25 lakh tonnes is wasted and if 30 per cent is wasted then 75 lakh tonnes is wasted. If the price of one kg is considered to be Rs 20, then agricultural produce worth Rs 15 thousand crore is destroyed.

There will be 483 cold storages in Gujarat in 2023. Whereas in 2018 there were 515 cold storages. Thus, 32 cold storages have been reduced in 5 years. In 2018, there were 515 cold storages in the state with 375 potato cold storages and 140 mixed commodities. Half of the cold storages in Gujarat are located in Disa alone.

The Central Government had announced in 2021 that the storage capacity of 969 cold storages in Gujarat is 38 lakh 22 thousand 112 metric tons. According to this, there should be 1 thousand cold storages in Gujarat. But the Agriculture Minister says that there are 483 cold storages.

In 2018, the Gujarat government announced that farmers’ cold storage storage capacity for agricultural produce and horticultural crops would be increased to 30 lakh metric tonnes. A big demonstration was held with 100 cold chain industries at Mahatma Mandir in Gandhinagar. A package of Rs 330 crore was announced by the state government for the farmers growing onion and potatoes. This announcement was made to make up for the price loss. In fact, the government should provide all assistance to set up cold storage. So farmers will be saved from loss of agricultural produce worth Rs 10 thousand crores.

Subsidy up to Rs 5 crore is given for setting up cold storage, pack house, irradiation plant.

Potato
Banaskantha is famous throughout the country for its potato production. Banaskantha has the maximum number of 200 cold storages in Gujarat. Every year 3 crore 15 lakh cut potatoes are produced in Banaskantha. Most potato farmers store them in cold storage in the hope of getting a good price.

Banaskantha Disa has the highest production of potatoes in the whole of Gujarat, hence it is known as Batata Nagari.

There were about 70 cold storages in 2011. After the government gave more concessions for cold storage projects, many farmers participated in the construction of cold storage, 130 new cold storages were built in five years and 100 new cold storages were also built in three years by 2015. Whereas in 2015, 15 storages were being built.

The government gives a subsidy of Rs 2 crore to build a cold storage of seven and a half thousand tonnes. Which was earlier Rs 5 crore. There are 200 cold storages around Disha city.

Potato harvesting starts in the month of February and potatoes are supplied as per the market demand from March, April to December.

Six to seven thousand people work every day. 12 thousand laborers come from outside for loading. A total of 16 to 17 thousand people are getting livelihood from the cold storage industry.

3000 crore business
From cold storage business to potato trade, there is a trade worth more than three thousand crores annually.

History
Potato cultivation in Banas River started one hundred and fifty years ago. One hundred and fifty years ago, the people of Muzda caste of Muslim community living here in Disa started the cultivation of potatoes. Later planting was started by Mali Samaj, Patel Samaj and Thakor Samaj living in Disa.

Onion

Not a single APMC market in Ahmedabad has cold storage where potatoes can be stored. However, apart from Ahmedabad, there are cold storages in APMCs in other districts, but there is no existing cold storage in Gujarat that can preserve potatoes along with onions and garlic for a long time. The goods coming from Gujarat to the local market cannot be stored on a large scale. Therefore, whenever the price of musk for the poor increases, Gujarat does not get the benefit of cold storage.

The reason for not having so much cold storage in Gujarat is the expensive system there. According to Ashish Guru, president of Gujarat Cold Storage Association, there are no cold storage facilities in Gujarat that can preserve onions and garlic. White onion is made in powder form and exported to foreign countries but there is no storage for the red onion crop.

Tomato
Ripe tomatoes can be stored comfortably for one to one and a half weeks at temperatures below 13 degrees Celsius without any spoilage or deterioration. Under normal storage, tomatoes can be kept comfortably for 4 to 5 days without any damage. Tomato is a crop that continues to ripen even after being plucked from the tree.

Jaggery
A cold storage with a storage capacity of 2,800 tonnes of jaggery was started by the 104-year-old Alidar Seva Co-operative Society of Alidar village in Kodinar taluk.
Arjanbhai dynasty was preparing to set up a solar plant. Agricultural products like jaggery, milk products, dates, tamarind, gram, groundnut seeds

etc. can be stored. Due to which the farmers of this area will get adequate price for their produce. Rupee. It was built with 7 floors and 7 thousand square feet at a cost of Rs 4 crore. Which has the capacity to hold 2 lakh gourd boxes.

