[:gj]આરોગ્ય ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું ગુજરાતનું જર્જરિત મોડલ[:en]Gujarat’s dilapidated model of health infrastructure[:hn]बुनियादी स्वास्थ्य ढांचे का जर्जर गुजरात मॉडल[:]

[:gj]Gujarat’s dilapidated model of health infrastructure बुनियादी स्वास्थ्य ढांचे का जर्जर गुजरात मॉडल
રાજ કુમાર, સમાચાર ક્લિક | 29 નવેમ્બર 2022

કેન્દ્રીય મંત્રી અનુરાગ ઠાકુર ગુજરાતમાં 10 લાખ રૂપિયા સુધીની મફત સારવારની વાત કરી રહ્યા છે પરંતુ જ્યાં સારવાર કરાવવાની છે તે હોસ્પિટલોની હાલત શું છે તે નથી જણાવી રહ્યા.

ગુજરાત ચૂંટણી પ્રચારમાં ભાજપ વિવિધ યોજનાઓના બજેટ અને લાભાર્થીઓ વગેરેના તોતિંગ આંકડાઓ આપી રહી છે પરંતુ ગ્રામીણ ગુજરાતમાં ગ્રાઉન્ડ લેવલે પાયાની સુવિધાઓ અને માળખાકીય સુવિધાઓની શું હાલત છે તે જણાવતી નથી.

તેવી જ રીતે સ્વાસ્થ્ય ક્ષેત્રે પણ વિવિધ દાવાઓ અને જાહેરાતો કરવામાં આવી રહી છે. 27 નવેમ્બર 2022 ના રોજ, કેન્દ્રીય માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રી અનુરાગ ઠાકુરે એક પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં “સ્વસ્થ ગુજરાત” વિશે વાત કરી. તેમણે કહ્યું કે આયુષ્માન ભારતની તર્જ પર હવે જન આરોગ્ય માટે 5 લાખ નહીં પણ 10 લાખ રૂપિયા સુધીની સારવાર બિલકુલ મફત આપવામાં આવશે. કોઈએ પોતાના ખિસ્સામાંથી પૈસા ખર્ચવા પડશે નહીં.

અનુરાગ ઠાકુર 10 લાખ રૂપિયા સુધીની મફત સારવારની વાત કરી રહ્યા છે પરંતુ તે નથી જણાવી રહ્યા કે જ્યાં સારવાર કરાવવાની છે તે હોસ્પિટલોની હાલત શું છે.

ગુજરાતમાં છેલ્લા બે દાયકાથી વધુ સમયથી ભાજપનું શાસન છે. કાયદા દ્વારા તેમને જણાવવું જોઈએ કે પરિસ્થિતિ શું છે? ભાજપ ગુજરાતમાં દાવો કરી રહ્યું છે કે ભાજપના સુશાસન હેઠળ લોકોને સારી સારવાર મળી રહી છે. શું આ દાવો સાચો છે? સવાલ એ થાય છે કે સત્ય શું છે?

નોંધનીય છે કે પર્યાપ્ત આરોગ્ય માળખા, સ્ટાફ, નર્સો, ડોકટરો, ANM, GANM, પ્રયોગશાળાઓ, ટેકનિશિયન, મશીનરી, નિષ્ણાતો અને વહીવટી સ્ટાફ વગેરે વિના સારી સારવાર પૂરી પાડી શકાતી નથી. તો શું ગુજરાતના સબ-સેન્ટરો, પીએચસી અને સીએચસીમાં આ બધી સુવિધાઓ છે? શું આરોગ્યની માળખાકીય સુવિધાઓ ધોરણો અને પર્યાપ્ત છે? ચાલો આની તપાસ કરીએ. તપાસનો આધાર ગુજરાતના ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં ઉપલબ્ધ આરોગ્ય સેવાઓ છે.

