[:gj]ત્રંબામાં કસ્તુરબા અને મણિબેનની કુરબાની જેલના કાંકરા ખરી રહ્યાં, છે કોઈ સૌરાષ્ટ્રનો સરદાર જે બચાવી શકે?[:en]Is erasing every memory of Kasturba and Gandhi in Gujarat?[:hn]कस्तुरबा और गांधी कि हर याद कौन मीटा रहा है गुजरात में? [:]

[:gj]દિલીપ પટેલ
અમદાવાદ , 12 જુલાઈ 2023

કસ્તુરબાધામ અને ત્રંબા એમ બે નામથી ઓળખાતુ ગામ ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા રાજકોટ તાલુકામાં આવેલું રાજકોટ-ભાવનગર હાઈવે રોડ ઉપર આવેલુ ગામ છે. ત્રંબા ગામ હવે રાષ્ટ્રપિતા મહાત્મા ગાંધીનાં ધર્મપત્નિ કસ્તુરબા અને સરદાર પટેલના પુત્રી મણિબેન આ ગામના નાના મહેલમાં જેલમાં હતા. જેલમાં પુરનારા રાજકોટના રાજા અને અંગ્રેજ એજન્ટ હતા. ત્રંબા ગામનું નામ, એટલે આ ગામનું નામ કસ્તુરબાધામ પડેલું છે. રાજકોટ નજીકના ત્રંબા ગામમાં કસ્તુરબા ને મણિબેનને 29 દિવસ કેદમાં રખાયા હતા.

કસ્તુરબા 13 ફેબુ્રઆરી 1939ના દિવસે સરદાર પટેલની પુત્રી મણીબેન સાથે ટ્રેનમાં રાજકોટ આવ્યા હતા. રાજકોટ પહોંચતાં જ એમની ધરપકડ થઈ, એમને 16 કી.મી. દૂર સણોસરા ખાતે લઈ જવાયા. આગલા દિવસે જ મૃદુલા સારાભાઈની પણ ધરપકડ થઈ હતી. એમને પણ ત્યાં મોકલી દેવાયા હતા. જ્યાં એમને રાખવામાં આવ્યા એ ઓરડો ધર્મેન્દ્ર નિવાસ તરીકે ઓળખાતો.

કાંગરા ખર્યા
કસ્તુરબાને નજરકેદ રાખવામાં આવ્યા હતા તે મકાન જીર્ણશિર્ણ થઈ ગયું છે. વર્ષો જુનુ બાંધકામ ફર્નીચર બારી – બારણા બધુ જ સડી ગયું છે.
રાજકોટ સત્યાગ્રહ દરમિયાન કસ્તુરબાને ત્રંબા ખાતે નાના મહેલમાં નજરકેદ રાખવામાં આવ્યા હતાં. નાના મહેલને સ્મારક તરીકે જાહેર કરી તેની સાચવણી કરવામાં આવી નથી. કસ્તુરબા આશ્રમનો વહવટ કથળી ગયો છે. કસ્તુરબાધામ નામની સંસ્થા શરૂ થઈ હતી. મહિનાઓને લગતી અનેક રચનાત્મક પ્રવૃત્તિઓ થતી હતી.

ગાંધીજીની બહુમુલ્ય વસ્તુ ગુમ
ગાંધીજી જે ચીજવસ્તુઓ વાપરતા હતા તે ચીજો એક સમયે અહીં પ્રદર્શનમાં મુકવામાં આવી હતી. પરંતુ તે ક્યાં ગઈ તે કોઈને ખબર નથી. જેની આંતરરાષ્ટ્રીય બહુમુલ્ય કિંમત થાય છે. જે ક્યાં પગ કરી ગઈ તે અંગે 30 વર્ષથી કોઈ તપાસ થઈ નથી. કારણ કે ગાંધી મૂલ્યોને ન સમજતી અને તેનો વિરોધ કરતાં સરકારો આવી છે. ત્યાર પછી ગાંધીજીની તમામ સંસ્થાઓમાં આવો લુણો લાગ્યો છે. હવે અમદાવાદના સાબરમતી આશ્રમમાં પણ લુણો લાગ્યો છે.

કબાટમાં ગાંધીજીના અલભ્ય પુસ્તકોને જાળવણીનાં અભાવે ઉધઈ લાગી ગઈ છે. દિવાલોમાં પાણી ઉતરે છે. ચારેબાજુ ભેજ લાગી ગયો છે. પ્રદર્શનીમાં દુર્લભ ફોટા ખરાબ થઈ ગયા છે. રાષ્ટ્રીય સ્મારક બનવાના બદલે સ્મારક જ ખતમ થઈ રહ્યું છે. ગુજરાતની ગૌરવવંતા ઈતિહાસની ઈમારત ખતમ થઈ ગઈ છે.

ગીધ જેવા બિલ્ડરોનો ડોળો
કસ્તુરબાની સ્મૃતિમાં સચવાયેલું રાજકોટનું એકમાત્ર સ્મારક છે. જેની જાળવણી નહીં થાય તો ગમે ત્યારે પડી જશે. તેથી ગીધ જેવા બિલ્ડરોનો ડોળો આ મકાન અને જમીન પર છે. અત્યારે એની હાલત વેરાન છે. કરોડોની જમીન વેચાઈ ગઈ છે.

રાજકોટમાં આલ્ફ્રેડ હાઈસ્કુલ ખાતે ગાંધી ભણ્યા હતા. આજે એનું નામ ગાંધી વિદ્યાલય કરી નાખવામાં આવ્યું. ઉપરાંત શાળા બંધ કરીને મકાન મ્યુઝિયમમાં ફેરવી નખાયું છે. પ્રજામાંથી વિરોધ બહુ થયો પણ એને ગણકારવામાં ન આવ્યું. એવું જ હવે કસ્તુરબા ધામમાં થઈ ચૂક્યું છે.

કસ્તુરબાધામના ધબકારા
મહેલમાં ગાંધીજીનાં અંતેવાસી એવા ગાંધીજન કનુભાઈ ગાંધી રહેતા હતાં. ત્રંબાના મહેલમાં આઝાદી પછી ગાંધી વિચાર આધારીત આશ્રમ શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો. ખાદીકામ, કાંતણકામ, વણાટકામ, સુથારી કામ, લુહારી કામ, કાગળ કામ, સજીવખેતી પશુપાલનનાં પ્રયોગો શરૂ કરવામાં આવ્યા હતાં.