Ahmedabad
There are about 700 cold storages of all types in Gujarat, including private warehouses of companies. It also includes ice cream business and cold storage of spice traders. The storage of potatoes and apples is very good. More than 2 lakh boxes of apples are stored in the cold storage of Gujarat and Ahmedabad. Apples can be stored for up to 10 months. Now kiwi fruit is also being preserved in cold storage. Cold storage is also running in Sabarkantha to preserve wafer potatoes. There are also special cold storages in Dehgam, Gandhinagar and Bijapur.

Due to financial crisis, was forced to sell 60 cold storages.

A good number of cold storage facilities for preserving fish also exist along the coast of Gujarat. But if facilities are increased at 3 airports of Gujarat then farmers can get good benefits.

Storage capacity
The average storage capacity of large cold storage in Gujarat is 7000 to 10000 tonnes. The biggest cost of cold storage is the electricity bill. Cold storage owners are in great trouble due to high electricity rates in Gujarat. Average per unit Rs. 8 will have to be paid. In Maharashtra Rs. As against the normal rate of cold storage per unit, it is Rs 5.11. 3.29 Power supply. This per unit price in Goa is Rs. Is of 3.25. Cold storage cost in Orissa is Rs. Electricity is provided at a price of Rs 4.10. Even in Haryana, the unit charge is two rupees less than that of commercial electricity connection holders.

Low fare, high cost:
It is only with the help of gas that fruits and vegetables are successful in maintaining or preserving the cold storage environment. They are paid Rs for preserving a box of 18 to 22 kg of this fruit. You get a fare of Rs 15. After saving the product for six to eight months, they can sell it for barely Rs. Available from 90 to 120. The cost of running cold storage is more than 25 percent of its average revenue. This cost increases up to 40 percent due to the weakening of the insulator and wear and tear of its machinery.
Since there is no automation, operating costs are high. An investment of approximately Rs 20 crore is required for a multi-item cold storage with a capacity of 10,000 tonnes with a payback period of 20 years. To start a business, you should have an investment capacity of Rs 3 to 4 crores.

If the goods are of poor quality, they will not be kept safe for long. If the prices of vegetables fall, farmers do not even come to buy them. 20 to 25 cold storages in Disha are going through this situation. Other cold storages are barely surviving.

About 110 cold storages in Gujarat have received solar subsidy.

Important State wise cold storage till 31.08.2020
Cold Storage and Capacity M.Ton

Andhra Pradesh and Telangana – 405 – 15 lakh tonnes
Bihar – 311 – 15 lakhs
Chhattisgarh – 99 – 5 lakh
Gujarat – 969 – 3822112
Haryana – 359 – 819809
Himachal Pradesh – 76 – 146769
Karnataka – 223 – 676832
Kerala – 199 – 81705
Madhya Pradesh – 302 – 1293574
Maharashtra – 619 – 1009693
Orissa – 179 – 572966
Punjab – 697 – 2315096
Rajasthan – 180 – 611831
Tamil Nadu – 183 – 382683
Uttar Pradesh – 2406 – 14714235
West Bengal – 514 – 5947311
All India – 8186 – 37425097

What does the future hold?
Cold chain infrastructure is a temperature-controlled supply chain that involves efficient storage, transportation and distribution of agricultural grains, fruits, vegetables, livestock products, etc. to extend shelf life.

Currently, agriculture and allied sectors contribute 18.3% to the GDP and employ 45.5% of the population. The size of the Indian cold chain market has increased to Rs. Rs 1,81,490 crore was expected. By 2028 Rs. 3,79,870 crore can be done. Shows an increase of 12.3 percent.

Rs 6000 crore was allocated in 2017. Cold storage capacity of 8.38 lakh metric tonnes has been created by 31 December 2022.

During 2022, MoFPI will allocate Rs. 120 proposals worth Rs 1672.05 crore were approved.

According to a study by NABARD, the country needs additional cold storage capacity of 35 lakh metric tonnes. 376 cold chain projects were approved under the Integrated Cold Chain and Value Addition Infrastructure Scheme. This also includes fish cold storage.

Gujarat’s bright future
The area under cultivation and production of horticultural crops has increased during the last two decades in Gujarat.

Over the course of 20 years, the state has doubled the production of fruit crops, four times that of vegetables and three and a half times that of spice crops.