સૌ પ્રથમ આપણે જોઈએ કે ગુજરાતમાં મૂળભૂત આરોગ્ય માળખાની સ્થિતિ શું છે. વર્ષ 2021 માટે આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલયના અહેવાલ મુજબ, ગુજરાતમાં 9,162 પેટા કેન્દ્રો, 1477 પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રો અને 333 સામુદાયિક આરોગ્ય કેન્દ્રો છે.

ગુજરાતમાં 9,162 પેટા-કેન્દ્રોમાંથી માત્ર 5,956 પેટા-કેન્દ્રો પાસે સરકારી ઇમારતો છે. બાકીના 3,206 પેટા-કેન્દ્રો ભાડાની ઇમારતો અથવા પંચાયત અથવા અન્ય કોઇ સંસ્થા દ્વારા ભાડા વિના આપવામાં આવેલી ઇમારતોમાં ચાલી રહ્યા છે.

ગુજરાતમાં 1,477 પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રોમાંથી માત્ર 1,189 કેન્દ્રો પાસે સરકારી ઇમારતો છે. તેવી જ રીતે, 333 સામુદાયિક કેન્દ્રોમાંથી, માત્ર 293 સામુદાયિક કેન્દ્રો પાસે પોતાનું સરકારી મકાન છે.

બે દાયકાથી વધુ સમયથી શાસન કરી રહેલી ભાજપ તમામ આરોગ્ય કેન્દ્રો માટે સરકારી ઈમારતો પણ બનાવી શકી નથી.

1,560 પેટા કેન્દ્રો એવા છે કે જ્યાં પાણીનો નિયમિત પુરવઠો થતો નથી. ત્યાં 1,095 પેટા-કેન્દ્રો છે જ્યાં વીજળીનો પુરવઠો નથી.

20% પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રોમાં પ્રસૂતિ માટે લેબર રૂમ નથી. ત્યાં 24% PHC છે જેમાં ચાર બેડ પણ નથી.

89% પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રોમાં ઓપરેશન થિયેટરો નથી. બે પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રોમાં વીજળી નથી. 34માં નિયમિત પાણી પુરવઠો નથી.

12% પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રોમાં ટેલિફોન નથી. ત્યાં 24% CHC છે જેમાં એક્સ-રે મશીન નથી.

50% પેટા-કેન્દ્રો એવા છે કે જ્યાં પુરુષો અને સ્ત્રીઓ માટે અલગ-અલગ શૌચાલય નથી. 13% પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રોમાં મહિલા દર્દીઓ માટે અલગ શૌચાલય નથી.

આ પણ વાંચો: ગુજરાત ચૂંટણી: રાજકોટ એઈમ્સની 90% જગ્યાઓ ખાલી છે

ડોકટરોની તીવ્ર અછત

સામુદાયિક આરોગ્ય કેન્દ્રોમાં 333 સર્જનની જરૂરિયાત છે, પરંતુ માત્ર 134 જગ્યાઓ જ મંજૂર છે જેમાંથી 94 જગ્યાઓ ખાલી છે.

તેવી જ રીતે 333 પ્રસૂતિ નિષ્ણાત અને ગાયનેકોલોજિસ્ટની જરૂર છે, પરંતુ 100 જગ્યાઓ મંજૂર છે, જેમાંથી 56 જગ્યાઓ ખાલી છે.

સામુદાયિક કેન્દ્રોમાં 333 તબીબોની જરૂરિયાત છે પરંતુ 67 જગ્યાઓ મંજૂર છે જેમાંથી 48 જગ્યાઓ ખાલી છે.

333 બાળરોગ નિષ્ણાંતોની જરૂરિયાત છે, પરંતુ 65 જગ્યાઓ મંજૂર છે જેમાંથી 33 જગ્યાઓ ખાલી છે.

આરોગ્ય વિભાગના અહેવાલ મુજબ, ગુજરાતમાં સર્જન, પ્રસૂતિ અને સ્ત્રીરોગ નિષ્ણાત, ચિકિત્સક અને બાળરોગ નિષ્ણાત વગેરે જેવા 1,332 નિષ્ણાત તબીબોની જરૂર છે, પરંતુ કુલ 366 મંજૂર જગ્યાઓ છે જેમાંથી 231 જગ્યાઓ ખાલી છે. એટલે કે 63% જગ્યાઓ ખાલી છે.

પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રોમાં તબીબોની 224 જગ્યાઓ ખાલી છે. 333 આંખના સર્જનની જરૂરિયાત છે પરંતુ માત્ર 32 જગ્યાઓ જ મંજૂર છે, જેમાંથી 27 જગ્યાઓ ખાલી છે.

ભાજપ ગુજરાતીઓ સાથે સારો વ્યવહાર કરવાનો દાવો કરે છે. આ આરોગ્ય કેન્દ્રો પાસેથી તમે કેટલી સારી સારવારની અપેક્ષા રાખી શકો છો તે જાતે જ વિચારો.

નર્સ, ટેકનિશિયન, ANM અને સહાયક સ્ટાફની સ્થિતિ

ગુજરાતમાં ફિમેલ હેલ્થ વર્કર (ANM) ની 11,618 મંજૂર જગ્યાઓ છે, જેમાંથી માત્ર 10,023 જગ્યાઓ પર ભરતી કરવામાં આવી છે અને 1,595 જગ્યાઓ ખાલી છે.

તેવી જ રીતે, ગુજરાતમાં 333 રેડિયોગ્રાફરની જરૂરિયાત છે પરંતુ માત્ર 26 જગ્યાઓ જ મંજૂર છે જેમાંથી 18 જગ્યાઓ ખાલી છે. એટલે કે ગુજરાતનું આખું પાયાનું આરોગ્ય ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માત્ર 8 રેડિયોગ્રાફર પર આધારિત છે.

ફાર્માસિસ્ટની 1,810 મંજૂર જગ્યાઓ છે જેમાંથી 184 જગ્યાઓ ખાલી છે.

લેબ ટેકનિશિયનની 125 જગ્યાઓ ખાલી છે. સ્ટાફ નર્સની 511 જગ્યાઓ ખાલી છે.

ગુજરાતના પેટા કેન્દ્રોમાં પુરૂષ આરોગ્ય કર્મચારીઓની 879 જગ્યાઓ ખાલી છે. પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રોમાં આરોગ્ય સહાયકની 470 જગ્યાઓ ખાલી છે. 333 એનેસ્થેટિસ્ટની જરૂરિયાત છે પરંતુ માત્ર 48 જગ્યાઓ જ મંજૂર છે, જેમાંથી 34 જગ્યાઓ ખાલી છે.

ઉપરોક્ત આંકડાઓ ગુજરાતના ગ્રામીણ અને મૂળભૂત આરોગ્ય માળખાના છે.

. જેના પર ગુજરાતના 19,033 ગામો નિર્ભર છે. ઉપરોક્ત આરોગ્યની વ્યવસ્થા ગુજરાતની ભાજપ સરકાર દ્વારા ગુજરાતની અડધાથી વધુ વસ્તી એટલે કે 3,65,0600 ગ્રામજનો માટે કરવામાં આવી છે.

ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં પ્રાથમિક સુવિધાઓની ઉપલબ્ધતા અને ગુણવત્તા સામાન્ય રીતે ચૂંટણીની ચર્ચામાંથી બહાર રહે છે. જ્યારે આપણે ભૌગોલિક રીતે જોઈએ તો ગુજરાતનો 96.23% વિસ્તાર ગ્રામીણ છે.

ગુજરાતને મોડેલ તરીકે રજૂ કરનાર ભાજપ પાસે વીસ વર્ષથી વધુ શાસન હોવા છતાં એક પણ આરોગ્ય કેન્દ્ર નથી જેને તે મોડેલ તરીકે રજૂ કરી શકે.

નોંધઃ તમામ આંકડા આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલયના અહેવાલમાંથી લેવામાં આવ્યા છે. આ આંકડા 31 માર્ચ, 2021ના છે.