ઉતરબુનિયાદી છાત્રવાસી સાળા અહીં શરૂ કરવામાં આવી હતી. કાંતણકામ થતું હતું. આજે આ બધી પ્રવૃતિઓ એકપછી એક બંધ થઈ ગઈ છે. એક માત્ર ઉતરબુનિયાદી શાળામાં ધો.9 અને 10 ભણાવવામાં આવે છે. બાકી એકપણ ખાદી વિચાર આધારીત પ્રવૃતિ ચાલતી નથી. રાજકોટનાં સિમાડે આવેલા પુ. કસ્તુરબા ધામ આશ્રમમાં દરવાજા બંધ કરી દેવામાં આવ્યા છે. તેમાં કોઈ જઈ શકતું નથી.

નજીકનાં ત્રિવેણી નદી સંગમ સ્થળે લોકો જાય છે. કસ્તુરબાધામ આશ્રમમાં ભાગ્યે જ કોઈ મુલાકાતી આવે છે. રૂ.2 કરોડનું મંદિર અહીં બનવાનું કામ શરૂ થયું હતું.

11 ફેબ્રુઆરી 1939માં રાજકોટ સત્યાગ્રહ માટે ગાંધીજી પાસે જવા માંગતા હતા. મણિબેન પટેલ સાથે જતાં હતા ત્યારે રાજકોટમાં પ્રવેશબંધી ફરમાવી અને ગિરફતાર કર્યા હતા. સણોસરા ગામમાં એક અવાવરા ઉતારામાં નજરકેદ કરવામાં આવ્યા. મણિબેન અને કસ્તુરબાને અલગ કરી દેવાયા. કસ્તુરબાને ત્રંબા ગામ ખાતે ધર્મેન્દ્ર-નિવાસમાં નજરકેદ કરવામાં આવ્યા હતા. સાથે રહેવા મણિબેન ઉપવાસ પર ઊતરતા પાછા બન્નેને સાથે રખાયા હતા.

27 ફેબ્રુઆરી 1939ના દિવસે ગાંધીજી રાજકોટ આવી, 3 માર્ચે રાષ્ટ્રીયશાળામાં ઉપવાસ કર્યા હતા.
11 ફેબ્રુઆરીથી નજરકેદમાં રખાયેલાં કસ્તૂરબા અને મણિબેનને આખરે 6 માર્ચનાં રોજ રાજકોટ રાજ્યએ છોડી મૂક્યા હતા. 7 માર્ચનાં રોજ ગાંધીજીએ પારણાં કર્યા.

શું છે એ ઇતિહાસ
રાજકોટના ઈતિહાસમાં 26 જાન્યુઆરી 1939ના દિવસે પ્રજા પર દમન સામેનાં સત્યાગ્રહનો પ્રારંભ થયો હતો. રાજકોટના રાજાના અત્યાચારનાં વિરોધમાં પ્રજાકીય ચળવળ શરૂ થઈ હતી. અહિંસક સેનાનીઓ ઉપર લાઠીમાર થયો હતો. ધરપકડો થઈ હતી. પોતે બિમાર હોવા છતાં, સત્યની લડત માટે વર્ધાથી કસ્તુરબા રાજકોટ દોડી આવ્યા હતાં. તેમની સાથે સરદાર પટેલના પુત્રી મણીબેન પણ આવ્યા હતાં. તેઓને સૌ પ્રથમ સરધારની જેલમાં અને ત્યાર પછી ત્રંબા ખાતે નજરકેદ રાખવામાં આવ્યા હતાં.

આઝાદીના ઈતિહાસના તારા જેવા ખાદી વિચારને વરેલા ઉછરંગરાય ઢેબરને રાજકોટ ભૂલ્યું નથી. પણ મણિબેન અને કસ્તુરબાને રાજકોટ ભૂલી ગયું છે.

ઈ.સ.1930માં રાજા લાખાજી રાજના મોત પછી. તેમના પુત્ર ધર્મેન્દ્ર ગાદીએ આવ્યો હતો. રાજયનો મનસ્વી રીતે વહીવટ કરી રહ્યાં હતાં. દાણાપીઠનું મકાન વેંચવા કાઢયું હતું. પાવર હાઉસ ગિરો મુકવાવા માંગતા હતા. કાર્નિવલ નામની કંપનીને જન્માષ્ટમીમાં જુગાર રમાડવાનો પરવાનો આપ્યો હતો. ત્યારથી આખા સૌરાષ્ટ્રમાં જુગાર આજે પણ વધેલો જોવા મળે છે.

તેની સામે જન આંદોલન થયું. જુગારધામ બંધ કરવા જાહેર આંદોલન થયું. ધર્મેન્દ્રની પોલીસે લાઠી માર કરી સભા બંધ કરાવી હતી. અંગ્રેજોની એજન્સીનો સાથ રાજાએ પ્રજા પર દમન કરવા લીધો હતો. અત્યારચની ઘટનાના પડઘા મુંબઈ સુધી પડયા હતાં. 18 ઓગષ્ટ 1938માં મુંબઈમાં સરદાર પટેલે જાહેર સભામાં રાજકોટના વહીવટની ટીકા કરી રાજા સામે લડતને આહવાન આપ્યું હતું.

ઉછરંગરાય ઢેબર
ધર્મેન્દ્ર સામે લડવા સત્યાગ્રહીઓએ સભા, સરઘસ, કૂચ કરી હતી. ઉછરંગરાય ઢેબર સહિતના નેતાઓની ધરપકડ કરી હતી. હલેન્ડા ગામ સુધી 37 કિ.મી. સુધી પગવાળા કૂચ થઈ હતી. સ્ત્રીઓ જોડાઈ હતી. તેના પર જુલમની વાતો સાંભળીને કસ્તુરબા રાજકોટ આવ્યા હતા. પછી સરદાર અને ગાંધીજી પણ આવ્યા હતા.

રાજકોટના રાજાનો અત્યાચાર
રાજકોટ રાજાએ 1558 સત્યાગ્રહીની ધરપકડ કરી હતી. દેશી રાજયોને નાણાં ધીરનાર દુર્ગાપ્રસાદ દેસાઈ અને ભાવનગરના દિવાન અનંતરાય પટ્ટણીની દરમિયાનગીરીથી સરદાર પટેલ સમાધાન માટે રાજકોટ આવ્યા. 26 જાન્યુઆરી 1939થી રાજકોટ સત્યાગ્રહનો ફરીથી પ્રારંભ થયો હતો. હડતાલ થઈ. સત્યાગ્રહને દાબી દેવા માટે રાજકોટ રાજાએ ફરીથી આકરા પગલાં લીધા હતા.