On an average, horticulture crops are planted in 60 thousand hectares every year in the state. New trees are planted in arid and semi-arid areas.

Fruit crops
In the year 2001-02, the cultivation area of fruit crops was 1 lakh 98 thousand hectares and production was 26 lakh 62 thousand metric tons, against which in the year 2022-23, the cultivation area of fruit crops was 4 lakh 48 thousand hectares and production 82 lakh 91 thousand metric tons. . 13.01 percent in fruit production.

Vegetables
The cultivable area of vegetable crops was 2 lakh 37 thousand hectares and production was 32 lakh 99 thousand metric tons, against which in the year 2022-23, the cultivated area of vegetable crops was 8 lakh 82 thousand hectares and production was 1 crore 67 lakh 18 thousand metric tons. Gujarat in production of vegetable crops Contribution is 12.59 percent.

Spices
At that time, the area under cultivation of spice crops was 2 lakh 57 thousand hectares and production was 2 lakh 40 thousand metric tons, whereas in the year 2022-23, the area under cultivation of spice crops has reached 6 lakh 57 thousand. hectare and production has reached 12 lakh 1 thousand metric tons. Gujarat contributes 10.96 percent to the total production of spice crops in India.

First in the country
Gujarat ranks first in the field of cultivation of papaya, sapota, lemon, okra, celery and fennel. Gujarat ranks first in the country in the production of papaya, sapota, fennel, cumin, ladyfinger and ajman. Pomegranate and lemon rank second in production. Gujarat ranks first in potato and fennel productivity. It ranks second in the country in pomegranate productivity.

Furthermore, Gujarat has its own distinctive and globally famous “Girni Kesar Aam” and “Kachchi Kharek”. Therefore, it has become necessary to increase the cold storage capacity in Gujarat. So that good returns can be obtained in vegetables, fruits, vegetables, milk, butter, agricultural and animal products.

Gujarat’s potential
Gujarat has 483 cold storages, 78 ripening rooms, 38 primary minimum processing units, 12 hi-tech nurseries, 371 shortening-grading-packaging units, 34 tissue culture laboratories, 23 biocontrol labs, 19 pre-cooling units and refrigerated vans.

India

India has become the country with the largest cold storage capacity in the world. 37795 storage projects with a capacity of more than 619 lakh metric tonnes have been sanctioned, for which subsidy of Rs 2199 crore has been provided. Around 250 projects with a capacity of more than Rs 1 million have been included in the last 2 years.

Online business
Online grocery and fresh food sales have increased. Due to this, the demand for cold storage segment is expected to increase rapidly. The total cold storage capacity in the country in 2019 was 37 to 39 million tonnes. Online food delivery revenue expected to grow 60 percent by 2023

Disa ahead of Kannauj
There are 143 cold stores in Kannauj district. The number of cold stores has more than doubled in the last 20 years. There were 51 cold stores. Between 2001 and 2010, 32 new cold stores were opened, while between 2011 and 2020, 62 new cold stores were opened.

Speed of cold store in Kannauj
In 1976, the first cold store in the district was built in Tirwa.
Till 1980, there were only three cold stores in the district.
From 1981 to 1990, six new cold stores were built in the district.
From 1991 to 2000, 42 new cold stores were started in the district.
Between 2001 and 2010, 32 new cold stores were built in the district.
Between 2011 and 2020, 60 new cold stores were built in the district.

Economics of Potato in Kannauj
Potato is produced in 48500 acres
125000 farmers cultivate potatoes
Potato production is 1500000 metric tons of potatoes.
The storage capacity of the cold store is 1385372 metric tonnes of potatoes.[:hn]अहमदाबाद, 14 नवम्बर 2023

गुजरात में फल, सब्जी, मछली का उत्पादन बढ़ाने के साथ-साथ कोल्ड स्टोरेज बढ़ाने में सफलता

कोल्ड स्टोरेज की अनुपलब्धता के कारण देश में हर साल 70 हजार करोड़ रुपये से 1 लाख करोड़ रुपये की कृषि उपज बर्बाद हो जाती है। फलों और सब्जियों की कुल मात्रा का 30 प्रतिशत से अधिक अंतिम उपभोक्ता तक पहुंचने से पहले ही नष्ट हो जाता है। इस बर्बादी का मुख्य कारण कृषि उपज के भंडारण की कमी है। गुजरात में किसानों और व्यापारियों का रू. 7 से 10 हजार करोड़ का कृषि सामान खराब हो जाता है.
इसके मालब यानी 2500 रुपए प्रति व्यक्ति सब्जियां और फल खराब हो जाते हैं। और प्रति परिवार प्रति वर्ष 12500 रूपये का सामान खराब हो जाता है। प्रति परिवार कृषि उपज में प्रति माह 1,000 रुपये का नुकसान होता है।

