[:gj]ગુજરાતના શહેરો ગરમી, પૂર, પ્રદૂષણ, કૃષિકાર અને દુષ્કાળથી ત્રસ્ત[:en]Gujarat’s cities are affected by heat, floods, pollution, farmers and environmental changing[:hn]गुजरात के शहर गर्मी, बाढ़, प्रदूषण, किसान और सूखे से बदलती हवाओं से प्रभावित हैं[:]

[:gj]ગુજરાતનો આબોહવા નકશો હાલમાં કેવો દેખાય છે?

વધતી જતી આબોહવાની પરિવર્તનશીલતા રાજ્યની પર્યાવરણીય નબળાઈઓ વધારી રહી છે.

ગાંધીનગર, 16 નવેમ્બર 2023

ગુજરાત રાજ્યના દક્ષિણ ભાગોમાં હવે ઓછો વરસાદ થયો છે. સુરતમાં, સ્થાનિક લોકોનું કહેવું છે કે શહેરની વરસાદની પેટર્ન લગભગ 20 વર્ષ પહેલાં બદલાવાની શરૂઆત થઈ હતી, જેના કારણે શહેરમાં દર વર્ષે ઓછા વરસાદી દિવસોનો અનુભવ થતો હતો. જો કે, વરસાદ એકી સાથે પડી જવાથી વધુ તીવ્રતાથી સુરતમાં અવારનવાર પૂર આવે છે.

અમદાવાદમાં, તાપમાનનો પારો 50 ડિગ્રી સેલ્સિયસની ટોચે પહોંચ્યવા  લાગે છે. અગાઉનું સૌથી વધુ તાપમાન 100 વર્ષ પહેલાં 1916માં 47.8 ડિગ્રી સેલ્સિયસ હતું. બનાસકાંઠા સામાન્ય રીતે શુષ્ક પ્રદેશ છે. ભારે વરસાદને કારણે અહીં પૂર આવે છે. દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં, શુષ્ક સૌરાષ્ટ્રમાં, ખેડૂતો અને વૈજ્ઞાનિકો વિલંબિત ચોમાસા, મૂશળધાર વરસાદ અને વધતા પૂર વધી રહ્યાં છે.

2015 માં, બદલાતા પશ્ચિમી પવનોએ કપાસના પાકમાં સફેદ માખીનો પ્રકોપ શરૂ કર્યો હતો. કપાસના પાકને બરબાદ કર્યો. દરિયાના તાપમાનમાં વધારો થવાથી માછીમારી પર અસર પડી છે. નબળા  ચોમાસાએ કૃષિ આવકમાં ઘટાડો અને દેવાની વૃદ્ધિ થઈ છે. કૃષિ યુનિવર્સિટીના વૈજ્ઞાનિકો કહે છે કે ગરમીના મોજા વધવાથી પાકની ઉપજ ઘટી રહી છે.

પૂરના પાણી માટે ભારતીય વાયુસેનાનો ઉપયોગ વધી રહ્યો છે.

2000ના દાયકાની શરૂઆતમાં, ગુજરાતને તેની પર્યાવરણીય નબળાઈઓ વિશે ખૂબ જ અલગ લાગણી હતી.

1998 માં, સુપર ચક્રવાતે કંડલા બંદર શહેરને તબાહ કરી નાખ્યું હતું. ત્રણ વર્ષ પછી, ભૂકંપના કારણે ભુજ કાટમાળ બની ગયું. ત્યારથી કચ્છની આબોહવા બદલાઈ ગઈ છે. ત્યાં નવા પ્રકારના ઘાય ઉગી રહ્યાં છે. ઘાસના મેદાન બન્નીમાં પાણી ભરાઈ રહેવા લાગ્યા છે. તેથી અમુક પ્રકારના ઘાસ ઘટીને બીજા પ્રકારના ઘાસ વધી રહ્યાં છે.

ગુજરાતમાં હવે વારંવાર વાવાઝોડા આવી રહ્યાં છે.

મુખ્ય પર્યાવરણીય જોખમો દુષ્કાળ, પૂર, ચક્રવાત અને ભૂકંપ છે. સૌથી મોટું જોખમ, તેમણે કહ્યું, દુષ્કાળ અને વધું વરસાદ છે.

ગુજરાતે દુષ્કાળને રોકવા માટે સખત મહેનત કરવી પડી હતી. ભૂગર્ભજળના સ્તરને વધારવા માટે ચેકડેમ બનાવવામાં આવ્યા હતા.

સરદાર સરોવર ડેમમાંથી સુજલામ સુફલામ રીચાપ્જીંગ નહેર બનાવી હતી. રિચાર્જ કરશે તેવી આશા સાથે અધૂરી છોડી દેવામાં આવી હતી. બીજી સૌની યોજના હતી – નર્મદાના પાણીને સૌરાષ્ટ્ર સુધી લઈ જતી પાઈપલાઈનનું નેટવર્ક.

હવે, વધતી જતી આબોહવા પરિવર્તનશીલતા રાજ્યની પર્યાવરણીય નબળાઈઓ વધારી રહી છે.

ગુજરાતે અન્ય રાજ્યો કરતાં આબોહવાની પરિવર્તનશીલતાને વધુ ગંભીરતાથી લેવાનો દાવો કરે છે. આબોહવા પરિવર્તન માટે વિભાગની સ્થાપના કરનાર ગુજરાત ભારતનું પ્રથમ રાજ્ય હતું.

ગુજરાત તેના શહેરો માટે યોજનાઓ વિકસાવી રહ્યા છે કે જે આબોહવા તણાવના સૌથી ખરાબ પરિણામોને અનુકૂલન કરવાનો અથવા તેને ઘટાડવાનો પ્રયાસ કરે છે. જ્યારે અમદાવાદ પાસે ગરમીના મોજાનો સામનો કરવા માટેનો રોડમેપ છે, ત્યારે સુરત પાસે પૂરનો સામનો કરવા માટે સમાન બ્લુપ્રિન્ટ છે.

ગુજરાત ભારતમાં સૌથી વધુ શહેરીકરણ ધારવતું રાજ્ય છે. તેના શહેરો ભારે વરસાદ અથવા પૂર જેવા ભારે હવામાનના સ્વરૂપમાં. અને બીજું, ધીમી, સૂક્ષ્મ રીતે, જેમ કે તાપમાનમાં ધીમે ધીમે વધારો અથવા દરિયાની સપાટીમાં વધારો થાય છે તેનો સામનો કરી રહ્યાં છે.

ચોમાસા દરમિયાન ભારે વરસાદ અને તાપમાનની પેટર્ન બદલાઈ રહી છે. અમદાવાદમાં દિવસ અને રાત્રિના તાપમાન વચ્ચેનો તફાવત ઘટ્યો છે. એક સમયે, તાપમાનનો પારો 45 ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધી ગયો હોવા છતાં, રાતો સુખદ હતી અને તાપમાન 25 ડિગ્રી સેલ્સિયસથી 26 ડિગ્રી સેલ્સિયસની વચ્ચે આવી જતું હતું. પરંતુ હવે એવું નથી. રાતના સમાયે 32 ડિગ્રી સે અને 34 ડીગ્રી સે વચ્ચે રહે છે. આમ રાતની ગરમી વધી છે.

ભારે વરસાદથી અમદાવાદમાં પૂર કરતાં ટ્રાફિક જામ થાય છે. સોમાચામાં હવે અમદાવાદ બંધ થવાનું શરૂ થયું છે. શહેરો નેટવર્ક પર આધાર રાખે છે, દૂધ, શાકભાજી, ખોરાક, એટીએમમાં ​​રોકડ, નોકરી, ધંધો, ઉદ્યોગનું માનવ નેટવર્ક ખોરાઈ જાય છે. ચોમાસામાં શહેરી સિસ્ટમ નિષ્ફળ જાય છે. ગુજરાતના 8 મોટા શહેરો શહેરો પ્રગતિશીલ નેટવર્ક માટે નિષ્ફળતા જોઈ રહ્યા છે.

જે મલ્ટિ-ઓર્ગન ફેલ્યોર છે. દરેક નિષ્ફળ અંગ બાકીનાને નિષ્ક્રિય કરે છે. જે સામાજિક અશાંતિ તરફ દોરી જાય છે. રોગચાળો વધે છે. પોષણના સવાનો વધી રહ્યાં છે. આમ વાતાવણ બદલાતાં શહેરોની સિસ્ટમ નિષ્ફળ જઈ રહી છે.

રાત્રે ઊંચા તાપમાનમાંથી કોઈ રાહત મળતી નથી. તેથી અમદાવાદ, વડોદરા, ભૂજ, ઉત્તર ગુજરાતમાં, ઘણા લોકો એર કંડિશનરનો ઉપયોગ કર્યા વિના સૂઈ શકતા નથી. એર કંડીશ્રન ગરમ હવાને બહાર કાઢે છે, જેથી શહેરને વધુ ગરમ બનાવે છે. ગરમીનું વિષચક્ર વધી રહ્યાં છે. જેની પીડા અમદાવાદમાં સૌથી વધારે છે.

સુરતમાં રાત ઠંડી પડે છે. રાજકોટ અને સૌરાષ્ટ્રના 12 મોટા શહેરો રાતના ઠંડા પડી જાય છે. પણ અમદાવાદ અને વડોદરા જેવા શહેરો રાતના ઠંડા પડતાં નથી. તેથી દીવસે પણ ગરમી વધી જાય છે.

માત્ર શહેરો જ નહીં પણ દરિયાથી દૂરના ગ્રામ્ય વિસ્તારો રાતના સમયે પહેલા જેવા ઠંડા થતાં નથી. તેથી ગ્રામ્ય પ્રજામાં તે થોડા સમૃદ્ધ છે, તે એરકંડીશ્વનર અને ફ્રીઝનો વપરાશ વધારી દીધો છે.

ગ્રીન બેલ્ટ

દરેક શહેરને કુદરતી જગ્યાઓની જરૂર હોય છે. ગુજરાતમાં મોટાભાગના શહેરોમાં કુદરતી જગ્યા રહેવા દેવામાં આવી નથી. અમદાવાદમાં ચીમનભાઈ પટેલની સરકારે અમદાવાદની ચારેબાજું ગ્રીન બેલ્ટ લાગું કરીને ગ્રીન કવરા આપ્યું હતું. જેના પર બાંધરામ કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવતી ન હતી.