ધરપકડ, ઝાડીમાં ફેંકી દેવાયા, લોકોના કપડા ઉતારી લેવાયા હતા. આ બનાવોથી વ્યથિત થઈને વર્ધાથી કસ્તુરબા ગાંધી રાજકોટ આવ્યા તો તેમને પ્રવેશ બંધી રાજાએ કરી અને જેલમાં મોકલી દીધા હતા. આ એજ રાજાઓ હતા જે ગાયકવાડ અને મરાઠા રાજાઓને દર વર્ષે ખંડણી ચૂકવતાં હતા.

ગાંધીજી દોડી આવ્યા
રાજકોટ રાજાનો અંધેરવહીવટ જોઈ, ગાંધીજી રાજકોટ આવ્યા. રાજયના નિમંત્રણનો અસ્વીકાર કર્યો. ગાંધીજીએ રાષ્ટ્રીય શાળામાં પાંચ દિવસના ઉપવાસ કર્યા. સમાધાન માટે હિંદના વડા ન્યાયધીશ સર મોરીસ ગ્વાપરના ચુકાદાને સ્વીકારવાનું નક્કી થયું. તેમણે સમાધાન સમિતિના સભ્યો માટે સરદાર પટેલને હવાલો સોંપ્યો. મંત્રણાઓ પડી ભાંગતા 16 એપ્રિલની સાંજે 500થી 600 ગિરાસદારો ખુલ્લી તલવારો સાથે સરઘસ કાઢી રાષ્ટ્રીયશાળાએ પહોંચ્યા હતા.

ગાંધીજીની હત્યાનો પ્રયાસ
ગાંધીજી ઉપર સાંય પ્રાર્થના સમયે હૂમલો કરવાની યોજના હતી. પરંતુ ગિરાસદાર એસોસોસીએશનના પ્રમુખ હરિસિંહજી ગોહિલે ગાંધીજીને ટેકો આપી મોટરમાં યજમાન નાનાલાલ જસાણીના ઘેર મોકલ્યા હતા. તેમની હત્યા કરવાનો વિચાર અંગ્રેજોને ન આવ્યો પણ રાજકોટના ગરાસદારોને આવ્યો હતો.

ગાંધીને હરાવ્યા
જે અંગ્રેજ સામે ન હાર્યા તે આપણા રાજા સામે હાર્યા હતા. ગાંધીજીના પિતા રાજકોટ રાજાના દિવાન હતા. ગાંધીજી પોતે રાજકોટમાં કબા ગાંધી ડેલામાં રહેતાં હતા. 24 એપ્રુલ 1939ના વ્યથિત મને ગાંધીજીએ રાજકોટ છોડવાનો નિર્ણય કર્યો. ગાંધીજીએ જાહેર કર્યું હતું કે, હું હાર્યો છું. તેમ કહી રાજકોટ છોડી દીધું હતું. અંગ્રેજોને સરમાવે એવા અત્યાચારો રાજરકોટના રાજાએ કર્યાં હતા.

આ ઇતિહાસને ત્રંબા ગામ અને રાજકોટના લોકો ભૂલી ગયા છે.
એ સમય હતો લોકો લડતાં હતા, હવે લોકો લડવાનું ભૂલી ગયા છે. બધું જ સ્વિકારી લેવાની માનસિકતા બનાવી લીધી છે. નેતાઓને તેના મત અને મનીમાં રસ છે. નહીં કે રાજકોટના એ સૂરવીર સ્વતંત્ર સેનાનીઓમાં.

નેતાની બેદરકારી
રાજકોટના ધારાસભ્ય અને પ્રધાન જયેશ રાદડીયા ત્રંબામાં આવીને સત્કાર સમારંભ ગોઠવી શકે છે પણ કસ્તુરબાના સંસ્કાર સમી જેલને સાચવી શકતા નથી. રાજકોટ જીલ્લા પંચાયતના ભાજપના પ્રમુંખ ભુપત બોદર ગામમાં આવી ગયા છતાં કંઈ કરવા તૈયાન ન હતા. કસ્તુરબાધામ ત્રંબાના સરપંચ નીતીન રૈયાણી રહ્યાં છતા તેઓએ કોઈ ધ્યાન આપ્યું નહીં. મોહનધામ આશ્રમ વધી રહ્યો છે, તેના કલ્યાણ માટે રામકથા કરીને લાખોનું ભંડોળ એકઠું થઈ જાય છે, પણ કસ્તુરબાની કુરબાની ગુજરાતના લોકો અને સંતો ભૂલી ગયા છે. ધારાસભ્ય કુંવરજી બાવળિયા અહીં આઝાદીના અમૃત મહોત્વ માટે આવે છે, પણ આઝાદી અપાવવામાં જેનો ફાળો છે એવા કસ્તુરબાના વારસાને સાચવવાની દરકાર લેતા નથી. તેઓ તો પાકા કોંગ્રેસી રહ્યાં હતા.
ભાજપના પક્ષના નેતા વિનુ ઘવા, ભગવાન તળાવિયા, શિવલાલ રામાણી ગામમાં આહીને ભાષણ આપી જાય છે. પણ કસ્તુરબાને યાદ કરવાનું ટાળે છે.

ત્રંબા ગામ ખાતે લેઉવા પટેલ સમાજના યુવાનોને સ્વામી વિવેકાનંદના વિચારોથી પ્રભાવિત કરવા ધારાસભ્ય અરવિંદ રૈયાણી અહીં આવે છે. વિવેકાનંદને યાદ કરે છે પણ કસ્તુરબાની યાદ ભૂંસાઈ રહી છે તેની દરકાર કરતાં નથી. નેતાઓ સંજય ત્રાપસિયા , નિલેશ વિરાણી ,ચેતન પાણ , નિતિન રૈયાણી , મનુ ત્રાપસિયા , મહેશ આસોદરીયા , અજય મોલિયા સમાજને યાદ કરે છે. પણ જે સમાજને સૌથી ફાયદો આઝાદી પછી થયો છે તે સમાજ હવે સરદાર પટેલની પુત્રી મણિબેન અહીં જેલ ભોગવેલી તે ભૂલી ગયા છે. મણીબેનની જેલને અને તેમની કુરબાનીને ભૂલી ગયા છે.

વિકાસ કે વિનાશ
આ ગામમાં આંગણવાડી, પંચાયતઘર તેમજ પ્રાથમિક શાળા જેવી સુવિધાઓ આવેલી છે. કસ્તુરબા માનવ મંડળ મંદ બુદ્ધીના લોકો માટે આશ્રમ ચલાવે છે. કસ્તુરબાધામ હવે શિક્ષણધામ તરીકે પણ વિકસતું જાય છે. અહીં 4 ઇજનેરી કોલેજો, 2 એમ.બી.એ. કોલેજો અને 6 શાળાઓ આવેલી છે. આ ગામમાં 3 નદીઓનો સન્મવય થાય છે. નજીક એક વિશ્વ વિદ્યાલય બન્યું છે.