गुजरात में 253 लाख टन सब्जियां, फल और मसाले उगाये जाते हैं. इसमें 10 फीसदी भी बर्बाद हो जाए तो 25 लाख टन और 30 फीसदी बर्बाद हो जाए तो 75 लाख टन खराब हो जाता है. अगर एक किलो की कीमत 20 रुपये मानी जाए तो 15 हजार करोड़ रुपये की कृषि उपज नष्ट हो जाती है.

2023 में गुजरात में 483 कोल्ड स्टोरेज होंगे। जबकि 2018 में 515 कोल्ड स्टोरेज थे. इस प्रकार, 5 वर्षों में 32 कोल्ड स्टोरेज कम हो गए हैं। 2018 में, राज्य में 375 आलू कोल्ड स्टोरेज और 140 मिश्रित वस्तुओं के साथ 515 कोल्ड स्टोरेज थे। गुजरात में आधे कोल्ड स्टोरेज अकेले दिसा में स्थित हैं।

केंद्र सरकार ने 2021 में घोषणा की थी कि गुजरात में 969 कोल्ड स्टोरेज की भंडारण क्षमता 38 लाख 22 हजार 112 मीट्रिक टन है. इस हिसाब से गुजरात में 1 हजार कोल्ड स्टोरेज होने चाहिए. लेकिन कृषि मंत्री कहते हैं कि 483 कोल्ड स्टोरेज हैं.

2018 में, गुजरात सरकार ने घोषणा की कि कृषि उपज और बागवानी फसलों के लिए किसानों की कोल्ड स्टोरेज भंडारण क्षमता को 30 लाख मीट्रिक टन तक बढ़ाया जाएगा। गांधीनगर के महात्मा मंदिर में 100 कोल्ड चेन उद्योगों के साथ एक बड़ा प्रदर्शन किया गया. प्याज और आलू उगाने वाले किसानों के लिए राज्य सरकार की ओर से 330 करोड़ रुपये के पैकेज की घोषणा की गई. यह घोषणा मूल्य क्षति के लिए की गई थी। वास्तव में, सरकार को कोल्ड स्टोरेज स्थापित करने के लिए सभी सहायता प्रदान करनी चाहिए। तो किसानों की कृषि उपज के 10 हजार करोड़ रुपये के नुकसान से बचाया जा सकेगा.

कोल्ड स्टोरेज, पैक हाउस, विकिरण संयंत्र स्थापित करने के लिए 5 करोड़ रुपये तक की सब्सिडी दी जाती है।

आलू
बनासकांठा अपने आलू उत्पादन के लिए पूरे देश में प्रसिद्ध है। गुजरात में सबसे ज्यादा 200 कोल्ड स्टोरेज बनासकांठा में हैं। बनासकांठा में हर साल 3 करोड़ 15 लाख कट्टा आलू पैदा होता है. ज्यादातर आलू किसान अच्छे दाम की उम्मीद में कोल्ड स्टोरेज में भंडारण कर लेते हैं।

पूरे गुजरात में बनासकांठा डिसा में आलू का सबसे अधिक उत्पादन होता है, इसलिए इसे बटाटा नगरी के नाम से जाना जाता है।

2011 में लगभग 70 कोल्ड स्टोरेज थे। सरकार द्वारा कोल्ड स्टोरेज परियोजनाओं के लिए अधिक रियायतें देने के बाद, कई किसानों ने कोल्ड स्टोरेज के निर्माण में भाग लिया, पांच वर्षों में 130 नए कोल्ड स्टोरेज बनाए गए और 2015 तक तीन वर्षों में 100 नए कोल्ड स्टोरेज भी बनाए गए। जबकि 2015 में 15 स्टोरेज बनाए जा रहे थे.

