[:gj]ગુજરાતમાં 144 ટાપુ અને 45 દીવા દાંડીમાંથી માત્ર 3 વિકસાવાઈ[:en]Out of 144 islands and 45 lampposts only 3 were developed in Gujarat[:hn]144 द्वीपों और 45 लैम्पपोस्टों में से केवल 3 गुजरात में विकसित किए गए थे[:]

[:gj]Out of 144 islands and 45 lampposts only 3 were developed in Gujarat, 144 द्वीपों और 45 लैम्पपोस्टों में से केवल 3 गुजरात में विकसित किए गए थे

ગાંધીનગર, 2 જૂલાઈ 2023
સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છના દરિયાકિનારે 45 દીવાદાંડીઓ છે, 144 ટાપુઓ પર ઘણાંમાં દીવા દાંડી આવેલી છે. જેમાં 3ને પ્રવાસન સ્થળ તરીકે વિકસાવવામાં આવી છે.

ઐતિહાસિક દીવાદાંડીઓને પર્યટન સ્થળો તરીકે છે. દ્વારકા, ગોપનાથ અને વેરાવળમાં ત્રણ પરિવર્તિત દીવાદાંડીઓનું ઉદ્ઘાટન કર્યું હતું, જે આજે ટુરિસ્ટ ડેસ્ટિનેશનમાં ફેરવાઈ ગયા છે, હવે ભારતમાં 75 ઐતિહાસિક દીવાદાંડીઓને પ્રવાસન સ્થળોમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવશે. વળી, ભારતના નીતિ આયોગે ગુજરાતમાં 144 ટાપુ જાહેર કર્યા હતા. તેને વિકાસ કરવાની જાહેરાત નરેન્દ્ર મોદી મુખ્ય પ્રધાન હતા ત્યારથી કરવામાં આવે છે. હજું એક પણ ટાપુ પ્રવાસન સ્તળ બની શક્યો નથી.
દીવા દાંડીને ગુજરાત સરકારને એનો વિકાસ કરવા માટે ચોક્કસ નીતિ બનાવવાની ભલામણની સાથે 108 કરોડની જોગવાઈ કરવાની હતી. ગુજરાત ઇન્ડસ્ટ્રિયલ ડેવલપમેન્ટ બોર્ડ જીઆઈડીબીએ આ આઇલેન્ડના વિકાસ માટે રૂ.10 કરોડના ખર્ચે અભ્યાસ કર્યો હતો. રાજ્ય સરકારે 2015-16માં તેના સામાન્ય બજેટમાં જોગવાઈ કરી હતી. એ સમયે રાજ્યનાં મુખ્યમંત્રી આનંદીબહેન પટેલ હતાં.

સમૃદ્ધ સંસ્કૃતિ, મહત્વ અને આકર્ષણને પ્રદર્શિત કરવાનો છે. દીવાદાંડીઓ ભારતની સમૃદ્ધ અને અનન્ય ધરોહરને વિશ્વ સમક્ષ દર્શાવતું જીવંત પ્રવાસન સ્થળ બનાવશે.

ગોપની દીવા દાંડી
પ્રવાસીઓ ઉપરાંત વિદ્યાર્થીઓ, જીજ્ઞાસુઓ દીવાદાંડીના ઉપયોગ અને તેની કાર્યપધ્ધતિથી વાકેફ થાય તે માટે દ્વારકા સ્થિત 43 મીટર ઊંચાઈની દીવાદાંડી, વેરાવળની 30 મીટર અને ગોપનાથની 40 મીટર ઊંચાઈની દીવાદાંડી છે.

વિઝીટર રૂમ, માહિતી માટે કિઓસ્ક, મેરીટાઈમ અને સ્થાનિક ઈતિહાસ દર્શાવતા એલઈડી, ફાઉન્ટેન, દરિયાકાંઠે વોક-વે, લેન્ડસ્કેપિંગ, ટોઈલેટ બ્લોક અને બેસવા માટેની વ્યવસ્થા છે. પેનોરેમિક ગેલેરી છે.

2018થી જાહેરાત કરવામાં આવી હતી કે, દીવા દાંડી વિકસાવવામાં આવશે. સૌરાષ્ટ્રના દરિયા કાંઠા વિસ્તારમાં આવેલી 3 દીવાદાંડી નો પ્રવાસન હેતુ માટે વિકાસ કરવાનો નિર્ણય ભારત સરકાર દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો. જેમાં દ્વારકા , વેરાવળ,  અને ગોપનાથ ખાતેની દીવાદાંડી ઓનો  પ્રવાસન હેતુથી વિકાસ કરવામાં આવશે. જેમાં વિઝીટર રૂમ, માહિતી માટે કિઓસ્ક બર્ડ,  મેરીટાઇમ બોર્ડ નો ઈતિહાસ દર્શાવતું પ્રદર્શન લેન્ડસ્કેપ, એલીડી ફાઉન્ટેન ,અને રેસ્ટોરન્ટ સહિતની સુવિધાઓ હશે. દૂરબીનથી સમુદ્ર દર્શનની વ્યવસ્થા હશે. મુલાકાતીઓના મનોરંજન કરવાના સાધનો હશે.