9 અને 10ની ઉતરબુનિયાદી શાળાના સંચાલકોને કસ્તુરબાની સ્મૃતિને જાળવવામાં રસ નથી.

કસ્તુરબા

કસ્તરબા કેવા હતા?
મહાત્મા ગાંધીનાં સહધર્મચારિણી, પ્રથમ મહિલા સત્યાગ્રહી અને કર્મયોગી કસ્તૂરબા ગાંધીએ, 22 ફેબ્રુઆરી 1944માં રોજ પૂનાની આગાખાન મહેલ જેલમાં, ગાંઘીજીના ખોળામાં અંતિમ શ્વાસ લીધાં હતાં. કસ્તૂરબા નિરક્ષર રહ્યાં. કસ્તૂરબામાં સ્વતંત્ર વિચારશકિત નાનપણી જ ખીલેલી હતી. સત્યનાં આગ્રહી હતા. કસ્તુર કાપડિયાનો જન્મ પોરબંદર ના ગોકુલદાસ અને વૃજકુંવરબા કાપડિયાના ઘરે 1869માં થયો હતો. મહાશિવરાત્રીએ 22 ફેબ્રુઆરી, 1944ના દિવસે પુણેના આગાખાન મહેલમાં અંતિમ શ્વાસ લીધા હતા.

રાજકોટ વતન હોવાથી કસ્તૂરબા પોતાને રાજકોટના દિકરી માનતા. રાજકોટની આલ્ફ્રેડ હાઈસ્કૂલમાં અભ્યાસ કરતા 13 વર્ષનાં મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી સાથે 14 વર્ષનાં કસ્તૂરબાનાં લગ્ન 1882માં થયા હતા.
ક.બા. ગાંધીનાં ડેલા તરીકે ઓળખાતા મકાનમાં કરમચંદ ગાંધીનાં વસ્તારી પરિવારનો વસવાટ હતો.

1888 વકીલાતના અભ્યાસ માટે ગાંધીજી ઈંગ્લેન્ડ ગયા હતા. કસ્તૂરબાએ પોતાનાં તમામ દાગીના ગાંધીજીને આપી દીધા હતા. દાગીનાના 3 હજાર રૂપિયા ઊપજ્યાં હતા.

22 ફેબ્રુઆરી 1944માં મહારાષ્ટ્રના પૂનાની આગાખાન મહેલ જેલમાં મોડી સાંજે સાત અને પાંત્રીસ વાગે ગાંધીજીના ખોળામાં કસ્તૂરબાએ અંતિમ શ્વાસ લીધાં. ત્યાં ઊભેલા એમના પુત્ર દેવદાસભાઈ ગાંધી પોકેપોકે રડવા લાગ્યા. ગાંધીજીની આંખમાંથી આંસુ સરી પડ્યાં.

23મીએ મહાદેવભાઈ દેસાઈની સમાધી પાસે જ કસ્તૂરબાનાં શરીરને ચિતા પર અંતિમ સંસ્કાર કર્યા. ગાંધીજીએ સર્વધર્મ પ્રાર્થના કરી. દેવદાસભાઈએ અગ્નિદાહ આપ્યો. સાંજે ચાર વાગ્યા સુધી ગાંધીજી ચિતા પાસે જ બેસી રહ્યા.[:en]Dilip Patel
Ahmedabad – 12 July 2023

The village, known as Kasturbadham and Tramba, is located on the Rajkot-Bhavnagar highway road in Rajkot taluka of the Saurashtra region of Gujarat. Kasturba, the wife of the Father of the Nation, Mahatma Gandhi, and Maniben, the daughter of Sardar Patel, were imprisoned in a small palace in Tramba village. The jailers were the Raja of Rajkot and British agents. Tramba village is now named Kasturbadham. Kasturba and Maniben were kept in captiv jail for 29 days in Tramba village.

On 13 February 1939, Kasturba came to Rajkot by train with Sardar Patel’s daughter Maniben. As soon as he reached Rajkot, he was arrested 16 km away. Sanosara was taken. Mridula Sarabhai was also arrested on the previous day. She was also sent there. The room where all three were kept was known as Dharmendra Niwas.

No protection
The building where Kasturba was kept under house arrest is dilapidated. Years old construction, furniture, windows and doors have all rotted. During the Rajkot Satyagraha, Kasturba was kept under house arrest in a small palace at Tramba. The small palace has not been protected by being declared a monument. The walls of Kasturba Ashram have deteriorated. An institution named Kasturbadham was started. Many creative activities took place in it.

Gandhi’s valuables missing
Articles once used by Gandhiji were displayed here. But no one knows where went. Which is internationally important and very expensive. For 30 years there was no investigation as to where it went.

Monument destroyed

Due to lack of maintenance, Gandhiji’s rare books kept in the cupboard have got termites. Water seeps into the walls. There is humidity all around. The rare photographs in the exhibition have been damaged. Instead of becoming a national monument, the monument itself is being destroyed. The edifice of Gujarat’s glorious history has been destroyed.

Gandhiji studied at Alfred High School in Rajkot. Today its name has been changed to Gandhi Vidyalaya. Also the school has been closed and the building has been converted into a museum. People protested a lot but it was not counted. The same has happened in Kasturba Dham.

Because there have been governments that did not understand Gandhi’s values and opposed them. After BJP came to Gujarat, all the institutions of Gandhiji were affected. Now salt has started falling in the Sabarmati Ashram of Ahmedabad as well.

Vulture show off of builders
This is the only monument in Rajkot preserved in memory of Kasturba. If it is not maintained, it will collapse anytime. So, vulture like builders are sitting on this building and land. Now its condition is desolate. Land worth crores was sold.

Heartbeat of Kasturbadham
Gandhijan Kanubhai Gandhi, who was Gandhiji’s last resident, lived in the palace. After independence, an ashram based on Gandhian ideas was started at Tramba Palace. Khadi work, spinning, weaving, carpentry work, blacksmith work, paper work, experiments of organic animal husbandry were started.

The basic chhatravasi sala started here. Weaving is done. Today all these activities have stopped one by one. Classes 9th and 10th are taught only in the North Basic School. No other activity based on Khadi idea is going on. The door of the Dham has been locked. No one can go in this.