(લેખક સ્વતંત્ર પત્રકાર અને ટ્રેનર છે. તેઓ સરકારી યોજનાઓને લગતા દાવાઓ અને વાયરલ સંદેશાઓની પણ તપાસ કરે છે.)[:en]Raj Kumar, News Click | 29 Nov 2022

Union Minister Anurag Thakur is talking about free treatment up to Rs 10 lakh in Gujarat but is not telling what is the condition of the hospitals where the treatment is to be done.

In the Gujarat election campaign, BJP is giving huge figures of budget and beneficiaries etc. of various schemes but it is not telling what is the condition of basic facilities and infrastructure at the ground level in rural Gujarat.

On similar lines, various claims and announcements are being made in the field of health. On 27 November 2022, Union Information and Broadcasting Minister Anurag Thakur talked about “Healthy Gujarat” in a press conference. Said that on the lines of Ayushman Bharat, now for Jan Arogya, treatment up to Rs 10 lakh and not Rs 5 lakh will be provided absolutely free. No one will have to spend money from his own pocket.

Anurag Thakur is talking about free treatment up to Rs 10 lakh but is not telling what is the condition of the hospitals where the treatment is to be done.

BJP has been ruling Gujarat for more than two decades. By law they should be told what the situation is? BJP is claiming in Gujarat that people are getting better treatment under the good governance of BJP. Is this claim true? The question arises what is the truth?

It is noteworthy that better treatment cannot be provided without adequate health infrastructure, staff, nurses, doctors, ANMs, GANMs, laboratories, technicians, machinery, specialists and administrative staff etc. So do sub-centres, PHCs and CHCs of Gujarat have all these facilities? Is the health infrastructure up to standards and adequate? Let us investigate this. The basis of the investigation is the health services available in the rural areas of Gujarat.

First of all let us see what is the status of basic health infrastructure in Gujarat. According to the report of the Ministry of Health and Family Welfare for the year 2021, there are 9,162 sub-centres, 1477 primary health centers and 333 community health centers in Gujarat.

Out of 9,162 sub-centres in Gujarat, only 5,956 sub-centres have government buildings. The remaining 3,206 sub-centres are running in rented buildings or buildings provided by Panchayat or any other organization without rent.

Out of 1,477 primary health centers in Gujarat, only 1,189 centers have government buildings. Similarly, out of 333 community centres, only 293 community centers have their own government building.

The BJP, which has been ruling for more than two decades, has not even been able to build government buildings for all the health centres.

There are 1,560 sub-centres which do not have regular supply of water. There are 1,095 sub-centres which do not have electricity supply.

20% of primary health centers do not have labor rooms for delivery. There are 24% PHCs which do not have even four beds.

89% of primary health centers do not have operation theatres. There is no electricity in two primary health centres. There is no regular water supply in 34.

12% of primary health centers do not have telephones. There are 24% CHCs which do not have X-ray machines.

There are 50% sub-centres which do not have separate toilets for men and women. 13% of primary health centers do not have separate toilets for female patients.

Also read: Gujarat Elections: 90% posts of Rajkot AIIMS are lying vacant

severe shortage of doctors

There is a requirement of 333 surgeons in community health centres, but only 134 posts are sanctioned out of which 94 posts are lying vacant.

Similarly, 333 obstetricians and gynecologists are required, but 100 posts are sanctioned, out of which 56 posts are vacant.

There is a requirement of 333 physicians in community centers but 67 posts are sanctioned out of which 48 posts are lying vacant.

There is a requirement of 333 pediatricians, but 65 posts are sanctioned out of which 33 posts are lying vacant.

According to the report of the Health Department, Gujarat requires 1,332 specialist doctors like surgeons, obstetricians and gynecologists, physicians and pediatricians etc. but there are a total of 366 sanctioned posts out of which 231 posts are lying vacant. That means 63% posts are lying vacant.

224 posts of doctors are lying vacant in primary health centres. There is a need for 333 eye surgeons but only 32 posts are sanctioned, out of which 27 posts are lying vacant.