વળી 2013માં અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન (AMC) એ ગ્રીન-બેલ્ટ ઝોનના લગભગ 636 હેક્ટર માટે 13 નવી ટાઉન પ્લાનિંગ સ્કીમ્સ વિકસાવવાની મંજૂરી આપી હતી.

અમદાવાદમાં ડિસેમ્બર 2019 સુધીના પાંચ વર્ષમાં બુલેટ ટ્રેન પ્રોજેક્ટ માટે 4,200 વૃક્ષ કપાયા હતા.  મેટ્રોરેલ પ્રોજેક્ટ માટે 1,721, બિલ્ડરોને મંજૂરીથી 5,000, મંજૂરી વગર 5,000, ઈન્કમટેક્ષ-અંજલી બ્રિજ 209, ચોમાસામાં ઉખડી ગયેલ 2,500 વૃક્ષનું કાસળ કાઢી નાંખવામાં આવ્યુ છે કુલ 18,630 વૃક્ષોનો યેનકેન પ્રકારેણ નાશ કરવામાં આવ્યો હતો. આનાથી ખરાબ હાલત બીજા શહેરોની છે. દરેક શહેરોમાં લીલી વૃક્ષો કે જે કાર્બન ખાઈને પ્રાણવાયું આપે છે તેનું નિકંદન કાઢવીને ગરમી વધારવામાં આવી રહી છે. અમદાવાદમાં 2015-16થી ઓગષ્ટ- 2019 સુધી 7500 વૃક્ષ કાપવાની મંજૂરી વહીવટીતંત્ર દ્વારા આપવામાં આવી હતી.

ગગનચુંબી ઇમારતોથી ગરમી વધી રહી છે.

શહેરમાં વૃક્ષો તેમજ ગ્રીનરી હટાવીને આડેધડ વેપારી મથકો, ઘર અને મોટાં મોટાં બિલ્ડિંગો બની રહ્યાં છે.

4-5 વર્ષથી અમદાવાદમાં ઠંડીમાં ગરમી વધી રહી છે. ગરમી વધારે ગરમ બની રહી છે.

બિલ્ડરો વૃક્ષો કાપી ગગનચુંબી ઇમારતો તૈયાર કરી રહ્યા છે. ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ સાયન્સ (IISC) દ્વારા કરેલા સર્વે કહે છે કે, વર્ષ 2030 સુધીમાં અમદાવાદમાં ગ્રીન લેવલ 3 ટકા પહોંચી જશે. જે મોટું સંકટ ઊભું કરશે. શિયાળો ગાયબ થઈ જશે અને 12 મહિના ગરમી રહી શકે છે.

જિયોગ્રાફિકલની ગણતની પ્રમાણે શહેરમાં 15 ટકાથી વધુ ગ્રીન કવર હોવું જોઈએ, પરંતુ વૃક્ષો કાપીને આડેધડ ઉદ્યોગો અને મોટાં મોટાં બિલ્ડિંગો બની રહ્યાં છે.

વૃક્ષો ઘટ્યા, વાંધકામ વધ્યા

20 વર્ષમાં અમદાવાદનું વૃક્ષ આવરણ 46%થી ઘટીને 24% થઈ ગયું છે. બાંધકામ 132 ટકા વધે છે. સર્વે અનુસાર, 2030 સુધીમાં વનસ્પતિ આવરણ અમદાવાદના 3% વિસ્તારમાં જ હશે. 1990થી 2010ની વચ્ચે અમદાવાદનો બિલ્ટ-અપ એરિયા 132% વધ્યો હતો, 1990માં 7.03% જમીન બિલ્ટ-અપ થઈ હતી, જે 2010માં 16.34% પર પહોંચી હતી અને 2024માં વધીને 38.3% થવાની શક્યતા દર્શાવે છે.

જમીનોના ભાવ વધવાની સીધી અસર અહીં દેકાય છે.

શહેરી વસતિ 42.5 ટકા વધી

2011ની વસતિ ગણતરી અનુસાર, હાલમાં ગુજરાતમાં શહેરી વસતિમાં 42.6 ટકા(2.57 કરોડ)નો વધારો થયો છે. 1971માં 28.1 ટકા, 1981માં 31.1 ટકા અને 1991માં 34.49 ટકા હતી. 2023માં 3 કરોડ 75 લાખ લોકો ગુજરાતમાં શહેરોમાં રહેતાં હોવાનો અંદાજ છે. જે રાજકિય રીતે મજબૂત છે.

સૌથી વધુ ગરમી અને પ્રદૂષણનું સંકટ અમદાવાદ પર છે.

કાર્બન ગેસ, નાઇટ્રોજન ઓક્સાઈડ, સલ્ફ્યુરિક ઓક્સાઈડ અને કણો રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓ દ્વારા જમીનસ્તરનું ધુમ્મસ બનાવે છે. ઉચ્ચ તાપમાન આ પ્રતિક્રિયાના દરમાં વધારો કરે છે.

વનસ્પતિ આવરણ, પ્રદૂષણસ સસ્પેન્ડ સૂક્ષ્મ કણો અને ગરમી ઘટાડે છે. 2030 સુધીમાં અમદાવાદ ખતરનાર શહેર બની જવાનું છે. શહેરમાં 10 લાખ વૃક્ષો દર વર્ષે 5 લાખ કિલો પ્રદૂષણને દૂર કરે છે.

ગુજરાતની વડી અદાલતે 2013 માં વૃક્ષો કાપવાની નીતિ લાગુ કરવાના આદેશ આપ્યા હોવા છતાં રાજ્યએ હજી સુધી નીતિ બનાવી નથી. તેથી રાજ્યએ માત્ર પાંચ વર્ષમાં 9.75 લાખ વૃક્ષોને કાપવાની મંજૂરી આપી છે.

મહેસાણામાં ખેડૂતોની જમીનને ગ્રીન બેલ્ટ માટે 10 વર્ષ માટે અનામત કક્ષામાં મૂકી હતી.

વડોદરા મહાનગરપાલિકા દ્વારા 75 ગ્રીન બેલ્ટ અને 75 ખુલ્લી જગ્યાઓમાં વૃક્ષો ઉગાડવા માટે કુલ 218 જેટલી ખુલ્લી અને ગ્રીન બેલ્ટની જગ્યાઓ એટલે કે ગાર્ડન સિવાયની ખુલ્લી જગ્યાઓ પર વૃક્ષારોપણ કરવાનું હતું. તેના પર એક વૃક્ષ ઉગાડવામાં આવ્યું ન હતું એક એક કરીને પ્લોટો વેચી મારવામાં આવી રહ્યાં છે. 10 વર્ષમાં વડોદરા શહેરનું વૃક્ષોમાં 50 ટકા ઘટાડો થયો હતો. વૃક્ષો કપાઈ ગયા હતા. 2011માં 7,47,193 વૃક્ષ હતા, જે 2020માં ઘટીને 3,15,354 થઈ ગયા હતા.

વડોદરા મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનમાં ઘણા વર્ષોથી ગ્રીન બેલ્ટ નામે 46 પ્લોટ ફાળવેલા હતા. બીજા 75 પ્લોટ ફાળવવાની જાહેરાત કરી હતી. પણ જૂના 46 પ્લોટની ફાળવણી ફક્ત રાજકીય વ્યક્તિઓ કે વગદાર ટ્રસ્ટોને, ભાજપના કોર્પોરેટરો, ધારાસભ્યોએ, સાંસદ સભ્યો વગેરેને આપી દેવામાં આવ્યા હતા. જેની જમીનની કિમત 200 કરોડથી વધારે થાય થતી હતી. ગ્રીન બેલ્ટ માટે 90 હજાર ચોરસ મીટર જગા અનામત રાખવામાં આવી હતી.

ટીપી

ગુજરાતમાં 2016માં 425 જેટલી ટાઉનપ્લાનિંગ સ્કીમો પેન્ડિંગ હતી. જે વિજય રૂપાણીએ તમામ મંજૂર કરી દીધી હતી. રૂપાણીએ 2020ના વર્ષમાં 111 ડી.પી.- ટી.પી.ને મંજૂરી આપીને સતત ત્રીજા વર્ષે 100 ટી.પી ની મંજૂરીની સદી કરી હતી. ત્રણ વર્ષમાં કુલ 108 ડ્રાફ્ટ સ્કીમ્સ, 85 પ્રિલીમીનરી તથા 107 ફાઇનલ ટી.પી.ને મંજૂરી આપી હતી. રૂપાણીએ વર્ષની 110 ટીપી અને ડીપી સ્કામ મંજૂર કરી હતી. તેમણે શહેરનું કુદરતી વાતાવરણ ખરાબ કરી દીધું હતું.

સુરતમાં જુદી જુદી 128 ટીપી સ્કીમોમાં 40 ટકા કપાતનો નિયમ લાગુ નહી કરી 50 લાખ ચોરસમીટર જમીનો બારોબાર બિલ્ડરોને આપી દીધી હતી. શહેર ગીચ બનાવી દેવાયું હતું. 4 નવેમ્બર 2017માં સુરતમાં ટીપી સ્કીમોના ઓઠા હેઠળ 30 હજાર કરોડનું ફંડ એકઠું કરાયું હોવોનો આરોપ મૂકાયો હતો.

ગ્રીન કવર પર્યાવરણના આંચકાને શોષી શકે. જો ઊંચું તાપમાન એક સમસ્યા હોય, તો પર્યાપ્ત ગ્રીન કવરની ખાતરી કરવી એ શહેરને ઠંડુ કરવાની એક રીત છે.

અત્યાર સુધી ચીમનભાઈ પટેલની સરકાર પછી ભાજપની સરકારો આવી ત્યારથી સરકારે આબોહવાની પરિવર્તનશીલતાની અસરોને ઘટાડવા માટે શહેરો માટે બહુ ઓછું કામ કર્યું છે. કરોડોના ખર્ચે વૃક્ષા રોપાણ થાય છે પણ વૃક્ષોની સંખ્યા વધતી નથી.

આપણા આબોહવા માટે યોગ્ય મકાન સામગ્રીનો ઉપયોગ કરવાને બદલે, ઘણું આધુનિક બાંધકામ અયોગ્ય મકાન સામગ્રી પર આધારિત છે. અમદાવાદ સહિતના 33 શહેરોમાં ઘણા મોલ્સ અને ઓફિસ બિલ્ડિંગો કાચની પેનલોથી ઢંકાયેલી હોય છે, જે ગરમીને શોષી લે છે અને ઠંડકના ખર્ચમાં વધારો કરે છે. ખરેખર તો બહારની દીવાલની સપાટી ખુલ્લી ઈંટોની હોવી જોઈએ. જે દક્ષિણ આફ્રિકા ઉપયોગ કરી રહ્યું છે.