3 rivers meet in this village. People visit the nearby Triveni river confluence. There are hardly any visitors to the Kasturbadham Ashram. The construction of the temple started here at a cost of Rs 2 crore.

Kasturba wanted to go to Gandhiji for the Rajkot Satyagraha on 11 February 1939. When she was accompanying Maniben Patel, she was banned from entering Rajkot and arrested. She was arrested in a sudden raid in Sanosara village. Maniben and Kasturba separate. Kasturba was put under house arrest at the Dharmendra-residence in Tramba village. To stay together, Maniben kept both of them together during the fast.

What is history?
In the history of Rajkot, Satyagraha started on January 26, 1939 against the atrocities on the public. A popular movement started against the tyranny of the Raja of Rajkot. Non-violent fighters were lathicharged. Arrests were made. Despite being ill herself, Kasturba reached Rajkot from Wardha to fight for Satya. Sardar Patel’s daughter Maniben also came with her. She was kept under house arrest first in Sardar Jail and then in Tramba.

Rajkot has not forgotten Uchrangarai Dhebar, who grew up with the idea of Khadi like a star in the history of independence. But Rajkot has forgotten Maniben and Kasturba.

After the death of Raja Lakhaji Raj in 1930. His son Dharmendra become raja. The state was being run arbitrarily. Danapeeth’s house was sold. Wanted to sell the power house. A company named Carnival was given a license to gamble on Janmashtami. Since then, even today, the practice of gambling is seen to have increased in the whole of Saurashtra.

There was a mass movement against gambling.

There was a mass movement to stop gambling. Dharmendra’s police closed the meeting by lathis. The king took the help of the agency of the British to oppress the people. The echo of the current incident had reached Mumbai. On 18 August 1938 in Mumbai, Sardar Patel criticized the administration of Rajkot in a public meeting and called for a struggle against the Raja.

Fight against Dharmendra

Satyagrahis held meetings, processions, marches for the cause. Leaders including Usrangarai Dhebar were arrested. 37 km from Halenda village, there was a foot march. Women joined in. Kasturba came to Rajkot after hearing about the atrocities. Later Sardar and Gandhiji also came.

Tyranny of the king of Rajkot
The Raja of Rajkot arrested 1558 Satyagrahis. With the intervention of Durgaprasad Desai, who had lent money to the princely states, and Anantarai Pattani, the dewan of Bhavnagar, Sardar Patel came to Rajkot for reconciliation. The Rajkot Satyagraha was resumed from 26 January 1939. The strike happened.

The Raja of Rajkot again took drastic measures to suppress the Satyagraha.

People were arrested, thrown into the bushes, stripped of their clothes. Saddened by these events, Kasturba Gandhi came from Wardha to Rajkot, but the king barred her entry and sent her to jail. These were the same kings who used to pay ransom to the Gaekwad and Maratha kings every year.

Gandhi came running

Gandhiji came to Rajkot after seeing the misrule of Rajkot king. State’s invitation declined. Gandhiji fasted for five days at the National School. Gandhiji came to Rajkot on 27 February 1939, on 3 March he fasted at Rashtrashala. Kasturba and Maniben, who were kept under house arrest, were finally released by the Rajkot state on 6 March. Gandhiji broke his fast on 7th March.

It was decided to accept the decision of the Chief Justice of India, Sir Maurice Gwaper, for settlement. He put Sardar Patel in charge of the members of the Conciliation Committee. 1

Gandhi’s assassination attempt
When the talks broke down on the evening of 6 April, the king’s men, 500 to 600 girasdars with drawn swords, marched towards Rashtriyashala. The plan was to attack Gandhiji at the time of evening prayer. But Harisinghji Gohil, president of the Girasdar Association, supported Gandhiji and sent him in a motor home to the host Nanalal Jasani. The idea of killing GANDHI came not to the British but to the Garsdars of the Raja of Rajkot.

Defeated Gandhi
Those who were not defeated by the British, were defeated by our king. Gandhiji’s father was the Diwan of Rajkot Raja. Gandhi ji himself lived in Kaaba Gandhi Dela of Rajkot. On 24 April 1939, Gandhiji decided to leave Rajkot in distress. Gandhiji declared that – I am defeated. Having said this, he left Rajkot. Atrocities were committed by the king of Rajkot, even the British did not do so much.

The people of Tramba village and Rajkot have forgotten this history.
There was a time when people used to fight, now people have forgotten to fight. Have made a mindset of accepting everything. Politicians are interested in their votes and money. Now in Rajkot, there is no one like those brave freedom fighters.

Leader’s negligence
Rajkot MLA and EX. Minister Jayesh Radadiya can come to Tramba and organize a reception but cannot save Kasturbadham Jail. Bhupat Bodar, the BJP chief of Rajkot district panchayat, was not ready to do anything even after coming to the village. Nitin Rayani, who was the sarpanch of Kasturbadham Tramba, did not pay any attention. Mohandham Ashram is developing, lakhs of money is collected for its welfare by doing Ramkatha, but the people and saints of Gujarat have forgotten the sacrifice of Kasturba. MLA Kunvarji Bavaliya comes here for the elixir of freedom, but he doesn’t care about preserving the legacy of Kasturba and Mani Behan who contributed to freedom. He was a seasoned Congressman. Now in BJP.
BJP party leaders Vinoo Ghawa, Bhagwan Thakia, Shivlal Ramani give speeches here. But avoid remembering Kasturba.

MLA Arvind Raiyani comes here to impress the youth of Leuva Patel community in Tramba village with the thoughts of Swami Vivekananda. They remember Vivekananda but don’t care that Kasturba’s memory is being erased. Leaders Sanjay Trapasia, Nilesh Virani, Chetan Paan, Nitin Raiyani, Manu Trapasia, Mahesh Asodariya, Ajay Moliya remembered the society. But the society which has benefited the most after independence has now forgotten that Sardar Patel’s daughter Maniben was jailed here. Maniben’s prison and her sacrifice have been forgotten.

Development or destruction
The village has facilities like anganwadi, panchayat ghar and primary school. Kasturba Manav Mandal runs an ashram for mentally challenged people. Kasturbadham village is now developing as an educational center also. There are 4 engineering colleges, 2 M.B.A. Are. There are colleges and 6 schools here. A university has opened nearby.

9th and 10th post-basic school operators are not interested in preserving the memories of Kasturba.

How was Kasturba?
Mahatma Gandhi’s first woman Satyagrahi and Karma Yogi Kasturba Gandhi breathed her last on 22 February 1944 in Aga Khan Mahal Jail, Poona. Kasturba remained illiterate. Independent thinking children flourished in Kasturba. She insisted on truth. Kastur Kapadia was born in Porbandar in 1869 to Gokuldas and Vrijkunvarba Kapadia. Mahashivratri breathed his last on February 22, 1944, at the Aga Khan Palace in Pune.