साढ़े सात हजार टन का कोल्ड स्टोरेज बनाने के लिए सरकार 2 करोड़ रुपये की सब्सिडी देती है. जो पहले 5 करोड़ थी. डिसा शहर के आसपास 200 कोल्ड स्टोरेज हैं।

आलू की कटाई फरवरी के महीने में शुरू होती है और मार्च, अप्रैल से दिसंबर तक बाजार की मांग के अनुसार आलू की आपूर्ति की जाती है।

प्रतिदिन छह से सात हजार लोग काम करते हैं। लोडिंग के लिए 12 हजार मजदूर बाहर से आते हैं। कोल्ड स्टोरेज उद्योग से कुल 16 से 17 हजार लोगों को रोजी रोटी मिल रही है.

3000 करोड़ का व्यापार
कोल्ड स्टोरेज व्यवसाय से लेकर आलू व्यापार तक सालाना तीन हजार करोड़ से अधिक का व्यापार होता है।

इतिहास
बनास नदी में आलू की खेती डेढ़ सौ साल पहले शुरू हुई थी। डेढ़ सौ साल पहले डिसा में यहां रहने वाले मुस्लिम समुदाय की मुजदा जाति के लोगों ने आलू की खेती शुरू की थी. बाद में दिसा में रहने वाले माली समाज, पटेल समाज और ठाकोर समाज द्वारा रोपण शुरू किया गया।

प्याज

अहमदाबाद में एक भी एपीएमसी बाजार में कोल्ड स्टोरेज नहीं है जहां आलू का भंडारण किया जा सके। हालाँकि, अहमदाबाद के अलावा, अन्य जिलों में एपीएमसी में कोल्ड स्टोरेज हैं, लेकिन गुजरात में कोई मौजूदा कोल्ड स्टोरेज नहीं है जो प्याज और लहसुन के साथ आलू को लंबे समय तक संरक्षित कर सके। गुजरात से स्थानीय बाजार में आने वाले माल का भंडारण बड़े पैमाने पर नहीं किया जा सकता है. इसलिए जब भी गरीबों की कस्तूरी की कीमत बढ़ती है, गुजरात को कोल्ड स्टोरेज का लाभ नहीं मिलता है।

गुजरात में इतने कोल्ड स्टोरेज न होने का कारण वहां की महंगी व्यवस्था है। गुजरात कोल्ड स्टोरेज एसोसिएशन के अध्यक्ष आशीष गुरु के अनुसार, गुजरात में कोई कोल्ड स्टोरेज सुविधाएं नहीं हैं जो प्याज और लहसुन को संरक्षित कर सकें। सफेद प्याज को पॉवरडर फॉर्म में बनाकर विदेशों में निर्यात किया जाता है लेकिन लाल प्याज की फसल के लिए कोई भंडारण नहीं है।

टमाटर
पके टमाटरों को बिना किसी खराबी या कमी के 13 डिग्री सेल्सियस से कम तापमान पर एक से डेढ़ सप्ताह तक आराम से संग्रहीत किया जा सकता है। सामान्य भण्डारण में टमाटरों को बिना किसी नुकसान के 4 से 5 दिनों तक आराम से रखा जा सकता है। टमाटर की फसल ऐसी होती है जो पेड़ से तोड़ने के बाद भी पकती रहती है।

गुड़
कोडिनार तालुक के अलीदर गांव के 104 साल पुराने अलीदार सेवा सहकारी मंडल द्वारा 2,800 टन गुड़ की भंडारण क्षमता वाला एक कोल्ड स्टोरेज शुरू किया गया था।
अर्जनभाई राजवंश सोलर प्लांट लगाने की तैयारी कर रहा था. कृषि उत्पाद जैसे गुड़, दुग्ध उत्पाद, खजूर, इमली, चना, मूंगफली के बीज आदि का भंडारण किया जा सकता है। जिससे इस क्षेत्र के किसानों को उनकी उपज का पर्याप्त मूल्य मिलेगा। रु. इसे 4 करोड़ की लागत से 7 मंजिल और 7 हजार वर्ग फीट तक बनाया गया था। जिसमें 2 लाख लौकी के डिब्बे रखने की क्षमता है.