મોટાભાગના ગુજરાતના શહેરોમાં વૃક્ષોનું આવરણ ઓછું અને સપાટી વધુ સખત હોય છે. ગુજરાતના 3 હજાર ચોરસ કિલોમીટરના શહેરોના મોટા ભાગના પ્લોટ મહત્તમ બિલ્ટ-અપ જગ્યા માટે કોંક્રિટથી બનેલા છે. બહારની જમીન પણ પાકા અને ડામરવાળી છે. પાણી શોષવા માટે બહુ ઓછો ખુલ્લો વિસ્તાર છે. તે માટે ખુલ્લા મોટા વિશાળ બગીચાનો અભાવ દરેક શહેરમાં છે. ખુલ્લી જમીન નથી. માર્ગો પરનું પાણી જમીનમાં ઉતરતું નથી. તેથી જમીનની અંદર ઉનાળામાં ભેજ રહેતો નથી. તળાવો રહેવા દેવાયા નથી. સુકા તળાવો છે. અમદાવાદ શહેરમાં કુલ 156 તળાવો છે, જેમાં 3માં પાણી છે. બીજા સુકા છે. દરેક ગામમાં 6 તળાવ હતા. આવા 332 ગામો અમદાવાદમાં ભળી ગયા છે. 1500થી 1800 તળાવો હતા. જેના 90 ટકા તળાવો પુરીને બિલ્ડીંગો બનાવી દેવામાં આવી છે.

ભારે વરસાદ પછી પણ ભૂગર્ભજળનું રિચાર્જ ખૂબ જ ઓછું છે. ઉપરાંત, તળાવો, જે ભૂગર્ભજળને રિચાર્જ કરે છે, તે રિયલ એસ્ટેટ વિકાસ માટે કબજે કરીને પુરી દેઈને તેના પર બિલ્ડીંગો બનાવી છે.

પાણી પુરવઠા માટે થોડો વિચાર કરવામાં આવ્યો છે. ખેતીના બંધોનું સિંચાઈનું પાણી શહેરો વાપરી રહ્યાં છે. શહેરો માટે 200થી 1 હજાર કિલો મીટર દૂરથી પાણી લાવવામાં આવી રહ્યું છે. જે ખરેખર તો ખેતરો માટે હતું જે હવે બાથરૂમ માટે વપરાય રહ્યું છે.

જ્યારે પાણીની તંગી હોય ત્યારે સુધી શહેરી વિસ્તારો દૂર દૂરથી પાણી લાવે છે. સરકારી પ્રયાસો ઘણીવાર ગામડા અને ગરીબોની અવગણના કરે છે, તેમને ખાનગી પાણીના બજારો તરફ વળવાની ફરજ પાડે છે.

ઉપનગરીય વિસ્તારોમાં વિશાળ બિલ્ડીંગો બની રહ્યાં છે. જે ખોટું થઈ રહ્યું છે. ગુજરાતનું કોઈ પણ શહેર કે પાલિકાની હદ બહાર આવતા ગામડાઓમાં પણ પંચાયતના સરપંચ અને તલાટીએ મળીને પાંચથી દસ માળની ઈમારતો બાંધવાની મંજૂરી આપી છે. આવા ગામડા કે પાલિકાઓ જ્યારે શહેરમાં ભેળવવામાં આવે ત્યારે જમીન હોતી નથી. જમીનના 80થી 90 ટકા વિસ્તારમાં બાંધકામ થઈ ગયા હોય છે. ત્યાં ભૂગર્ભ જળનો ઉપયોગ કરે છે અને વૃક્ષો ઉડાચવા કે ખુલ્લી જગ્યા રાખવા માટે કોઈ આયોદન થયું હોતું નથી.

ગુજરાતમાં છેલ્લાં 20 વર્ષમાં ગ્રામ્ય અને પાલિકા વાસ્તારો શહેરોમાં ભેળવવામાં આવ્યા છે ત્યાં સમસ્યા સૌથી વધારે ગીચ વસતીની છે. આડેધક બાંધકામો અને ખરાબ આયોજન સાથેની વસાહતો હોય છે. જે મોટાભાગે ગેરકાયદે બાંધકામો કરેલાં હોય છે. ત્યાં કોઈ બગીચો કે ગ્રીન કરવ માટે સહેજ જગ્યા હોતી નથી.

જેમ જેમ આબોહવા પરિવર્તન વાસ્તવિકતા બની જાય છે, તેમ આ બધું બદલવાની જરૂર પડે તેમ છે. પણ સરકાર તે માટે કંઈ કરવા તૈયાર નથી. હવે તો બિલ્ડરો જ સરકારમાં આવી ગયા છે. હવે તો રાજકિય નેતાઓ જ બિલ્ડરો બની ગયા છે. જે શહેરને પર્યાવરણનું ગળું ઘોંટીને મારી નાંખવા લાગ્યા છે.

રાજકોટ, અમદાવાદ, વડોદરા અને સુરતમાં ગુજરાતના લોકો ઔદ્યોગિક અને સેવા અર્થતંત્ર તેમજ નબળી પડી રહેલી ગ્રામીણ અર્થવ્યવસ્થાના લોકો અહીં આવી રહ્યા છે. ખેત ઉત્પાદન ઘટ્યું છે કારણ કે સિંચાઈનું પાણી નથી. રાસાયણિક ખાતર અને રાસાયણિક જંતુનાશકોના ખર્ચ ખેડૂતો માટે વધી ગયા છે તેની સામે ઉત્પાદન હવે ઘટી રહ્યું છે. તેઓ ગામડાં છોડીને નજીકના શહેરમાં રોજગારી માટે જઈ રહ્યાં છે. તેઓ શહેરોને ગીચ બનાવે છે. ખરેખર તો ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં જ રોજગારી મળે તો તેઓ શહેરોમાં જવા તૈયાર નથી.

ગરમી ઘટાડવા આટલું ફરજિયાત કરો

આબોહવા પરિવર્તન શહેરની કામગીરી પર વિપરિત અસર કરી રહી છે. તે દૂર કરવા માટે સૂચનો થયા છે. શહેરોમાં ધાબા પર સોલાર હીટર ફરજિયાત હોવા જોઈએ. સૂર્ય ઉર્જા માટે સોલર પેનલ ફરજિયાત હોવી જોઈએ. સરકાર થોડાને સબસિડી આપે છે. બીજાને મળતી નથી. દરેક મકાનમાં વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ પણ જરૂરી છે. દરેક મકાનમાં 10 વૃક્ષો વાવવાનો નિયમ હોવો જોઈએ. ડામરના માર્ગોને બદલે સફેદ સિમેન્ટના માર્ગો હોવા જોઈએ. મકાનોની બહાર સફેર રંગ કે ચૂનો કરવો ફરજિયાત હોવો જોઈએ. મકાનનની બહાર માટીની ઈંટો દેખાય તે રીતે બાંધકામ થવા હોઈએ. મકાનની ઈંટો સિમેન્ટ પ્રેસ ન હોવી જોઈએ. તે માટીની હોવી જોઈએ. મકાનોમાં કાચ નાંખવાનું બંધ કરવું પડશે. શહેરના વાહનો પર પર્યાવણ વેરો નાંખો. ઈલેક્ટ્રીક વાહનો માટે વેરા દૂર કરીને સબસિડી આપો. જૂના વાહનો માટે વેરો નાંખો. ડીઝલ વાહનો પર દિવસે પ્રતિબંધ મૂકો. શહેરની નજીક બંધ બાંધો. પાણીના રિસાયક્લિંગ અને પુનઃઉપયોગ વધારો.

નવા બંધો બાંધો

શહેરના વિસ્તરી રહ્યાં છે, 2031 સુધીમાં શહેરની પાણીની માંગ દરરોજ 4000 મિલિયન લીટર થશે. 2050માં 2031 કરતા બે ગણું પાણી જોઈશે. આ પાણી ક્યાંથી આવશે? સરકાર નર્મદાના પાણીનો ઉપયોગ સિંચાઈ માટે કરવાના બદલે શહેરોના લોકો માટે તે પાણી વધારે વાપરશે. ખરેખર તો નર્મદા કે સિંચાઈ બંધો સિવાયનું પાણી શહેરોને આપવા માટે જંગલ કે પર્વતોના ગામો કે  આદાવાસી વિસ્તારોમાં નવા બંધો બાંધીને શહેરમાં પાણી લાવવું પડશે.

દેશ માટે જે સાચું છે તે નાના ફળિયા તે વોર્ડ સ્તરે પણ સાચું છે. ગુજરાતનાં શહોરોમાં 1 ટકાથી 10 ટકા સુધી જ ગ્રીન કવર છે.

જમીન માલિકો કે ખેડૂતોની 30% થી 40% જમીન જાહેર હેતુ માટે લેવામાં આવે છે. તેનો અડધો ભાગ રસ્તા બનાવવા જાય છે. તો પછી લીલી જગ્યા ક્યાં રહેશે.

ખર્ચાળ દૂરનું પાણી

સૌની યોજનાનું પાણી મોંઘું છે. આજી અને ન્યારીના પાણીની કિંમત 2 થી 3 રૂપિયા પ્રતિ કિલોલીટર છે. સૌનીના પાણીની કિંમત 12 થી 15 રૂપિયા પ્રતિ કિલોલિટર છે. તેથી નર્મદા અને બહારના બંધનું પાણી મોંઘુ પડે છે. તેના પરિવહન માટે વપરાતી ઉર્જાનો ખર્ચ થાય છે. ટોપોગ્રાફી ઊંધી રકાબી જેવી હોય ત્યાં પાણી પંપ કરીને લઈ જવું ખર્ચાળ બની રહ્યું છે.

રિસાયક્લિંગ

દરિયાના પાણીનો વિકલ્પ છે. પરંતુ ડિસેલિનેશન વધુ ખર્ચાળ છે. શહેરોએ પાણીના રિસાયક્લિંગ અને પુનઃઉપયોગ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યું છે. પરંતુ એક સમસ્યા પણ છે – ભંડોળનો અભાવ. પાણીનો વ્યાપ વધારવા માટે મહાનગરપાલિકાને 1761 કરોડ રૂપિયાની જરૂર છે. પરંતુ તેની પાસે આ માટે પૈસા નથી.