Since Rajkot was her hometown, Kasturba considered herself a daughter of Rajkot. 14-year-old Kasturba was married in 1882 to 13-year-old Mohandas Karamchand Gandhi, who was studying at Alfred High School in Rajkot.

Gandhi’s family lived in a house called Gandhi Dela.

1888 Gandhiji went to England to study law. Kasturba gave all her jewelry to Gandhiji. There were ornaments worth three thousand rupees.

On 22 February 1944, Kasturba breathed her last in Gandhiji’s lap at 7:35 pm in the Aga Khan Mahal Jail in Pune, Maharashtra. Standing there, his son Devdasbhai Gandhi started crying. Tears fell from Gandhiji’s eyes.

On the 23rd, Kasturba’s body was cremated near the mausoleum of Mahadevbhai Desai. Gandhiji prayed to all religions. Gandhiji sat near the pyre till 4 in the evening.

The village was named after Rajkot’s daughter Kasturba, while the memory of the daughter is being forgotten. Who is he who wants that Gandhi ji’s every memory has been eaten by Meeta?[:hn]दिलीप पटेल
अहमदाबाद – 12 जुलाई 2023

कस्तूरबाधाम और त्रम्बा के नाम से जाना जाने वाला गाँव गुजरात के सौराष्ट्र क्षेत्र के राजकोट तालुका में राजकोट-भावनगर राजमार्ग मार्ग पर स्थित है। त्रंबा गांव में राष्ट्रपिता महात्मा गांधी की धर्मपत्नी कस्तूरबा और सरदार पटेल की बेटी मणिबेन को इसी गांव के छोटे से महल में कैद कर रखा गया था। जेल में भेजने वाले राजकोट के राजा और ब्रिटिश एजेंट थे। त्रंबा गांव अब कस्तूरबाधाम नाम हो गया है। कस्तूरबा और मणिबेन को राजकोट के पास त्रांबा गांव में 29 दिनों तक कैद में रखा गया था।

13 फरवरी 1939 को कस्तूरबा सरदार पटेल की बेटी मणिबेन के साथ ट्रेन से राजकोट आये। राजकोट पहुंचते ही उन्हें 16 किमी दूर गिरफ्तार कर लिया गया। सनोसारा ले जाया गया। बीते दिन मृदुला साराभाई को भी गिरफ्तार किया गया था। उन्हें भी वहां भेजा गया। जिस कमरे में तीनो को रखा गया था उसे धर्मेंद्र निवास के नाम से जाना जाता था।

कांगड़ा गिर गया
जिस इमारत में कस्तूरबा को नजरबंद रखा गया था, वह जर्जर हो चुकी है। वर्षों पुराना निर्माण, फर्नीचर, खिड़की-दरवाजे सब सड़ चुके हैं। राजकोट सत्याग्रह के दौरान कस्तूरबा को त्राम्बा के एक छोटे से महल में नजरबंद रखा गया था। छोटे से महल को स्मारक घोषित कर संरक्षित नहीं किया गया है। कस्तूरबा आश्रम की दिवारे बिगड़ गयी है। कस्तूरबाधाम नामक संस्था प्रारम्भ की गई थी। इसमें  कई रचनात्मक गतिविधियां हुईं।

गांधीजी का कीमती सामान गायब
कभी गांधीजी द्वारा उपयोग की गई वस्तुएं यहां प्रदर्शित की जाती थीं। लेकिन वह कहां गईं, यह किसी को नहीं पता।  जिसका अंतरराष्ट्रीय स्तर पर महत्व और बेहद किंमती है। 30 साल से इसकी कोई जांच नहीं हुई कि ये कहां गया।

रखरखाव के अभाव में अलमारी में रखी गांधी जी की दुर्लभ पुस्तकों में दीमक लग गया है। पानी दीवारों में घुस जाता है. चारों ओर नमी है. प्रदर्शनी में लगी दुर्लभ तस्वीरें क्षतिग्रस्त हो गई हैं। राष्ट्रीय स्मारक बनने के बजाय स्मारक को ही नष्ट किया जा रहा है। गुजरात के गौरवशाली इतिहास की इमारत ख़त्म हो गई।

गांधी जी ने राजकोट के अल्फ्रेड हाई स्कूल में पढ़ाई की। आज इसका नाम बदलकर गांधी विद्यालय हो गया है। साथ ही स्कूल को बंद कर दिया गया है और इमारत को संग्रहालय में तब्दील कर दिया गया है. लोगों का काफी विरोध हुआ लेकिन उसकी गिनती नहीं की गयी. कस्तूरबा धाम में ऐसा ही हो चुका है.

क्योंकि ऐसी सरकारें रही हैं जिन्होंने गांधी के मूल्यों को नहीं समझा और उनका विरोध किया। भाजपा गुजरात में आने के बाद गांधीजी की सभी संस्थाएं प्रभावित हुईं। अब अहमदाबाद के साबरमती आश्रम में भी नमक पड़ना शुरू हो गया है.

बिल्डरों का गिद्ध जैसा दिखावा
यह कस्तूरबा की स्मृति में संरक्षित राजकोट का एकमात्र स्मारक है। जिसका रखरखाव नहीं किया गया तो यह कभी भी ढह जाएगा। तो इस भवन और भूमि पर गिद्ध रूपी बिल्डर बैठे हैं। अब इसकी हालत वीरान है। करोड़ों की जमीन बेच दी गयी।

कस्तूरबाधाम की धड़कन
गांधीजन कनुभाई गांधी, जो गांधीजी के अंतिम निवासी थे, महल में रहते थे। आजादी के बाद त्रंबाना पैलेस में गांधीवादी विचारों पर आधारित एक आश्रम शुरू किया गया था। खादी का काम, कताई, बुनाई, बढ़ईगीरी का काम, लोहार का काम, कागज का काम, जैविक पशुपालन के प्रयोग शुरू किये गये।

उत्तरबुनियादी छत्रवासी साला की शुरुआत यहीं हुई थी। बुनाई का कार्य किया गया। आज ये सभी गतिविधियां एक-एक कर बंद हो गई हैं। 9वीं और 10वीं की पढ़ाई सिर्फ उत्तरबुनियादी स्कूल में होती है. खादी विचार पर आधारित कोई अन्य गतिविधि नहीं चल रही है। धाम के दरवाजे पर ताला लगा दिया गया है। इसमें कोई नहीं जा सकता।