દીવા દાંડી કેમ
વહાણો અને આગબોટોને રાત-દિવસ નાવીય સંદર્ભસ્થળ દર્શાવી તેમના માર્ગો નક્કી કરવામાં કે આસપાસ રહેલ ભયજનક ખડકોના અસ્તિત્વની ચેતવણી આપવા ઊભો કરેલો દીવા સાથેનો મિનાર, તેને દીવા દાંડી કહે છે. દિવસના દીવાદાંડીના ચોક્કસ પ્રકારના રંગ જોઈને નાવિકને ખ્યાલ આવે છે, જ્યારે રાતના તેમાંથી ફેંકાતા જુદા જુદા રંગના જુદી જુદી તીવ્રતા ધરાવતા પ્રકાશથી સંકેતો મળે છે.

વહાણો અને આગબોટોને રાત-દિવસ નાવીય સંદર્ભસ્થળ દર્શાવી તેમના માર્ગો નક્કી કરવામાં કે આસપાસ રહેલ ભયજનક ખડકોના અસ્તિત્વની ચેતવણી આપવા ઊભો કરેલો દીવા સાથેનો મિનાર. દિવસના દીવાદાંડીના ચોક્કસ પ્રકારના રંગ જોઈને નાવિકને ખ્યાલ આવે છે, જ્યારે રાતના તેમાંથી ફેંકાતા જુદા જુદા રંગના જુદી જુદી તીવ્રતા ધરાવતા પ્રકાશથી સંકેતો મળે છે. સમુદ્રના નાવિકોની માફક વિમાનના નાવિકો માટે પણ તેના સ્થળનો સંદર્ભ અને માર્ગ નક્કી કરવા માટે દીવાદાંડીઓ રાખવામાં આવે છે. જોકે ‘દીવાદાંડી’ શબ્દ વહાણના નાવિકના માર્ગદર્શનના સંદર્ભમાં જ સામાન્ય રીતે વપરાય છે.

દીવાદાંડીઓનો ઉપયોગ સદીઓથી થતો આવ્યો છે. તેની રચનામાં અને પ્રકાશ મેળવવા માટેના સ્રોતોમાં વર્ષો જતાં મોટા ફેરફારો થયા છે.

ઇતિહાસ : એમ કહેવાય છે કે ફિનિશિયનો અને ઇજિપ્શિયનોએ સૌપ્રથમ દીવાદાંડીઓ બાંધેલી. જેની વિગતો મળી શકે છે તેવી સૌપ્રથમ દીવાદાંડી તે ‘પેરોઝ ઑવ્ ઍલેક્ઝાન્ડ્રિયા’. તે લગભગ ઈ. સ. પૂર્વે 280માં બાંધવામાં આવેલી. તેનું બાંધકામ પથ્થરના ચણતરથી થયેલું. તેની ઊંચાઈ 107 મી. હતી. પ્રકાશ મેળવવા તેની ટોચ પર લાકડાં બાળવામાં આવતાં હતાં. વર્ષો સુધી તે દુનિયાની સાત અજાયબીઓમાંની એક તરીકે ગણાઈ. સદીઓ સુધી તેણે દરિયાઈ પવન અને મોજાંની ઝીંક ઝીલી, પરંતુ ચૌદમી સદીના ધરતીકંપને લીધે તે ગબડી પડી.

યુરોપના દરિયાકિનારા પર રોમનોએ બાંધેલી દીવાદાંડીઓ ઇંગ્લૅન્ડમાં ડોવર કૅસલની દીવાલો પાસે અને સ્પેનમાં કોરુનામાં આજે પણ મોજૂદ છે.

વીજળી નહોતી ત્યારે દીવાદાંડીમાં મશાલ કે તેલના દીવા કરીને સિગ્નલ અપાતા. પ્રાચીન દીવાદાંડી જોવા જેવી અને અજાયબીભરી હોય છે.