ઓકટ્રોય અને મિલકત વેરા દૂર કરાયા છે. તેથી સ્થાનિક સરકારો નબળી પડી છે. તેને સરકારે પૈસા આપવા પડે છે. તે શહેરો પોતાનું પર્યાવણ કે બિલ્ડીંગ પ્લાન અંગે કામ કરી શકતા નથી. અનુદાન મર્યાદિત છે અને ચેતવણીઓ સાથે આવે છે.

શહેર સત્તા મંડળો

1976માં જ્યારે ગુજરાતે ગુજરાત ટાઉન પ્લાનિંગ એન્ડ અર્બન ડેવલપમેન્ટ એક્ટ પસાર કર્યો ત્યારે આ બદલાયું. ત્યારબાદ, ગુજરાતના સૌથી મોટા શહેરોમાં શહેરી વિકાસ સત્તામંડળોની સ્થાપના કરવામાં આવી, અને શહેરી આયોજનની જવાબદારીઓ આ નવી સંસ્થાઓ અને નગરપાલિકાઓ વચ્ચે વહેંચવામાં આવી.

શહેરી વિકાસ સત્તામંડળો ગેરબંધારણીય સંસ્થાઓ છે. તેઓએ પોતાના હાથમાં એવી સત્તાઓ લઈ લીધી છે જે મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન સિવાય જિલ્લા અને મહાનગર સમિતિઓ પાસે હોવી જોઈએ. જેનો આબોહવા પરિવર્તન અનુકૂલન અને શમન સાથે સીધો સંબંધ છે.

73મા અને 74મા બંધારણીય સુધારાનો ઉદ્દેશ્ય આયોજનને લોકશાહીકરણ કરવાનો છે. તેમનો ઉદ્દેશ્ય આયોજન પર અમલદારશાહી નિયંત્રણને તોડવાનો અને ચૂંટાયેલા લોકોને સત્તા સ્થાનાંતરિત કરવાનો છે. પણ શહેરી સત્તા મંડળ તેની વિપરીત કામ કરે છે. સ્થાનિક સરકારોની બંધારણ સામેની આ સરકાર છે.

ગુજરાતની બધી સરકારો સ્થાનિક સંસ્થાઓને તેમનો હક ન આપવા માટે દોષિત છે. રાજકીય પક્ષો સ્થાનિક સંસ્થાઓને નબળી બનાવી દીધી છે, હજું બનાવી રહ્યા છે. બંધારણીય લોકશાહીનો સાર મર્યાદિત સત્તા છે. પણ સરકાર પોતાની સત્તા વધારી રહી છે. જે શહેરી આયોજનમાં લોકોની ભાગીદારી બતાવતાં નથી. દરેક શહેરી સત્તા મંડળ સામે ખેડૂતોએ પોતાની જમીનો માટે લડવું પડ્યું છે. આ સત્તા મંડળ મનમાની કરે છે. માત્ર પૈસા કમાવા એ એક માત્ર ધ્યેય સત્તા મંડળનો છે.

સરદાર પટેલ સહિત ભૂતકાળમાં ગુજરાતે જે રીતે તેના શહેરોનો વિકાસ કર્યો છે તેનાથી આ બધું સંપૂર્ણપણે અલગ છે.

શહેરી આયોજનની જવાબદારી હવે મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનોની નહીં પણ શહેરી વિકાસ સત્તાધિશોની છે, આનો માર નગરપાલિકાઓ પર પડ્યો છે. તેમને શહેરી વિકાસ સત્તાવાળાઓ દ્વારા શહેરમાં સમાવિષ્ટ કરવામાં આવતા વિસ્તારોમાં રસ્તા, પાણી અને ગટરની વ્યવસ્થા પૂરી પાડવાની હોય છે, પરંતુ તેમ કરવા માટે તેમની પાસે નાણાકીય સંસાધનોનો અભાવ છે.

ગટર અને સ્વચ્છતા પર્યાપ્ત નથી, ત્યારે મેલેરિયા અને અન્ય રોગો વધે છે.

સ્થાનિક જળાશયોને કોર્ડન કરી લેવામાં આવ્યા છે. શહેરોના વિસ્તરણ દરમિયાન પાણીના પુરવઠા પર ધ્યાન ન આપવાના કારણે, આ શહેરોને બહારથી લાવવામાં આવેલા પાણી પર નિર્ભર રહેવું પડ્યું છે. 5 હજાર વર્ષ પહેલાં ધોળાવિરા કે લોથલમાં આવું ન હતું. તેના શહેરોમાં ઉદ્યોગો હતાં છતાં પર્યાવરણ જળવાયેલું હતું.

વોર્ડમાં ગ્રીન સ્પેસ હોવી જોઈએ.

ગુજરાત સરકાર  પાસે આબોહવા પરિવર્તન માટેનો વિભાગ છે પરંતુ હવા અને જળ પ્રદૂષણનો સામનો કરવાનું તેનું કામ અધૂરું છે. જ્યારે વાયુ પ્રદૂષણ હવામાં ગ્રીનહાઉસ વાયુઓની સાંદ્રતામાં વધારો કરે છે અને આબોહવા પરિવર્તનને વેગ આપે છે, ત્યારે જળ પ્રદૂષણ પીવાના પાણીના ભંડારને ક્ષીણ કરે છે, પરિણામે રાજ્યની દુષ્કાળ વિરોધી કામગીરી નબળી પડે છે. ગુજરાત પ્રદષણ નિયંત્રણ બોર્ડ પોતે પર્યાવારણ બગાડવામાં આડકરતી મદદ કરે છે ત્યાં સરકારનો વિભાગ પર્યાવણ પરિવર્તન વિભાગ શું કામનો.

આબોહવા પરિવર્તનશીલતાને પહોંચી વળવા માટે સેમિનાર કરવા સિવાય બીજા કોઈ પ્રતિસાદ આપવાની રાજ્યની ક્ષમતા નથી.

ક્લાઇમેટ ચેન્જની બાબત એ છે કે બહુવિધ વિભાગોએ પગલાં લેવા પડશે.

શહેરી વિકાસ મંત્રાલય, મહેસુલ, વન અને વર્યાવરણ વિભાગ, કૃષિ વિભાગ, સિંચાઈ વિભાગ, પાણી પુરવઠા વિભાગ, હવમાન વિભાગ સાથે મળીને કામ કરવા જોઈતા હતા પણ તેમ થતું નથી.

સમગ્ર ગુજરાતમાં, લોકોને આબોહવા પરિવર્તનનો સામનો કરવા માટે તેમના પોતાના પર છોડી દેવામાં આવ્યા છે. તેઓ તેને અલગ અલગ રીતે કરે છે. લોકો પોતાનો પ્રશ્ન હલ કરવા પાણી અને ઠંડી હવા માટે સાધનો વસારીને વધારે પ્રદૂષણ અને બધારે ગરમી પેદા કરી રહ્યાં છે.[:en]What does the climate map of Gujarat look like now?

Increasing climate variability is increasing the state’s environmental vulnerabilities.

Gandhinagar, 16 November 2023

Southern parts of Gujarat state are now receiving less rainfall. In Surat, locals say the city’s rainfall pattern started changing about 20 years ago, causing the city to see fewer rainy days every year. However, Surat frequently experiences floods due to simultaneous heavy rainfall.

The mercury starts touching 50 degrees Celsius in Ahmedabad. The previous highest temperature was 47.8 degrees Celsius 100 years ago in 1916. Banaskantha is generally an arid region. Floods occur here due to heavy rains. In the southwest, in arid Saurashtra, farmers and scientists are grappling with a delayed monsoon, torrential rains and rising floods.

In 2015, changing westerly winds led to a whitefly outbreak in the cotton crop. Cotton crop destroyed. Rising sea temperatures have affected fisheries. Weak monsoon has led to a decline in agricultural income and increase in debt. Scientists of Agricultural University say that crop yield is decreasing due to increasing heat.

Increasing use of IAF for flood water.

In the early 2000s, there was a very different feeling in Gujarat about its environmental vulnerabilities.

In 1998, a super cyclone devastated the port city of Kandla. Three years later, Bhuj was reduced to rubble due to an earthquake. The climate of Kutch has changed since then. New types of wounds are increasing. Grasslands in Bani have started getting flooded. Therefore some types of grasses are decreasing and other types of grasses are increasing.

Now storms are coming continuously in Gujarat.

Major environmental hazards are drought, floods, cyclones and earthquakes. He said the biggest threat is drought and excess rainfall.

Gujarat had to work hard to prevent drought. Check dams were built to increase the groundwater level.

The Sujalam Suphalam Rechapjeong Canal is constructed from the Sardar Sarovar Dam. It was left incomplete in the hope that it would be recharged. SAW had another plan – a network of pipelines carrying Narmada water to Saurashtra.

Now, increasing climate variability is increasing the state’s environmental vulnerabilities.

Gujarat claims to take climate variability more seriously than other states. Gujarat was the first state in India to set up a department for climate change.

Gujarat is developing plans for its cities that attempt to adapt to or mitigate the worst consequences of climate stress. While Ahmedabad has a roadmap to deal with heat waves, Surat has a similar blueprint to deal with floods.

Gujarat is the most urbanized state of India. Its cities face extreme weather such as heavy rains or floods. And second, to combat it in slow, subtle ways, such as gradually increasing temperatures or rising sea levels.

Heavy rainfall and temperature changes occur during monsoon. The difference between day and night temperatures has reduced in Ahmedabad. At one time, even though the temperature went up to 45°C, the nights were pleasant and the temperature fell between 25°C to 26°C. But now it is not so. At night it remains between 32 °C and 34 °C. In such a situation, the heat of the night has increased.

There is traffic jam in Ahmedabad due to heavy rains. Now closure of Ahmedabad has started in Somacha. Cities are dependent on networks, human networks of milk, vegetables, food, cash in ATMs, jobs, businesses, industries are disrupted. Urban systems fail during monsoon. 8 major cities of Gujarat are failing in terms of progressive network of cities.

Which is multi organ failure. Each failing organ disables the rest. Due to which social unrest spreads. The epidemic increases. Nutrition related challenges are increasing. Thus, due to climate change the systems of cities are failing.

There is no respite from high temperatures at night. So many people in Ahmedabad, Vadodara, Bhuj, North Gujarat cannot sleep without using air conditioner. Air conditioning expels hot air, making the city hotter. The vicious cycle of heat is increasing. The pain is worst in Ahmedabad.

The nights are cold in Surat. Rajkot and 12 major cities of Saurashtra become cold at night. But in cities like Ahmedabad and Vadodara it is not cold at night. In such a situation, the heat increases even during the day.