अहमदाबाद
गुजरात में कंपनियों के निजी गोदामों सहित सभी प्रकार के लगभग 700 कोल्ड स्टोरेज हैं। इसमें आइसक्रीम व्यवसाय और मसाला व्यापारियों के कोल्ड स्टोरेज भी शामिल हैं। आलू और सेब का भण्डारण बहुत अच्छा है। गुजरात और अहमदाबाद के कोल्ड स्टोरेज में 2 लाख से ज्यादा पेटी सेब जमा है. सेब को 10 महीने तक भंडारित किया जा सकता है। अब कीवी फल को कोल्ड स्टोरेज में भी संरक्षित किया जाने लगा है। साबरकांठा में वेफर आलू को संरक्षित करने के लिए कोल्ड स्टोरेज भी चल रहा है। देहगाम, गांधीनगर और बीजापुर में भी विशेष कोल्ड स्टोरेज हैं।

आर्थिक संकट के कारण 60 कोल्ड स्टोरेज बेचने को मजबूर होना पड़ा।

गुजरात के तट पर मछली को संरक्षित करने के लिए अच्छी संख्या में कोल्ड स्टोरेज सुविधाएं भी मौजूद हैं। लेकिन अगर गुजरात के 3 एयरपोर्ट पर सुविधा बढ़ा दी जाए तो किसानों को अच्छा फायदा मिल सकता है.

भंडारण क्षमता
गुजरात में बड़े कोल्ड स्टोरेज की औसत भंडारण क्षमता 7000 से 10000 टन है। कोल्ड स्टोरेज की सबसे बड़ी लागत बिजली का बिल है। गुजरात में बिजली की ऊंची दरों के कारण कोल्ड स्टोरेज मालिक काफी संकट में हैं। प्रति यूनिट औसत रु. 8 का भुगतान करना होगा. महाराष्ट्र में रु. प्रति यूनिट कोल्ड स्टोरेज की सामान्य दर के मुकाबले 5.11 रु. 3.29 विद्युत आपूर्ति। गोवा में यह प्रति यूनिट कीमत रु. 3.25 का है. उड़ीसा में कोल्ड स्टोरेज की लागत रु. 4.10 की कीमत पर बिजली उपलब्ध करायी जाती है. हरियाणा में भी यूनिट का चार्ज कॉमर्शियल बिजली कनेक्शन धारकों से दो रुपये कम है।

कम किराया, अधिक लागत:
गैस की सहायता से ही फल और सब्जियाँ कोल्ड स्टोरेज के वातावरण को बनाए रखने या संरक्षित करने में सफल होते हैं। इस फल के 18 से 22 किलोग्राम के एक बॉक्स को संरक्षित करने के लिए उन्हें रुपये का भुगतान किया जाता है। 15 का किराया मिलता है. छह से आठ महीने तक उत्पाद बचाने के बाद, वे इसे मुश्किल से रुपये में बेच सकते हैं। 90 से 120 तक उपलब्ध है. कोल्ड स्टोरेज चलाने की लागत उसके औसत राजस्व का 25 प्रतिशत से अधिक है। इंसुलेटर के कमजोर होने और इसकी मशीनरी की टूट-फूट के कारण यह लागत 40 प्रतिशत तक बढ़ जाती है।
चूँकि कोई स्वचालन नहीं है, परिचालन लागत अधिक है। लगभग 20 करोड़ रुपये के निवेश के लिए 20 साल की पेबैक अवधि के साथ 10,000 टन की क्षमता वाले मल्टी-आइटम कोल्ड स्टोरेज की आवश्यकता होती है। बिजनेस शुरू करने के लिए आपके पास 3 से 4 करोड़ की निवेश क्षमता होनी चाहिए।

यदि सामान खराब गुणवत्ता का होगा तो उसे अधिक समय तक सुरक्षित नहीं रखा जा सकेगा। सब्जियों के दाम गिर जाएं तो किसान उन्हें खरीदने भी नहीं आते। दिशा में 20 से 25 कोल्ड स्टोरेज इस स्थिति से गुजर रहे हैं। अन्य कोल्ड स्टोरेज मुश्किल से बच रहे हैं।