BJP is claiming better treatment of Gujarati people. Think for yourself how much better treatment you can expect from these health centers.

Status of nurses, technicians, ANM and supporting staff

There are 11,618 sanctioned posts of female health workers (ANM) in Gujarat, out of which only 10,023 posts have been recruited and 1,595 posts are lying vacant.

Similarly, in Gujarat there is a requirement of 333 radiographers but only 26 posts are sanctioned out of which 18 posts are lying vacant. That means the entire basic health infrastructure of Gujarat is dependent on only 8 radiographers.

There are 1,810 sanctioned posts of Pharmacist out of which 184 posts are lying vacant.

125 posts of Lab Technician are lying vacant. 511 posts of Staff Nurse are lying vacant.

879 posts of male health workers are lying vacant in the sub-centres of Gujarat. 470 posts of Health Assistant are lying vacant in primary health centres. There is a requirement of 333 anesthetists but only 48 posts are sanctioned, out of which 34 are lying vacant.

The above figures are of rural and basic health infrastructure of Gujarat.

. On which 19,033 villages of Gujarat are dependent. The above mentioned health arrangements are made by the BJP government of Gujarat for more than half of the population of Gujarat i.e. 3,65,0600 villagers.

The availability and quality of basic amenities in rural areas usually remains out of the election discussion. Whereas if we look at it geographically, 96.23% of Gujarat’s area is rural.

The BJP, which presents Gujarat as a model, despite ruling for more than twenty years, does not have even a single health center which it could present as a model.

Note: All figures have been taken from the report of the Ministry of Health and Family Welfare. The figures are as of March 31, 2021.

(The author is an independent journalist and trainer. He also investigates claims and viral messages related to government schemes.)[:hn]राज कुमार, न्यूज क्लिक | 29 Nov 2022

केंद्रीय मंत्री अनुराग ठाकुर गुजरात में 10 लाख रुपये तक के मुफ़्त इलाज की बात कर रहे हैं लेकिन ये नहीं बता रहे कि जिन अस्पतालों में इलाज होना है वहां की स्थिति क्या है?

गुजरात चुनाव प्रचार में भाजपा विभिन्न योजनाओं के बजट और लाभार्थियों आदि के भारी-भरकम आंकड़े तो बता रही है लेकिन ये नहीं बता रही कि ग्रामीण गुजरात में ज़मीनी स्तर पर बुनियादी सुविधाओं और इंफ्रास्ट्रक्चर की स्थिति क्या है।

इसी तर्ज़ पर तरह-तरह के दावे और घोषणाएं स्वास्थ्य के क्षेत्र में की जा रही है। 27 नवंबर 2022 को केंद्रीय सूचना एवं प्रसारण मंत्री अनुराग ठाकुर ने एक प्रेस कॉन्फ्रेंस में “स्वस्थ गुजरात” की बात की। कहा कि आयुष्मान भारत की तर्ज़ पर जन आरोग्य के लिए अब 5 लाख रुपये नहीं बल्कि 10 लाख रुपये तक का इलाज बिल्कुल मुफ्त में किया जाएगा। किसी को भी अपनी जेब से पैसा खर्च नहीं करना पड़ेगा।

अनुराग ठाकुर 10 लाख रुपये तक के मुफ्त इलाज की बात कर रहे हैं लेकिन ये नहीं बता रहे कि जिन अस्पतालों में इलाज होना है वहां की स्थिति क्या है?

दो दशक से ज्यादा समय से गुजरात में भाजपा का शासन है। कायदे से उन्हें बताना चाहिये कि स्थिति क्या है? भाजपा गुजरात में दावा कर रही है कि भाजपा के सुशासन में लोंगों को बेहतर इलाज मिल रहा है। क्या ये दावा सही है? सवाल उठता है कि सच्चाई क्या है?