Not only in cities but also in rural areas far from the sea, it is no longer as cold at night as before. Therefore rural people who are a little prosperous have increased the consumption of air conditioners and refrigerators.

Green belt

Every city needs natural spaces. Natural space is not allowed in most cities of Gujarat. Chimanbhai Patel’s government in Ahmedabad provided greenery by planting green belts around Ahmedabad. It was not allowed to stop.

Also in 2013, the Ahmedabad Municipal Corporation (AMC) approved the development of 13 new town planning schemes for approximately 636 hectares of green-belt area.

In Ahmedabad, 4,200 trees were cut for the Bullet Train project in five years till December 2019. 1,721 for Metrorail project, builders 5,000 with permission, 5,000 without permission, Income Tax-Anjali Bridge 209, 2,500 trees not felled in monsoon. It is estimated that a total of 18,630 trees were destroyed due to Yenken. The condition of other cities is even worse. In every city the heat is being increased by cutting down the green trees which give life by drinking carbon. The administration cleared 7500 trees in Ahmedabad from 2015-16 to August 2019.

Skyscrapers are increasing the heat.

In the city, commercial establishments, houses and big buildings are being built indiscriminately by removing trees, plants and greenery.

In Ahmedabad, the heat is increasing during the cold season since last 4-5 years. The heat is increasing.

Builders are constructing skyscrapers by cutting trees. According to a survey conducted by the Indian Institute of Science (IISc), the green cover in Ahmedabad will reach 3 percent by the year 2030. Which will create a big crisis. Winter will disappear and summer can last for 12 months.

According to geographical calculations, the city should have more than 15 percent green cover, but trees are being cut for haphazard industries and huge buildings.

Trees fell, construction increased

Ahmedabad’s tree cover has declined from 46% to 24% in 20 years. Construction increased by 132 percent. According to the survey, the vegetation cover of Ahmedabad will be only 3% by 2030. Ahmedabad’s built-up area increased by 132% between 1990 and 2010, with 7.03% of land being built up in 1990, reaching 16.34% in 2010 and is projected to increase to 38.3% in 2024.

The direct effect of rising land prices is visible here.

Urban population increased by 42.5 percent

According to the 2011 census, the urban population in Gujarat has currently increased by 42.6 percent (2.57 crore). It was 28.1 percent in 1971, 31.1 percent in 1981 and 34.49 percent in 1991. In 2023, 3 crore 75 lakh people are expected to live in the cities of Gujarat. Who is politically strong.

The risk of heat and pollution is highest in Ahmedabad.

Carbon gas, nitrogen oxides, sulfuric oxides and particles form smog at ground level through chemical reactions. Higher temperature increases the rate of this reaction.

Vegetation cover reduces suspended particulate matter and heat. Ahmedabad is going to become a dangerous city by 2030. 10 lakh trees in the city remove 5 lakh kg of pollution every year.

Although the Gujarat High Court had ordered the implementation of the tree-felling policy in 2013, the state has not yet formulated any policy. Thus the state has given permission to cut 9.75 lakh trees in just five years.

In Mehsana, the land of farmers was reserved for green belt for 10 years.

Vadodara Municipal Corporation was to plant trees in a total of 218 open and green belt areas i.e. 75 green belts and 75 open areas other than gardens. Not a single tree has been planted on it and plots are being sold one by one. In 10 years, 50 percent trees have been lost in Vadodara city. Trees were cut down. There were 7,47,193 trees in 2011, which decreased to 3,15,354 in 2020.

For many years, 46 plots were allotted in the name of Green Belt in Vadodara Municipal Corporation. Another 75 plots were announced to be allotted. But the old 46 plots were allotted only to political persons or influential trusts, BJP councillors, MLAs, MP members etc. The cost of the land was more than Rs 200 crore. 90 thousand square meters of land was reserved for green belt.

Town planning schemes

In 2016, 425 town planning schemes were pending in Gujarat. Which was approved by Vijay Rupani. Rupani made a century of approving 100 TPs for the third consecutive year by approving 111 DP-TPs in the year 2020. A total of 108 draft plans, 85 preliminary and 107 final TPs were approved in three years. Rupani approved 110 TP and DP scams of the year. He spoiled the natural environment of the city.

The rule of 40 per cent deduction was not implemented in various 128 TP schemes of Surat and 50 lakh square meters of land was repeatedly given to builders. The city was made denser. On November 4, 2017, it was alleged that funds worth Rs 30,000 crore were collected under the oath of TP schemes in Surat.

Green cover can absorb environmental shocks. If high temperatures are a problem, ensuring adequate green cover is one way to cool the city.

So far, since the Chimanbhai Patel government followed by BJP governments, the government has done little for cities to mitigate the impacts of climate variability. Trees are planted by spending crores of rupees but the number of trees does not increase.

Instead of using building materials suitable for our climate, most modern construction is based on unsuitable building materials. Many malls and office buildings in 33 cities, including Ahmedabad, are covered with glass panels, which absorb heat and increase cooling costs. Actually the surface of the outer wall should be of open brick. Which is being used by South Africa.

Most cities in Gujarat have low tree cover and hard surfaces. Most of the plots in Gujarat’s 3 thousand square kilometre cities are made of concrete for maximum built-up space. The outer ground is also paved and tarmacked. There is very little open area to absorb water. Not every city lacks a large open garden for this. No open land. The water from the roads does not seep into the ground. Therefore, there is no summer moisture inside the soil. Ponds are not allowed. There are dry lakes. There are a total of 156 lakes in Ahmedabad city, out of which 3 have water. there is another drought There were 6 ponds in each village. 332 such villages have been merged into Ahmedabad. There were 1500 to 1800 lakes. Out of which 90 percent construction of ponds has been completed and buildings have also been constructed.

Ground water recharge is very low even after heavy rainfall. Furthermore, the ponds, which recharge groundwater, have been taken over for real estate development and construction of buildings.

Little thought has been given to water supply. Cities are using irrigation water from agricultural dams. Water is being brought to the cities from 200 to 1 thousand kilometres away. What was originally meant for fields is now being used for bathrooms.

In case of water shortage, urban areas bring water from faraway places. Government efforts often neglect villages and the poor, forcing them to turn to private water markets.

Big buildings are being built in suburban areas. What is going wrong. Even in villages outside the limits of any city or municipality in Gujarat, the Sarpanch and Talati of Panchayats have given permission for construction of five to ten storey buildings. Such villages or municipalities do not have land when they merge into the city. Construction has been done on 80 to 90 percent of the land. It uses groundwater and there is no plan to cut trees or open space.

Over the last 20 years in Gujarat, rural and municipal sprawl has merged into cities, where the problem is overcrowding. There are haphazard construction and poorly planned settlements. Most of which are illegal constructions. There are hardly any gardens or green spaces there.

All this needs to change as climate change becomes a reality. But the government is not ready to do anything for this. Now the builders have come to the government. Now leaders have become builders. Which has started destroying the environment by strangulating the city.

People from Gujarat’s industrial and service economy as well as the weakening rural economy are coming here in Rajkot, Ahmedabad, Vadodara and Surat. Agricultural production has reduced due to lack of irrigation water. The cost of chemical fertilizers and chemical pesticides has increased for farmers, while production is now declining. They are leaving the village and going to the nearest city for employment. They make cities overcrowded. In fact, if they get employment only in rural areas, they are not ready to go to cities.

Make it mandatory to reduce the heat

Climate change is adversely impacting city performance. There have been suggestions to remove it. Roof top solar heaters should be mandatory in cities. Solar panels should be mandatory for solar energy. The government gives some subsidies. Others don’t get it. There is also a need for rain water harvesting in every house. There should be a rule to plant 10 trees in every house. There should be white cement roads instead of asphalt roads. Painting or whitewashing the outside of houses should be mandatory. The construction should be done in such a way that raw bricks are visible outside the building. Bricks for building construction should not be cement pressed. This should be soil. We have to stop installing mirrors in homes. Impose pollution tax on urban vehicles. Give subsidy on electric vehicles by abolishing taxes. Tax on old vehicles. Ban diesel vehicles during the day. Build a dam near the city. Increase water recycling and reuse.

Build new dams

As cities continue to expand, city water demand will reach 4000 million liters per day by 2031. 2050 will require twice as much water as 2031. Where will this water come from? Instead of using Narmada water for irrigation, the government will use more of that water for the people of cities. In fact, to provide water to the cities, apart from the Narmada or irrigation dams, new dams have to be built in the forest or hilly villages or Adava areas, so that water can be supplied to the cities.

What is true for the country is true at the ward level also. Gujarat’s cities have only 1 percent to 10 percent green cover.

30% to 40% of the land of landowners or farmers is taken for public purpose. Half of this goes into building roads. Then where will there be greenery?

Expensive distant water

Water for all schemes is expensive. The price of Aaji and Nyari water is Rs 2 to 3 per kilolitre. The price of sauna water is Rs 12 to 15 per kilolitre. Therefore water from Narmada and external dams becomes expensive. The energy required for its transportation is wasted. Where the topography is like an inverted saucer, pumping water is becoming expensive.

Recycling

There is an alternative to sea water. But desalination is more expensive. Cities are focusing on water recycling and reuse. But there is also a problem – lack of funds. The municipality needs Rs 1761 crore to increase water coverage. But he does not have money for this.

Octroi and property tax have been abolished. Therefore local governments have become weak. The government will have to give him money. Those cities cannot work on their environment or construction plans. Grants are limited and come with caveats.

Urban Development Authorities

This changed in 1976 when Gujarat passed the Gujarat Town Planning and Urban Development Act. Subsequently, urban development authorities were established in Gujarat’s largest cities, and urban planning responsibilities were divided between these new bodies and the municipalities.

Urban Development Authorities are unconstitutional bodies. Wool They have taken into their hands those powers which should have been vested in the District and Metropolitan Committees apart from the Municipal Corporation. C has a relationship with climate change adaptation and mitigation.

The purpose of the 73rd and 74th constitutional amendments is to democratize planning. Their aim is to break bureaucratic control over the scheme and transfer power to the elected people. But city officials do the opposite. This government is against the constitution of local governments.

All the governments of Gujarat are guilty of not giving their rights to the local bodies. Political parties have, and continue to, weaken local institutions. The essence of constitutional democracy is limited power. But the government is increasing its power. Which does not reflect people’s participation in urban planning. Farmers have to fight against every urban authority for their land. This right is arbitrary. Making money is the only purpose of power.