गुजरात में लगभग 110 कोल्ड स्टोरेज को सौर सब्सिडी मिली है।

31.08.2020 तक महत्वपूर्ण राज्यवार कोल्ड स्टोरेज
कोल्ड स्टोरेज और क्षमता एम.टन

आंध्र प्रदेश और तेलंगाना – 405 – 15 लाख टन
बिहार – 311 – 15 लाख
छत्तीसगढ़ – 99 – 5 लाख
गुजरात – 969 – 3822112
हरियाणा – 359 – 819809
हिमाचल प्रदेश – 76 – 146769
कर्नाटक – 223 – 676832
केरल – 199 – 81705
मध्य प्रदेश – 302 – 1293574
महाराष्ट्र – 619 – 1009693
उड़ीसा – 179 – 572966
पंजाब – 697 – 2315096
राजस्थान – 180 – 611831
तमिलनाडु – 183 – 382683
उत्तर प्रदेश – 2406 – 14714235
पश्चिम बंगाल – 514 – 5947311
अखिल भारतीय – 8186 – 37425097

भविष्य कैसा है?
कोल्ड चेन इंफ्रास्ट्रक्चर एक तापमान-नियंत्रित आपूर्ति श्रृंखला है जिसमें शेल्फ जीवन को बढ़ाने के लिए कृषि अनाज, फल, सब्जियां, पशुधन उत्पादों आदि का कुशल भंडारण, परिवहन और वितरण शामिल है।

वर्तमान में, कृषि और संबद्ध क्षेत्र सकल घरेलू उत्पाद में 18.3% योगदान करते हैं और 45.5% आबादी को रोजगार देते हैं। भारतीय कोल्ड चेन बाजार का आकार बढ़कर रु. 1,81,490 करोड़ की उम्मीद थी. 2028 तक रु. 3,79,870 करोड़ किया जा सकता है. 12.3 प्रतिशत की वृद्धि दर्शाता है।

रु. 2017 में 6000 करोड़ रुपये आवंटित किये गये थे. 31 दिसंबर 2022 तक 8.38 लाख मीट्रिक टन की कोल्ड स्टोरेज क्षमता बनाई गई है.

2022 के दौरान, MoFPI रुपये आवंटित करेगा। 1672.05 करोड़ रुपये के 120 प्रस्तावों को मंजूरी दी गई।

नाबार्ड के एक अध्ययन के मुताबिक, देश को 35 लाख मीट्रिक टन की अतिरिक्त कोल्ड स्टोरेज क्षमता की जरूरत है। एकीकृत कोल्ड चेन और मूल्य संवर्धन अवसंरचना योजना के तहत 376 कोल्ड चेन परियोजनाओं को मंजूरी दी गई। इसमें मछली कोल्डस्टोरेज भी शामिल है।

गुजरात का उज्ज्वल भविष्य
गुजरात में पिछले दो दशकों के दौरान बागवानी फसलों की खेती का क्षेत्रफल और उत्पादन बढ़ा है।

20 वर्षों के दौरान, राज्य ने फलों की फसलों का उत्पादन दोगुना, सब्जियों का चार गुना और मसाला फसलों का साढ़े तीन गुना किया है।

राज्य में प्रतिवर्ष औसतन 60 हजार हेक्टेयर में बागवानी फसलें लगाई जाती हैं। शुष्क और अर्ध-शुष्क क्षेत्रों में नए पौधे लगाए जाते हैं।

फल फसलों
वर्ष 2001-02 में फल फसलों का खेती क्षेत्र 1 लाख 98 हजार हेक्टेयर तथा उत्पादन 26 लाख 62 हजार मीट्रिक टन था, जिसके विरूद्ध वर्ष 2022-23 में फल फसलों का खेती क्षेत्र 4 लाख 48 हजार हेक्टेयर और उत्पादन 82 लाख 91 हजार मीट्रिक टन। फल उत्पादन में 13.01 प्रतिशत।

सब्ज़ियाँ
सब्जी फसलों का खेती योग्य क्षेत्र 2 लाख 37 हजार हेक्टेयर तथा उत्पादन 32 लाख 99 हजार मीट्रिक टन था, जिसके विरूद्ध वर्ष 2022-23 में सब्जी फसलों का खेती क्षेत्र 8 लाख 82 हजार हेक्टेयर तथा उत्पादन 1 करोड़ 67 लाख 18 हजार मीट्रिक टन था. सब्जी फसलों के उत्पादन में गुजरात का योगदान 12.59 प्रतिशत है।

मसाले
उस समय मसाला फसलों की खेती का क्षेत्रफल 2 लाख 57 हजार हेक्टेयर और उत्पादन 2 लाख 40 हजार मीट्रिक टन था, जबकि वर्ष 2022-23 में मसाला फसलों की खेती का क्षेत्रफल 6 लाख 57 हजार तक पहुंच गया है. हेक्टेयर और उत्पादन 12 लाख 1 हजार मीट्रिक टन तक पहुंच गया है। भारत के मसाला फसलों के कुल उत्पादन में गुजरात का योगदान 10.96 प्रतिशत है।