इस गांव में 3 नदियां मिलती हैं। लोग पास के त्रिवेणी नदी संगम पर जाते हैं। कस्तूरबाधाम आश्रम में शायद ही कोई आगंतुक आता हो। यहां 2 करोड़ रुपए की लागत से मंदिर का निर्माण शुरू हुआ था।

11 फरवरी 1939 को राजकोट सत्याग्रह के लिए गांधी जी के पास कस्तुरबा जाना चाहते थे। जब वे मणिबेन पटेल के साथ जा रहे थे तो राजकोट में प्रवेश पर प्रतिबंध लगा दिया गया और उन्हें गिरफ्तार कर लिया गया। सनोसरा गांव में अचानक छापेमारी कर उसे गिरफ्तार कर लिया गया। मणिबेन और कस्तूरबा अलग हो गए। कस्तूरबा को त्रम्बा गांव में धर्मेंद्र-निवास में नजरबंद कर दिया गया। साथ रहने के लिए मणिबेन ने अनशन के दौरान दोनों को साथ रखा.

इतिहास क्या है?
राजकोट के इतिहास में 26 जनवरी 1939 को जनता पर अत्याचार के विरुद्ध सत्याग्रह प्रारम्भ हुआ। राजकोट के राजा के अत्याचार के ख़िलाफ़ एक लोकप्रिय आंदोलन शुरू हुआ। अहिंसक सेनानियों पर लाठियाँ बरसाई गईं। गिरफ़्तारियाँ की गईं। खुद बीमार होने के बावजूद कस्तूरबा सत्या के लिए लड़ने के लिए वर्धा से राजकोट पहुंचीं। उनके साथ सरदार पटेल की बेटी मणिबेन भी आईं। उन्हें पहले सरदार जेल में और फिर त्राम्बा में नजरबंद रखा गया।

आजादी के इतिहास में एक सितारे की तरह खादी विचार के साथ पले-बढ़े उचरंगराय ढेबर को राजकोट आज भी नहीं भूला है। लेकिन राजकोट मणिबेन और कस्तूरबा को भूल गया है।

1930 ई. में राजा लाखाजी राज की मृत्यु के बाद। उनका पुत्र धर्मेन्द्र गद्दी पर बैठा। राज्य का संचालन मनमाने ढंग से किया जा रहा था। दानापीठ का घर बिक गया। पावर हाउस बेचने चाहता था। कार्निवल नाम की कंपनी को जन्माष्टमी पर जुआ खेलने का लाइसेंस दिया गया था। तब से आज भी पूरे सौराष्ट्र में जुए का चलन बढ़ा हुआ नजर आता है।

जुए के विरुद्ध जन आंदोलन हुआ।

जुए को रोकने के लिए एक जन आंदोलन हुआ। धर्मेन्द्र की पुलिस ने लाठियां मारकर सभा बंद करा दी। राजा ने लोगों पर अत्याचार करने के लिए अंग्रेजों की एजेंसी की मदद ली। मौजूदा घटना की गूंज मुंबई तक पहुंच गई थी। 18 अगस्त 1938 को मुंबई में सरदार पटेल ने एक सार्वजनिक बैठक में राजकोट के प्रशासन की आलोचना की और राजा के खिलाफ संघर्ष का आह्वान किया।

उशरंगाराय ढेबर
धर्मेंद्र के खिलाफ लड़ने के लिए सत्याग्रहियों ने बैठकें, जुलूस, मार्च किए। उशरंगाराय ढेबर समेत नेताओं को गिरफ्तार कर लिया गया। हलेंडा गांव से 37 किमी. पैदल मार्च हुआ। महिलाएं शामिल हुईं। उन पर अत्याचार की बात सुनकर कस्तूरबा राजकोट आ गईं। बाद में सरदार और गांधीजी भी आये. पस्तूरबा अहां आंदोलन कि अगवाई करना चाहते थे।

राजकोट के राजा का अत्याचार
राजकोट के राजा ने 1558 सत्याग्रहियों को गिरफ्तार कर लिया। दुर्गाप्रसाद देसाई, जिन्होंने देशी राज्यों को धन उधार दिया था, और भावनगर के दीवान अनंतराय पट्टनी के हस्तक्षेप से सरदार पटेल सुलह के लिए राजकोट आये। 26 जनवरी 1939 से राजकोट सत्याग्रह फिर से शुरू किया गया। हड़ताल हो गयी।

राजकोट के राजा ने फिर से सत्याग्रह को दबाने के लिए कठोर कदम उठाए।

लोगों को गिरफ़्तार किया गया, झाड़ियों में फेंक दिया गया, उनके कपड़े उतार दिए गए। इन घटनाओं से दुखी होकर कस्तूरबा गांधी वर्धा से राजकोट आईं, लेकिन राजा ने उनके प्रवेश पर रोक लगा दी और उन्हें जेल भेज दिया। ये वही राजा थे जो हर साल गायकवाड़ और मराठा राजाओं को फीरोती कर देते थे।

गांधीजी दौड़ते हुए आये

राजकोट राजा के कुशासन को देखकर गांधीजी राजकोट आये। राज्य का निमंत्रण अस्वीकार कर दिया। गांधीजी ने नेशनल स्कूल में पांच दिनों तक उपवास किया। 27 फरवरी 1939 को गांधीजी राजकोट आये, 3 मार्च को उन्होंने राष्ट्रशाला में उपवास किया। घर में नजरबंद रखी गईं कस्तूरबा और मणिबेन को आखिरकार 6 मार्च को राजकोट राज्य ने रिहा कर दिया। 7 मार्च को गांधीजी ने उपवास तोडा।

समझौते के लिए भारत के मुख्य न्यायाधीश सर मौरिस ग्वापर के फैसले को स्वीकार करने का निर्णय लिया गया। उन्होंने सरदार पटेल को सुलह समिति के सदस्यों का प्रभारी बनाया। 1

गांधीजी की हत्या का प्रयास
6 अप्रैल की शाम को जब वार्ता टूट गई, तो राजा के लोग, 500 से 600 गिरासदारों ने खुली तलवारों के साथ राष्ट्रीयशाला की ओर मार्च किया। शाम की प्रार्थना के समय गांधीजी पर हमला करने की योजना थी। लेकिन गिरासदार एसोसिएशन के अध्यक्ष हरिसिंहजी गोहिल ने गांधीजी का समर्थन किया और उन्हें मोटर में मेजबान नानालाल जसानी के घर भेज दिया। उन्हें मारने का विचार अंग्रेजों को नहीं बल्कि राजकोट के राजा के गरसदारों को आया था।