All this is completely different from the way Gujarat has developed its cities in the past, including under Sardar Patel.

Urban planning is no longer the responsibility of municipal corporations but of urban development authorities, the consequences of which are being borne by the municipalities. They have to provide roads, water and sewerage systems in the areas incorporated into the city by the urban development authorities, but they lack the financial resources to do so.

When sewage and sanitation are inadequate, malaria and other diseases increase.

Local water bodies have been cordoned off. Due to neglect of water supply during the expansion of cities, these cities have had to depend on imported water. This was not the case in Dholavira or Lothal 5 thousand years ago. There were industries in its cities but the environment was safe.

There should be green space in the ward.

The Gujarat government has a department for climate change but its work to tackle air and water pollution is incomplete. While air pollution increases the concentration of greenhouse gases in the air and accelerates climate change, water pollution depletes drinking water reserves, thereby weakening the state’s anti-drought performance. Gujarat Pollution Control Board itself indirectly helps in spoiling the environment, in such a situation what is the work of the government department Environment Change Department.

The state has no capacity to respond to climate change other than organizing seminars.

The thing about climate change is that multiple departments have to take action.

Urban Development Ministry, Revenue, Forest and Environment Department, Agriculture Department, Irrigation Department, Water Supply Department, Meteorological Department should work together but this is not happening.

Across Gujarat, people have been left to fend for themselves to deal with climate change. They do it in different ways. People are creating more pollution and overall heat by installing water and cold air appliances to solve their problem.[:hn]गुजरात का जलवायु मानचित्र अब कैसा दिखता है?

बढ़ती जलवायु परिवर्तनशीलता राज्य की पर्यावरणीय कमजोरियों को बढ़ा रही है।

गांधीनगर, 16 नवंबर 2023

गुजरात राज्य के दक्षिणी हिस्सों में अब कम बारिश हो रही है। सूरत में, स्थानीय लोगों का कहना है कि शहर का वर्षा पैटर्न लगभग 20 साल पहले बदलना शुरू हुआ, जिसके कारण शहर में हर साल कम बारिश वाले दिन होते थे। हालाँकि, सूरत में एक साथ भारी बारिश के कारण अक्सर बाढ़ आती रहती है।

अहमदाबाद में पारा 50 डिग्री सेल्सियस को छूने लगता है. पिछला उच्चतम तापमान 100 साल पहले 1916 में 47.8 डिग्री सेल्सियस था। बनासकांठा आमतौर पर एक शुष्क क्षेत्र है। भारी बारिश के कारण यहां बाढ़ आ जाती है। दक्षिण-पश्चिम में, शुष्क सौराष्ट्र में, किसान और वैज्ञानिक विलंबित मानसून, मूसलाधार बारिश और बढ़ती बाढ़ से जूझ रहे हैं।

2015 में, बदलती पछुआ हवाओं के कारण कपास की फसल में सफेद मक्खी का प्रकोप शुरू हो गया। कपास की फसल नष्ट कर दी. समुद्र के बढ़ते तापमान ने मछली पालन को प्रभावित किया है। कमजोर मानसून के कारण कृषि आय में गिरावट और कर्ज में वृद्धि हुई है। कृषि विश्वविद्यालय के वैज्ञानिकों का कहना है कि बढ़ती गर्मी के कारण फसल की पैदावार कम हो रही है।

बाढ़ के पानी के लिए भारतीय वायुसेना का बढ़ता उपयोग।

2000 के दशक की शुरुआत में, गुजरात में अपनी पर्यावरणीय कमजोरियों के बारे में एक बहुत अलग भावना थी।

1998 में, एक सुपर चक्रवात ने बंदरगाह शहर कांडला को तबाह कर दिया। तीन साल बाद, भुज भूकंप के कारण मलबे में तब्दील हो गया। तब से कच्छ की जलवायु बदल गई है। नये-नये प्रकार के घाव बढ़ते जा रहे हैं। बनी में घास के मैदानों में पानी भरने लगा है। इसलिए कुछ प्रकार की घासें घट रही हैं और अन्य प्रकार की घासें बढ़ रही हैं।

गुजरात में अब लगातार तूफान आ रहे हैं.

प्रमुख पर्यावरणीय खतरे सूखा, बाढ़, चक्रवात और भूकंप हैं। उन्होंने कहा कि सबसे बड़ा खतरा सूखा और अधिक बारिश है।

सूखे को रोकने के लिए गुजरात को कड़ी मेहनत करनी पड़ी। भूजल स्तर बढ़ाने के लिए चेक डैम बनाए गए।

सुजलाम सुफलाम रेचापजेओंग नहर का निर्माण सरदार सरोवर बांध से किया गया है। इसे इस उम्मीद से अधूरा छोड़ दिया गया कि यह रिचार्ज हो जाएगा। साव की दूसरी योजना थी – सौराष्ट्र तक नर्मदा जल ले जाने वाली पाइपलाइनों का एक नेटवर्क।

अब, बढ़ती जलवायु परिवर्तनशीलता राज्य की पर्यावरणीय कमजोरियों को बढ़ा रही है।

गुजरात अन्य राज्यों की तुलना में जलवायु परिवर्तनशीलता को अधिक गंभीरता से लेने का दावा करता है। जलवायु परिवर्तन के लिए विभाग स्थापित करने वाला गुजरात भारत का पहला राज्य था।

गुजरात अपने शहरों के लिए ऐसी योजनाएँ विकसित कर रहा है जो जलवायु तनाव के सबसे बुरे परिणामों को अनुकूलित करने या कम करने का प्रयास करती हैं। जहां अहमदाबाद के पास गर्मी की लहरों से निपटने के लिए एक रोडमैप है, वहीं सूरत के पास बाढ़ से निपटने के लिए एक समान खाका है।

गुजरात भारत का सबसे अधिक शहरीकृत राज्य है। इसके शहरों में चरम मौसम जैसे भारी बारिश या बाढ़ का सामना करना पड़ता है। और दूसरा, धीमे, सूक्ष्म तरीकों से मुकाबला करना, जैसे तापमान में धीरे-धीरे वृद्धि या समुद्र के स्तर में वृद्धि।

मानसून के दौरान भारी वर्षा और तापमान में बदलाव होता है। अहमदाबाद में दिन और रात के तापमान के बीच का अंतर कम हो गया है. एक समय, भले ही तापमान 45°C तक चला गया, रातें सुहावनी थीं और तापमान 25°C से 26°C के बीच गिर गया। लेकिन अब ऐसा नहीं है. रात में यह 32 डिग्री सेल्सियस और 34 डिग्री सेल्सियस के बीच रहता है। ऐसे में रात की गर्मी बढ़ गई है।

अहमदाबाद में भारी बारिश के कारण ट्रैफिक जाम हो गया है. सोमाचा में अब अहमदाबाद बंद होना शुरू हो गया है. शहर नेटवर्क पर निर्भर हैं, दूध, सब्जियां, भोजन, एटीएम में नकदी, नौकरियां, व्यवसाय, उद्योग के मानव नेटवर्क बाधित हैं। मानसून में शहरी व्यवस्थाएं फेल हो जाती हैं। गुजरात के 8 प्रमुख शहर शहरों के प्रगतिशील नेटवर्क के मामले में विफल हो रहे हैं।

जो मल्टी ऑर्गन फेलियर है. प्रत्येक विफल अंग शेष को निष्क्रिय कर देता है। जिससे सामाजिक अशांति फैलती है। महामारी बढ़ती है. पोषण संबंधी चुनौतियाँ बढ़ती जा रही हैं। इस प्रकार जलवायु परिवर्तन के कारण शहरों की व्यवस्थाएँ विफल हो रही हैं।

रात में ऊंचे तापमान से राहत नहीं मिल रही है। तो अहमदाबाद, वडोदरा, भुज, उत्तरी गुजरात में कई लोगों को एयर कंडीशनर का इस्तेमाल किए बिना नींद नहीं आती। एयर कंडीशनिंग गर्म हवा बाहर निकालता है, जिससे शहर गर्म हो जाता है। गर्मी का कुचक्र बढ़ता जा रहा है। अहमदाबाद में दर्द सबसे ज्यादा है.

सूरत में रातें ठंडी हैं. राजकोट और सौराष्ट्र के 12 प्रमुख शहर रात में ठंडे हो जाते हैं। लेकिन अहमदाबाद और वडोदरा जैसे शहरों में रात में ठंड नहीं होती। ऐसे में दिन में भी गर्मी बढ़ जाती है।

न केवल शहर बल्कि समुद्र से दूर ग्रामीण इलाकों में भी अब रात में पहले जैसी ठंड नहीं पड़ती। इसलिए ग्रामीण लोग जो थोड़े समृद्ध हैं, उन्होंने एयर कंडीशनर और रेफ्रिजरेटर की खपत बढ़ा दी है।

हरी पट्टी

हर शहर को प्राकृतिक स्थानों की आवश्यकता होती है। गुजरात के अधिकांश शहरों में प्राकृतिक स्थान की अनुमति नहीं है। अहमदाबाद में चिमनभाई पटेल की सरकार ने अहमदाबाद के चारों ओर ग्रीन बेल्ट लगाकर हरियाली प्रदान की। इसे रुकने नहीं दिया गया.

इसके अलावा 2013 में, अहमदाबाद नगर निगम (एएमसी) ने लगभग 636 हेक्टेयर हरित-बेल्ट क्षेत्र के लिए 13 नई नगर नियोजन योजनाओं के विकास को मंजूरी दी।

अहमदाबाद में दिसंबर 2019 तक पांच वर्षों में बुलेट ट्रेन परियोजना के लिए 4,200 पेड़ काटे गए। मेट्रोरेल परियोजना के लिए 1,721, बिल्डरों को अनुमति के साथ 5,000, बिना अनुमति के 5,000, इनकमटैक्स-अंजलि ब्रिज 209, मानसून में गिरे 2,500 पेड़ नहीं हटाए गए अनुमान है कि येनकेन प्रकारेण कुल 18,630 पेड़ नष्ट कर दिये गये। बाकी शहरों का हाल तो इससे भी बुरा है. हर शहर में कार्बन पीकर जीवन देने वाले हरे-भरे पेड़ों को काटकर गर्मी बढ़ाई जा रही है। अहमदाबाद में 2015-16 से अगस्त-2019 तक 7500 पेड़ों को प्रशासन ने साफ कर दिया.

गगनचुंबी इमारतें गर्मी बढ़ा रही हैं.