गौरतलब है कि पर्याप्त स्वास्थ्य ढांचे, स्टाफ, नर्स, डॉक्टर, एएनएम, जीएएनएम, लैबोरेट्री, तकनीशियन, मशीनरी, विशेषज्ञ और प्रशासनिक स्टाफ आदि के बिना बेहतर इलाज मुहैया नहीं कराया जा सकता। तो क्या गुजरात के सब-सेंटर, पीएचसी और सीएचसी में ये सब सुविधाएं हैं? क्या स्वास्थ्य का बुनियादी ढांचा मानकों के अनुरूप है और पर्याप्त है? आइये, इसकी पड़ताल करते हैं। पड़ताल का आधार गुजरात के ग्रामीण क्षेत्र में उपलब्ध स्वास्थ्य सेवाओं को बनाते हैं।

सबसे पहले देख लेते हैं कि गुजरात में बुनियादी स्वास्थ्य ढांचे की स्थिति क्या है। स्वास्थ्य एवं परिवार कल्याण मंत्रालय की वर्ष 2021 की रिपोर्ट के अनुसार गुजरात में 9,162 सब-सेंटर, 1477 प्राइमरी हैल्थ सेंटर और 333 सामुदायिक स्वास्थ्य केंद्र हैं।

गुजरात के 9,162 सब-सेंटर में से मात्र 5,956 सब-सेंटर के पास ही सरकारी भवन है। बाकी के 3,206 सब-सेंटर किराये के भवन या पंचायत व अन्य किसी संस्था द्वारा बिना किराया उपलब्ध कराए गये भवन आदि में चल रहे हैं।

गुजरात के 1,477 प्राथमिक स्वास्थ्य केंद्रों में से मात्र 1189 केंद्र के पास ही सरकारी भवन है। इसी प्रकार 333 सामुदायिक केंद्रों में मात्र 293 सामुदायिक केंद्रों के पास ही खुद का सरकारी भवन है।

दो दशकों से ज्यादा शासन करने वाली भाजपा सभी स्वास्थ्य केंद्रों के लिए सरकारी भवन तक नहीं बना पाई है।

1,560 सब-सेंटर ऐसे हैं जिनमें पानी की रेगुलर सप्लाई नहीं है। 1,095 सब-सेंटर ऐसे हैं जिनमें बिजली की सप्लाई नहीं है।

20% प्राथमिक स्वास्थ्य केंद्रों में प्रसूति के लिये लेबर-रूम नहीं है। 24% पीएचसी ऐसे हैं जिनमें चार बेड तक नहीं हैं।

89% प्राथमिक स्वास्थ्य केंद्रों में आपरेशन थियेटर नहीं हैं। दो प्राथमिक स्वास्थ्य केंद्रों में बिजली नहीं है। 34 में रेगुलर पानी की सप्लाई नहीं है।

12% प्राथमिक स्वास्थ्य केंद्रों में टेलीफोन नहीं है। 24% सीएचसी ऐसे हैं जिनमें एक्स-रे मशीन नहीं है।

50% सब-सेंटर ऐसे हैं जिनमें महिलाओं व पुरुषों के लिए अलग-अलग टॉयलेट नहीं हैं। 13% प्राथमिक स्वास्थ्य केंद्रों में महिला मरीज़ों के लिए अलग से टॉयलेट नहीं हैं।

इसे भी पढ़ें: गुजरात चुनावः राजकोट एम्स के 90% पद खाली पड़े हैं

डॉक्टरों की भारी कमी

सामुदायिक स्वास्थ्य केंद्रों में 333 सर्जनों की आवश्यकता है, लेकिन मात्र 134 पद स्वीकृत हैं जिनमें से 94 पद खाली पड़े हैं।

इसी प्रकार 333 प्रसूति एवं स्त्री रोग विशेषज्ञों की आवश्यकता है, लेकिन 100 पद स्वीकृत हैं जिनमें से 56 पद खाली हैं।

सामुदायिक केंद्रों में 333 फिज़िशियन की आवश्यकता है लेकिन 67 पद स्वीकृत हैं जिनमें से 48 पद खाली पड़े हैं।