गांधी को हरा दिया
जो लोग अंग्रेजों से नहीं हारे वे हमारे राजा से हार गये। गांधीजी के पिता राजकोट राजा के दीवान थे। गांधी जी स्वयं राजकोट के काबा गांधी डेला में रहते थे। 24 अप्रैल 1939 को गांधीजी ने संकट में राजकोट छोड़ने का निर्णय लिया। गांधी जी ने घोषणा कर दी कि – मैं हार गया हूं। इतना कहकर वह राजकोट से चले गये। राजकोट के राजा द्वारा अत्याचार किये गये, ईतना अंग्रेजों ने भी नहीं किया।

इस इतिहास को त्रंबा गांव और राजकोट के लोग भूल चुके हैं।
एक समय था जब लोग लड़ते थे, अब लोग लड़ना भूल गये हैं। सब कुछ स्वीकार करने की मानसिकता बना ली है। नेताओं को उनके वोट और पैसे में रुचि है। राजकोट में अब, उन वीर स्वतंत्रता सेनानियों जैसा कोई नहीं।

नेता जी की लापरवाही
राजकोट के विधायक और मंत्री जयेश रादडिया त्रंबा आकर स्वागत समारोह का आयोजन कर सकते हैं लेकिन कस्तूरबाधाम जेल नहीं बचा सकते। राजकोट जिला पंचायत के बीजेपी प्रमुख भूपत बोदर गांव में आने के बावजूद कुछ करने को तैयार नहीं थे। कस्तूरबाधाम त्रंबा के सरपंच रहे नितिन रायनी ने कोई ध्यान नहीं दिया। मोहनधाम आश्रम विकसित हो रहा है, इसके कल्याण के लिए रामकथा करके लाखों धन एकत्र किया जाता है, लेकिन कस्तूरबा के बलिदान को गुजरात के लोग और संत भूल गए हैं। विधायक कुंवरजी बावलिया यहां आजादी का अमृत अमृत के लिये आते हैं, लेकिन आजादी में योगदान देने वाली कस्तूरबा और मनि बहन की विरासत को संरक्षित करने की उन्हें कोई परवाह नहीं है। वह एक अनुभवी कांग्रेसी थे। अब भाजपा मे है। गांधी को मानते हौ।
बीजेपी पार्टी के नेता वीनू घवा, भगवान ठकिया, शिवलाल रमानी यहां भाषण देते हैं। लेकिन कस्तूरबा को याद करने से बचते हैं।

विधायक अरविंद रैयानी त्रंबा गांव में लेउवा पटेल समुदाय के युवाओं को स्वामी विवेकानंद के विचारों से प्रभावित करने के लिए यहां आते हैं। विवेकानन्द को याद करते हैं लेकिन इस बात की परवाह नहीं कि कस्तूरबा की याददाश्त मिटाई जा रही है। नेता संजय ट्रैपसिया, नीलेश विरानी, ​​चेतन पान, नितिन रैयानी, मनु ट्रैपसिया, महेश असोदरिया, अजय मोलिया ने समाज को याद किया। लेकिन जिस समाज को आजादी के बाद सबसे ज्यादा फायदा हुआ है वो अब ये भूल गया है कि सरदार पटेल की बेटी मणिबेन को यहीं जेल हुई थी। मणिबेन की जेल और उनके बलिदान को भुला दिया गया है.

विकास या विनाश
इस गांव में आंगनवाड़ी, पंचायतघर और प्राथमिक विद्यालय जैसी सुविधाएं हैं। कस्तूरबा मानव मंडल मानसिक रूप से विक्षिप्त लोगों के लिए आश्रम चलाता है। कस्तूरबाधाम गांव अब एक शैक्षणिक केंद्र के रूप में भी विकसित हो रहा है। यहां 4 इंजीनियरिंग कॉलेज, 2 एम.बी.ए. हैं। यहां कॉलेज और 6 स्कूल हैं।  पास में ही एक विश्वविद्यालय खुल गया है।

9वीं और 10वीं उत्तरबुनियादी स्कूल संचालकों को कस्तूरबा की स्मृतियों को संरक्षित करने में कोई दिलचस्पी नहीं है।

કસ્તુરબા

कस्तरबा कैसा था?
महात्मा गांधी की सहधर्मिणी, पहली महिला सत्याग्रही और कर्म योगी कस्तूरबा गांधी ने 22 फरवरी 1944 को आगा खान महल जेल, पूना में गांधीजी की गोद में अंतिम सांस ली। कस्तूरबा अनपढ़ रहीं. कस्तूरबा में स्वतंत्र सोच वाले बच्चे पनपे। उन्होंने सत्य पर जोर दिया. कस्तूर कपाड़िया का जन्म 1869 में पोरबंदर में गोकुलदास और वृजकुंवरबा कपाड़िया के घर हुआ था। 22 फरवरी, 1944 को पुणे के आगा खान पैलेस में महाशिवरात्री ने अंतिम सांस ली।

चूंकि राजकोट उनका गृहनगर था, इसलिए कस्तूरबा खुद को राजकोट की बेटी मानती थीं। 14 वर्षीय कस्तूरबा की शादी 1882 में 13 वर्षीय मोहनदास करमचंद गांधी से हुई, जो राजकोट के अल्फ्रेड हाई स्कूल में पढ़ रहे थे। करमचंद गांधी का वस्तारी परिवार गांधी डेला नामक घर में रहता था।

1888 गांधीजी कानून की पढ़ाई के लिए इंग्लैंड गये। कस्तूरबा ने अपने सारे गहने गांधीजी को दे दिये। तीन हजार रुपये के आभूषण थे।

22 फरवरी 1944 को महाराष्ट्र के पूना की आगा खान महल जेल में देर शाम 7:35 बजे कस्तूरबा ने गांधीजी की गोद में अंतिम सांस ली। वहीं खड़े उनके बेटे देवदासभाई गांधी रोने लगे। गांधीजी की आँखों से आँसू गिर पड़े।

23 तारीख को कस्तूरबा के शरीर का महादेवभाई देसाई की समाधि के पास अंतिम संस्कार किया गया। गांधीजी ने सभी धर्म प्रार्थना की। देवदासभाई के अंतिम संस्कार किया। गांधीजी शाम चार बजे तक चिता के पास बैठे रहे।

राजकोट कि बेटी कस्तुरबा के नाम से गांव का नाम रखा गया, वहीं बेटी कि याद भूला दि जा रही है। कोन है वो जो चाहते है कि गांधी जी की हर याद मीटा ने चाह ते है?[:]