देश में प्रथम
पपीता, चीकू, नींबू, भिंडी, अजमो और सौंफ की खेती के क्षेत्र में गुजरात पहले स्थान पर है। पपीता, चीकू, सौंफ, जीरा, भिंडी और अजमान के उत्पादन में गुजरात देश में प्रथम स्थान पर है। अनार और नीबू उत्पादन में दूसरे स्थान पर हैं। आलू एवं सौंफ उत्पादकता में गुजरात प्रथम स्थान पर है। अनार की उत्पादकता में यह देश में दूसरे स्थान पर है।

इसके अलावा, गुजरात का अपना विशिष्ट और विश्व स्तर पर प्रसिद्ध “गिरनी केसर आम” और “कच्ची खरेक” है। इसलिए गुजरात में कोल्ड स्टोरेज क्षमता बढ़ाना जरूरी हो गया है. जिससे सब्जी, सब्जी, फल, सब्जी, दूध, मक्खन, कृषि एवं पशु उत्पादों में अच्छा रिटर्न मिल सके।

गुजरात की क्षमता
गुजरात में 483 कोल्ड स्टोरेज, 78 पकने वाले कक्ष, 38 प्राथमिक न्यूनतम प्रसंस्करण इकाइयां, 12 हाई-टेक नर्सरी, 371 शॉर्टिग-ग्रेडिग-पैकेजिंग इकाइयां, 34 टिशू कल्चर प्रयोगशालाएं, 23 बायोकंट्रोल लैब, 19 प्री-कूलिंग इकाइयां और रेफ्रिजरेटेड वैन हैं।

भारत

भारत दुनिया में सबसे ज्यादा कोल्ड स्टोरेज क्षमता वाला देश बन गया है। 619 लाख मीट्रिक टन से अधिक क्षमता वाली 37795 भंडारण परियोजनाएं स्वीकृत की गई हैं, जिसके लिए 2199 करोड़ रुपये की सब्सिडी प्रदान की गई है। पिछले 2 वर्षों में 1 मिलियन से अधिक क्षमता वाली लगभग 250 परियोजनाओं को शामिल किया गया है।

ऑनलाइन व्यापार
ऑनलाइन किराना और ताज़ा खाद्य पदार्थों की बिक्री बढ़ी है। इससे कोल्ड स्टोरेज सेगमेंट की मांग तेजी से बढ़ने की उम्मीद है। 2019 में देश में कुल कोल्ड स्टोरेज क्षमता 37 से 39 मिलियन टन थी। 2023 तक ऑनलाइन खाद्य वितरण राजस्व 60 प्रतिशत बढ़ने की उम्मीद है

कन्‍नौज से आगे दिसा
कन्नौज जिले में 143 कोल्ड स्टोर हैं। पिछले 20 वर्षों में कोल्ड स्टोरों की संख्या दोगुनी से भी अधिक हो गई है। 51 कोल्ड स्टोर थे। 2001 से 2010 के बीच 32 नए कोल्ड स्टोर खोले गए, जबकि 2011 से 2020 के बीच 62 नए कोल्ड स्टोर खोले गए.

कन्नौज में कोल्ड स्टोर की रफ्तार
1976 में जिले का पहला कोल्ड स्टोर तिर्वा में बनाया गया था।
1980 तक जिले में मात्र तीन कोल्ड स्टोर थे।
1981 से 1990 तक जिले में छह नए कोल्ड स्टोर बनाए गए।
1991 से 2000 तक जिले में 42 नए कोल्ड स्टोर शुरू किए गए।
2001 से 2010 के बीच जिले में 32 नये कोल्ड स्टोर बनाये गये.
2011 से 2020 के बीच जिले में 60 नए कोल्ड स्टोर बनाए गए.

कन्नौज में आलू का अर्थशास्त्र
48500 एकड़ में आलू का उत्पादन होता है
125000 किसान आलू की खेती करते हैं
आलू का उत्पादन 1500000 मीट्रिक टन आलू है।
कोल्ड स्टोर की भंडारण क्षमता 1385372 मीट्रिक टन आलू है।[:]