शहर में पेड़-पौधों और हरियाली को हटाकर धड़ल्ले से व्यावसायिक प्रतिष्ठान, मकान और बड़ी-बड़ी इमारतें बनाई जा रही हैं।

अहमदाबाद में 4-5 साल से ठंड में गर्मी बढ़ती जा रही है। गर्मी बढ़ती जा रही है.

बिल्डर पेड़ों को काटकर गगनचुंबी इमारतें तैयार कर रहे हैं। भारतीय विज्ञान संस्थान (आईआईएससी) द्वारा किए गए एक सर्वेक्षण के अनुसार, अहमदाबाद में हरित स्तर वर्ष 2030 तक 3 प्रतिशत तक पहुंच जाएगा। जो एक बड़ा संकट खड़ा कर देगा. सर्दी गायब हो जाएगी और 12 महीने गर्मी रह सकती है।

भौगोलिक गणना के अनुसार शहर में 15 प्रतिशत से अधिक हरित आवरण होना चाहिए, लेकिन बेतरतीब उद्योगों और विशाल भवनों के लिए पेड़ों को काटा जा रहा है।

पेड़ गिरे, निर्माण बढ़े

20 वर्षों में अहमदाबाद का वृक्ष आवरण 46% से घटकर 24% हो गया है। निर्माण में 132 प्रतिशत की वृद्धि हुई। सर्वेक्षण के अनुसार, 2030 तक अहमदाबाद का वनस्पति आवरण केवल 3% होगा। 1990 और 2010 के बीच अहमदाबाद के निर्मित क्षेत्र में 132% की वृद्धि हुई, 1990 में 7.03% भूमि का निर्माण किया गया, जो 2010 में 16.34% तक पहुंच गया और 2024 में बढ़कर 38.3% होने का अनुमान है।

जमीन की बढ़ती कीमतों का सीधा असर यहां देखने को मिल रहा है.

शहरी जनसंख्या में 42.5 प्रतिशत की वृद्धि हुई

2011 की जनगणना के अनुसार, वर्तमान में गुजरात में शहरी आबादी 42.6 प्रतिशत (2.57 करोड़) बढ़ गई है। 1971 में यह 28.1 प्रतिशत, 1981 में 31.1 प्रतिशत और 1991 में 34.49 प्रतिशत थी। 2023 में गुजरात के शहरों में 3 करोड़ 75 लाख लोगों के रहने का अनुमान है. जो राजनीतिक रूप से मजबूत है.

अहमदाबाद में गर्मी और प्रदूषण का खतरा सबसे ज्यादा है।

कार्बन गैस, नाइट्रोजन ऑक्साइड, सल्फ्यूरिक ऑक्साइड और कण रासायनिक प्रतिक्रियाओं के माध्यम से जमीनी स्तर पर स्मॉग बनाते हैं। उच्च तापमान इस प्रतिक्रिया की दर को बढ़ा देता है।

वनस्पति आवरण निलंबित कण पदार्थ और गर्मी को कम करता है। 2030 तक अहमदाबाद एक खतरनाक शहर बनने जा रहा है. शहर में 10 लाख पेड़ हर साल 5 लाख किलो प्रदूषण दूर करते हैं।

हालांकि गुजरात उच्च न्यायालय ने 2013 में पेड़ कटाई नीति को लागू करने का आदेश दिया था, लेकिन राज्य ने अभी तक कोई नीति नहीं बनाई है। इस प्रकार राज्य ने केवल पांच वर्षों में 9.75 लाख पेड़ों को काटने की अनुमति दी है।

मेहसाणा में किसानों की जमीन 10 साल के लिए ग्रीन बेल्ट के लिए आरक्षित की गई थी.

वडोदरा नगर निगम द्वारा कुल 218 खुली और हरित पट्टी वाली जगहों यानी बगीचों के अलावा अन्य खुली जगहों पर 75 हरित पट्टियों और 75 खुली जगहों पर पेड़ लगाए जाने थे। इस पर एक भी पेड़ नहीं लगा और एक-एक कर प्लॉट बेचे जा रहे हैं। 10 साल में वडोदरा शहर में 50 प्रतिशत पेड़ खत्म हो गए हैं। पेड़ काट दिये गये। 2011 में 7,47,193 पेड़ थे, जो 2020 में घटकर 3,15,354 रह गए।

वडोदरा नगर निगम में कई वर्षों से ग्रीन बेल्ट के नाम पर 46 भूखंड आवंटित किए गए थे। अन्य 75 भूखंड आवंटित करने की घोषणा की गई। लेकिन पुराने 46 भूखंड केवल राजनीतिक व्यक्तियों या प्रभावशाली ट्रस्टों, भाजपा पार्षदों, विधायकों, सांसद सदस्यों आदि को आवंटित किए गए थे। जमीन की कीमत 200 करोड़ से ज्यादा होती थी. ग्रीन बेल्ट के लिए 90 हजार वर्ग मीटर जमीन आरक्षित की गई।

टी.पी

2016 में गुजरात में 425 नगर नियोजन योजनाएं लंबित थीं। जिसे विजय रुपाणी ने मंजूरी दे दी थी. रूपाणी ने वर्ष 2020 में 111 डीपी-टीपी स्वीकृत कर लगातार तीसरे वर्ष 100 टीपी स्वीकृत करने का शतक बनाया। तीन वर्षों में कुल 108 मसौदा योजनाएं, 85 प्रारंभिक और 107 अंतिम टीपी को मंजूरी दी गई। रूपाणी ने साल के 110 टीपी और डीपी घोटालों को मंजूरी दी. उसने शहर का प्राकृतिक वातावरण खराब कर दिया.

सूरत की विभिन्न 128 टीपी योजनाओं में 40 प्रतिशत कटौती का नियम लागू नहीं किया गया और 50 लाख वर्ग मीटर जमीन बार-बार बिल्डरों को दे दी गई। नगर को सघन बनाया गया। 4 नवंबर 2017 को आरोप लगाया गया था कि सूरत में टीपी योजनाओं के ओथा के तहत 30 हजार करोड़ का फंड इकट्ठा किया गया था.

हरा आवरण पर्यावरणीय झटकों को अवशोषित कर सकता है। यदि उच्च तापमान एक समस्या है, तो पर्याप्त हरित आवरण सुनिश्चित करना शहर को ठंडा करने का एक तरीका है।

अब तक, चिमनभाई पटेल की सरकार के बाद भाजपा सरकारों के बाद से, सरकार ने जलवायु परिवर्तनशीलता के प्रभावों को कम करने के लिए शहरों के लिए बहुत कम काम किया है। करोड़ों रुपए खर्च कर पेड़ तो लगाए जाते हैं लेकिन पेड़ों की संख्या नहीं बढ़ती।

हमारी जलवायु के लिए उपयुक्त निर्माण सामग्री का उपयोग करने के बजाय, अधिकांश आधुनिक निर्माण अनुपयुक्त निर्माण सामग्री पर आधारित है। अहमदाबाद सहित 33 शहरों में कई मॉल और कार्यालय भवन ग्लास पैनलों से ढके हुए हैं, जो गर्मी को अवशोषित करते हैं और शीतलन लागत को बढ़ाते हैं। दरअसल बाहरी दीवार की सतह खुली ईंट की होनी चाहिए। जिसका उपयोग दक्षिण अफ्रीका कर रहा है.

गुजरात के अधिकांश शहरों में वृक्षों का आवरण कम है और सतह सख्त है। गुजरात के 3 हजार वर्ग किलोमीटर के शहरों में अधिकांश भूखंड अधिकतम निर्मित स्थान के लिए कंक्रीट से बने हैं। बाहरी ज़मीन भी पक्की और डामरीकृत है। पानी सोखने के लिए खुला क्षेत्र बहुत कम है। प्रत्येक शहर में इसके लिए एक बड़े खुले उद्यान का अभाव है। कोई खुली ज़मीन नहीं. सड़कों का पानी जमीन में नहीं समाता. इसलिए मिट्टी के अंदर गर्मी की नमी नहीं है। तालाबों की अनुमति नहीं है. सूखी झीलें हैं. अहमदाबाद शहर में कुल 156 झीलें हैं, जिनमें से 3 में पानी है। एक और सूखा है प्रत्येक गाँव में 6 तालाब थे। ऐसे 332 गांवों को अहमदाबाद में मिला दिया गया है. वहाँ 1500 से 1800 झीलें थीं। जिसमें से 90 फीसदी तालाबों का निर्माण पूरा हो चुका है और भवन भी बन चुके हैं।

भारी वर्षा के बाद भी भूजल पुनर्भरण बहुत कम है। इसके अलावा, तालाब, जो भूजल को रिचार्ज करते हैं, उन पर रियल एस्टेट विकास और इमारतों के निर्माण के लिए कब्जा कर लिया गया है।

जल आपूर्ति के बारे में बहुत कम सोचा गया है। शहर कृषि बांधों से सिंचाई के पानी का उपयोग कर रहे हैं। शहरों के लिए 200 से 1 हजार किलोमीटर दूर से पानी लाया जा रहा है. जो मूल रूप से खेतों के लिए था, अब उसका उपयोग स्नानघरों के लिए किया जा रहा है।

पानी की कमी होने पर शहरी क्षेत्र दूर-दूर से पानी लाते हैं। सरकारी प्रयास अक्सर गांवों और गरीबों की उपेक्षा करते हैं, जिससे उन्हें निजी जल बाजारों की ओर जाने के लिए मजबूर होना पड़ता है।

उपनगरीय इलाकों में बड़ी-बड़ी इमारतें बन रही हैं। जो गलत हो रहा है. गुजरात में किसी भी शहर या नगर पालिका की सीमा के बाहर के गांवों में भी पंचायतों के सरपंच और तलाटी ने पांच से दस मंजिला इमारतों के निर्माण की अनुमति दे दी है। ऐसे गांवों या नगर पालिकाओं के पास शहर में विलय होने पर जमीन नहीं होती है। 80 से 90 फीसदी जमीन पर निर्माण हो चुका है. इसमें भूजल का उपयोग होता है और पेड़ों की कटाई या खुली जगह की कोई योजना नहीं है।

गुजरात में पिछले 20 वर्षों में, ग्रामीण और नगरपालिका फैलाव को शहरों में मिला दिया गया है, जहां समस्या अत्यधिक भीड़भाड़ है। यहां बेतरतीब निर्माण और खराब योजना वाली बस्तियां हैं। जिनमें अधिकतर अवैध निर्माण हैं। वहाँ शायद ही कोई बगीचा या हरा-भरा स्थान है।