333 बाल रोग विशेषज्ञों की आवश्यकता हैं, लेकिन 65 पद स्वीकृत हैं जिनमें से 33 पद खाली पड़े हैं।

स्वास्थ्य विभाग की रिपोर्ट के अनुसार गुजरात में सर्जन, प्रसूति एवं स्त्री रोग विशेषज्ञ, फिज़िशियन और बाल रोग विशेषज्ञ आदि के 1,332 विशेषज्ञ डॉक्टरों की आवश्यकता है लेकिन कुल 366 स्वीकृत पद हैं जिनमें से 231 पद खाली पड़े हैं। यानी 63% पद खाली पड़े हैं।

प्राथमिक स्वास्थ्य केंद्रों में डॉक्टरों के 224 पद खाली पड़े हैं। 333 आंखों के सर्जनों की ज़रूरत है लेकिन मात्र 32 पद ही स्वीकृत हैं जिनमें से भी 27 पद खाली पड़े हैं।

भाजपा गुजराती लोगों के बेहतर इलाज का दावा कर रही है। इन स्वास्थ्य केंद्रों से आप कितने बेहतर इलाज की उम्मीद कर सकते हैं ये आप खुद ही सोचिये।

नर्स, तकनीशियन, एएनएम एवं सहायक स्टाफ की स्थिति

गुजरात में महिला स्वास्थ्यकर्मी एएनएम के 11,618 स्वीकृत पद हैं, जिनमें से मात्र 10,023 पदों पर भर्ती की गई है और 1,595 पद खाली पड़े हैं।

इसी प्रकार गुजरात में 333 रेडियोग्राफर की आवश्यकता है लेकिन मात्र 26 पद स्वीकृत हैं जिनमें से 18 पद खाली पड़े हैं। यानी गुजरात का समस्त बुनियादी स्वास्थ्य ढांचा मात्र 8 रेडियोग्राफर के भरोसे है।

फार्मासिस्ट के 1,810 स्वीकृत पद हैं जिनमें से 184 पद खाली पड़े हैं।

लैब तकनीशियन के 125 पद खाली पड़े हैं। स्टाफ नर्स के 511 पद खाली पड़े हैं।

गुजरात के सब-सेंटर्स में पुरुष स्वास्थ्य कार्यकर्ता के 879 पद खाली पड़े हैं। प्राथमिक स्वास्थ्य केंद्रों में हैल्थ असिस्टेंट के 470 पद खाली पड़े हैं। 333 एनेस्थेटिस्ट की आवश्यकता है लेकिन मात्र 48 पद ही स्वीकृत हैं जिनमें से भी 34 खाली पड़े हैं।

उपरोक्त आंकड़े गुजरात के ग्रामीण एवं बुनियादी स्वास्थ्य ढांचे के हैं। जिसके भरोसे गुजरात के 19,033 गांव हैं। गुजरात की आधी से ज्यादा आबादी यानी 3,65,0600 ग्रामीणों के लिए गुजरात की भाजपा सरकार द्वारा स्वास्थ्य का उपरोक्त इंतज़ाम है।

ग्रामीण इलाको में बुनियादी सुविधाओं की उपलब्धता और गुणवत्ता आमतौर पर चुनावी चर्चा से बाहर रहती हैं। जबकि अगर भौगोलिक दृष्टि से देखें तो गुजरात का 96.23% इलाका ग्रामीण है।

गुजरात को मॉडल की तरह पेश करने वाली भाजपा के पास बीस साल से ज्यादा समय तक शासन करने के बावजूद एक स्वास्थ्य केंद्र भी ऐसा नहीं है जिसे वो मॉडल की तरह पेश कर पाए।

नोटः सभी आंकड़े स्वास्थ्य एवं परिवार कल्याण मंत्रालय की रिपोर्ट से लिये गए हैं। आंकड़े 31 मार्च 2021 तक के हैं।

(लेखक स्वतंत्र पत्रकार एवं ट्रेनर हैं। आप सरकारी योजनाओं से संबंधित दावों और वायरल संदेशों की पड़ताल भी करते हैं।)[:]