जैसे-जैसे जलवायु परिवर्तन वास्तविकता बनता जा रहा है, इन सबको बदलने की जरूरत है। लेकिन सरकार इसके लिए कुछ भी करने को तैयार नहीं है. अब बिल्डर सरकार के पास आ गये हैं. अब नेता बिल्डर बन गये हैं. जिसने शहर का गला घोंटकर पर्यावरण को खत्म करना शुरू कर दिया है।

राजकोट, अहमदाबाद, वडोदरा और सूरत में गुजरात से औद्योगिक और सेवा अर्थव्यवस्था के साथ-साथ कमजोर होती ग्रामीण अर्थव्यवस्था के लोग भी यहां आ रहे हैं। सिंचाई का पानी नहीं होने के कारण कृषि उत्पादन कम हो गया है। किसानों के लिए रासायनिक उर्वरकों और रासायनिक कीटनाशकों की लागत बढ़ गई है, जबकि उत्पादन अब घट रहा है। वे रोजगार के लिए गांव छोड़कर नजदीकी शहर जा रहे हैं. वे शहरों को भीड़-भाड़ वाला बना देते हैं। दरअसल, अगर उन्हें केवल ग्रामीण इलाकों में ही रोजगार मिले तो वे शहरों में जाने को तैयार नहीं होते।

गर्मी को कम करने के लिए इसे अनिवार्य बनाएं

जलवायु परिवर्तन शहर के प्रदर्शन पर प्रतिकूल प्रभाव डाल रहा है। इसे हटाने के सुझाव आये हैं. शहरों में रूफ टॉप सोलर हीटर अनिवार्य होना चाहिए। सौर ऊर्जा के लिए सोलर पैनल अनिवार्य होना चाहिए। सरकार कुछ सब्सिडी देती है। दूसरों को नहीं मिलता. हर घर में वर्षा जल संचयन की भी आवश्यकता है। प्रत्येक घर में 10 पेड़ लगाने का नियम होना चाहिए। डामर की सड़कों की जगह सफेद सीमेंट की सड़कें होनी चाहिए। घरों के बाहर रंग-रोगन या सफेदी कराना अनिवार्य होना चाहिए। निर्माण इस प्रकार किया जाना चाहिए कि भवन के बाहर कच्ची ईंटें दिखाई दें। भवन निर्माण की ईंटें सीमेंट प्रेस वाली नहीं होनी चाहिए। यह मिट्टी होनी चाहिए. हमें घरों में शीशा लगाना बंद करना होगा। शहरी वाहनों पर प्रदूषण कर लगाएं। टैक्स ख़त्म करके इलेक्ट्रिक वाहनों पर सब्सिडी दें। पुराने वाहनों पर टैक्स. दिन में डीजल वाहनों पर रोक लगाएं। शहर के पास एक बांध बनाओ. जल पुनर्चक्रण और पुन: उपयोग को बढ़ाएँ।

नये बांध बनायें

जैसे-जैसे शहरों का विस्तार जारी है, 2031 तक शहर की पानी की मांग 4000 मिलियन लीटर प्रति दिन तक पहुंच जाएगी। 2050 को 2031 की तुलना में दोगुने पानी की आवश्यकता होगी। यह पानी कहां से आएगा? सिंचाई के लिए नर्मदा के पानी का उपयोग करने के बजाय, सरकार उस पानी का अधिक उपयोग शहरों के लोगों के लिए करेगी। दरअसल, शहरों को पानी उपलब्ध कराने के लिए नर्मदा या सिंचाई बांधों के अलावा जंगल या पहाड़ी गांवों या अदावा इलाकों में नए बांध बनाने पड़ते हैं, ताकि शहर तक पानी पहुंचाया जा सके।

जो देश के लिए सत्य है वह वार्ड स्तर पर भी सत्य है। गुजरात के शहरों में केवल 1 प्रतिशत से 10 प्रतिशत तक हरित आवरण है।

भूस्वामियों या किसानों की 30% से 40% भूमि सार्वजनिक प्रयोजन के लिए ली जाती है। इसका आधा हिस्सा सड़कें बनाने में चला जाता है. तो फिर हरियाली कहां रहेगी?

महँगा दूर का पानी

सभी योजनाओं का पानी महंगा है। आजी और न्यारी पानी की कीमत 2 से 3 रुपये प्रति किलोलीटर है। सॉना पानी की कीमत 12 से 15 रुपये प्रति किलोलीटर है. इसलिए नर्मदा और बाहरी बांधों का पानी महंगा हो जाता है। इसके परिवहन में लगने वाली ऊर्जा व्यय होती है। जहां की स्थलाकृति उलटी तश्तरी जैसी है, वहां पानी पंप करना महंगा होता जा रहा है।

पुनर्चक्रण

समुद्र के पानी का एक विकल्प है. लेकिन अलवणीकरण अधिक महंगा है। शहर जल पुनर्चक्रण और पुन: उपयोग पर ध्यान केंद्रित कर रहे हैं। लेकिन एक समस्या यह भी है- धन की कमी. नगर पालिका को जल कवरेज बढ़ाने के लिए 1761 करोड़ रुपये की जरूरत है। लेकिन इसके लिए उसके पास पैसे नहीं हैं.

चुंगी एवं संपत्ति कर समाप्त कर दिया गया है। इसलिए स्थानीय सरकारें कमजोर हो गई हैं। सरकार को उसे पैसा देना होगा. वे शहर अपने पर्यावरण या निर्माण योजनाओं पर काम नहीं कर सकते। अनुदान सीमित हैं और चेतावनी के साथ आते हैं।

शहरी विकास प्राधिकरण

यह 1976 में बदल गया जब गुजरात ने गुजरात टाउन प्लानिंग और शहरी विकास अधिनियम पारित किया। इसके बाद, गुजरात के सबसे बड़े शहरों में शहरी विकास प्राधिकरण स्थापित किए गए, और शहरी नियोजन जिम्मेदारियों को इन नए निकायों और नगर पालिकाओं के बीच विभाजित किया गया।

शहरी विकास प्राधिकरण असंवैधानिक निकाय हैं। उन्होंने वे शक्तियां अपने हाथ में ले ली हैं जो नगर निगम के अलावा जिला और महानगर समितियों में निहित होनी चाहिए थीं। जलवायु परिवर्तन अनुकूलन और शमन के साथ सी एक रिश्ता है.

73वें और 74वें संवैधानिक संशोधन का उद्देश्य योजना का लोकतंत्रीकरण करना है। उनका उद्देश्य योजना पर नौकरशाही नियंत्रण को तोड़ना और निर्वाचित लोगों को सत्ता हस्तांतरित करना है। लेकिन शहरी अधिकारी इसके विपरीत करते हैं। यह सरकार स्थानीय सरकारों के संविधान के ख़िलाफ़ है.

गुजरात की सभी सरकारें स्थानीय निकायों को उनका हक न देने की दोषी हैं। राजनीतिक दलों ने स्थानीय संस्थाओं को कमज़ोर किया है, और अभी भी बना रहे हैं। संवैधानिक लोकतंत्र का सार सीमित शक्ति है। लेकिन सरकार अपनी ताकत बढ़ा रही है. जो शहरी नियोजन में लोगों की भागीदारी को नहीं दर्शाता है। किसानों को अपनी जमीन के लिए हर शहरी सत्ता के खिलाफ लड़ना पड़ता है। यह अधिकार मनमाना है. केवल पैसा कमाना ही सत्ता का एकमात्र उद्देश्य है।

यह सब उस तरीके से बिल्कुल अलग है जिस तरह से गुजरात ने अतीत में सरदार पटेल सहित अपने शहरों का विकास किया है।

शहरी नियोजन अब नगर निगमों की नहीं बल्कि शहरी विकास प्राधिकरणों की जिम्मेदारी है, जिसका खामियाजा नगर पालिकाओं को भुगतना पड़ रहा है। उन्हें शहरी विकास प्राधिकरणों द्वारा शहर में शामिल क्षेत्रों में सड़क, पानी और सीवरेज प्रणाली प्रदान करनी है, लेकिन ऐसा करने के लिए उनके पास वित्तीय संसाधनों की कमी है।

जब सीवेज और स्वच्छता अपर्याप्त होती है, तो मलेरिया और अन्य बीमारियाँ बढ़ती हैं।

स्थानीय जल निकायों की घेराबंदी कर दी गई है। शहरों के विस्तार के दौरान जल आपूर्ति की उपेक्षा के कारण इन शहरों को आयातित पानी पर निर्भर रहना पड़ा है। 5 हजार साल पहले धोलावीरा या लोथल में ऐसा नहीं था। इसके शहरों में उद्योग तो थे लेकिन पर्यावरण सुरक्षित था।

वार्ड में हरा-भरा स्थान होना चाहिए।

गुजरात सरकार के पास जलवायु परिवर्तन के लिए एक विभाग है लेकिन वायु और जल प्रदूषण से निपटने का उसका काम अधूरा है। जबकि वायु प्रदूषण हवा में ग्रीनहाउस गैसों की सांद्रता को बढ़ाता है और जलवायु परिवर्तन को तेज करता है, जल प्रदूषण पीने के पानी के भंडार को कम कर देता है, जिससे राज्य का सूखा-विरोधी प्रदर्शन कमजोर हो जाता है। गुजरात प्रदूषण नियंत्रण बोर्ड ही परोक्ष रूप से पर्यावरण को खराब करने में मदद करता है, ऐसे में सरकार के विभाग पर्यावरण परिवर्तन विभाग का क्या काम।

राज्य के पास सेमिनार आयोजित करने के अलावा जलवायु परिवर्तन पर प्रतिक्रिया देने की कोई क्षमता नहीं है।

जलवायु परिवर्तन के बारे में बात यह है कि कई विभागों को कार्रवाई करनी होगी।

शहरी विकास मंत्रालय, राजस्व, वन एवं पर्यावरण विभाग, कृषि विभाग, सिंचाई विभाग, जल आपूर्ति विभाग, मौसम विभाग को मिलकर काम करना चाहिए लेकिन ऐसा नहीं हो रहा है.

पूरे गुजरात में, जलवायु परिवर्तन से निपटने के लिए लोगों को उनके हाल पर छोड़ दिया गया है। वे इसे अलग-अलग तरीकों से करते हैं। लोग अपनी समस्या को हल करने के लिए पानी और ठंडी हवा के उपकरण स्थापित करके अधिक प्रदूषण और समग्र गर्मी पैदा कर रहे हैं। (गुजराती से गुगल अनुवाद)[:]