સ્કોટલેન્ડના દરિયાકિનારે આવેલી બેલરોક લાઈટ હાઉસ વિશ્વની સૌથી જૂની છે. 35 મીટર ઊંચી દીવાદાંડી ઈ.સ.1807માં બાંધવામાં આવેલી અને આજે પણ ચાલુ છે. તેના જમાનામાં તે વિશ્વની સૌથી ઊંચી દીવાદાંડી હતી. બાંધકામ ક્ષેત્રમાં અજાયબી ગણાતી આ દીવાદાંડીને 1988માં આધુનિક સાધનોથી સજ્જ કરાઈ હતી. આ દીવાદાંડીની લાઈટ 56 કિલોમીટર દૂરથી પણ દેખાય છે.

ભારતમાં લાઇટહાઉસ મંત્રાલય કેન્દ્રસરકાર હસ્તક છે. તેના છ ક્ષેત્રીય વિભાગો છે : (1) સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છ (મુખ્ય મથક, જામનગર); (2) તળ ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક (મુખ્ય મથક, મુંબઈ); (3) કેરળ, લક્ષદ્વીપ (મુખ્ય મથક, કોચીન); (4) કેરળનો થોડો ભાગ, તમિળનાડુ, આંધ્રપ્રદેશ (મુખ્ય મથક, ચેન્નાઈ); (5) આંધ્રપ્રદેશનો થોડો ભાગ, ઓરિસા, પશ્ચિમ બંગાળ (મુખ્ય મથક, કૉલકાતા); (6) આંદામાન, નિકોબાર (મુખ્ય મથક, પૉર્ટ બ્લેર).

ભારતમાં કુલ 180 દીવાદાંડીઓ, 14 રેડિયો બેકન સ્ટેશનો, 53 ધુમ્મસ માટેનાં સિગ્નલ-સ્ટેશનો, 7 દીપ-જહાજો (લાઇટશિપ સ્ટેશનો) અને અનેક લાઇટ બોયાં (buoys) છે.

ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છના દરિયાકિનારે 45 દીવાદાંડીઓ, 5 રડાર બેકન સ્ટેશનો, 3 રેડિયો બેકન સ્ટેશનો અને 12 લાઇટ બોયાં છે.

હજીરાની 185 વર્ષ જૂની દીવા દાંડી
સુરતના હજીરા સ્થિત દીવાદાંડીનો ઇતિહાસ છે. સુંદર દીવાદાંડી 25 મીટરની ઊચાઇ અને 185 વર્ષ જૂની આ દીવાદાંડી ઘણી ઐતિહાસિક ચઢાવ ઉતાર ની સાક્ષી છે. 21 સપ્ટેમ્બરે રાષ્ટ્રીય લાઇટહાઉસ દિવસ હોય છે. 17મી શતાબ્દીમાં બ્રિટિશરો ડચ, પોર્ટુગીઝ લોકોને વ્યાપાર કરવાનો પરવાનો આપવામાં આવ્યો હતો. તે સમયે લશ્કરની દ્રષ્ટિએ પણ આ સ્થાન એક મહત્વનુ હતું.
તે સમયના બ્રિટિશ અધિકારી મી.વુક્સની કબર આવેલી છે. કબરને ગુજરાતીમાં હજીરો કહેવામા આવે છે. પણ હજીરો માંથી અપભ્રંશ થઈ ગામનું નામ હજીરા થઈ ગયું. ચીફ પોસ્ટમાસ્તર જનરલ ગુજરાત સર્કલ દ્વારા ટિકીટ અને પિકચર પોસ્ટકાર્ડ બનાવાયા હતા.

ગુજરાત સરકારે રાજ્યમાં આઇલેન્ડ ડેવલપમેન્ટ માટે ઓથોરિટી બનાવી પ્રથમ તબક્કે 7 આઇલેન્ડ ડેવલપ કરવાનો નિર્ણય માર્ચ 2021માં કર્યો હતો. માટેની કાર્યવાહી તેમજ રૂપરેખા ગુજરાત ઇન્ડસ્ટ્રિયલ ડેવલપમેન્ટ બોર્ડ (GIDB) કરી રહ્યું છે.

આઇલેન્ડ વિકાસના અભ્યાસ પાછળ કુલ 10 કરોડનો ખર્ચ કરવાનું આયોજન છે. જેમાં આ આઇલેન્ડ કોણ ડેવલપ કરશે, કોને કામ સોંપાશે અને કેટલા આઇલેન્ડનો વિકાસ કરાશે એનો નિર્ણય જીઆઈડીબી કરશે.

ગુજરાતના જે સ્થળોને આઈલેન્ડ તરીકે વિકસાવવાના હતા તેમાં જામનગરનો પીરોટન ટાપુ ઉપરાંત મામલિયા, મુર્ગા, બેટ શાંખોદર (બેટ દ્વારકા), સવાઈબેટ, પિરામ અને આલિયાબેટનો સમાવેશ થાય છે. જ્યારે પિરોટન ટાપુ નજીકના ન્યૂ બેડી બંદરથી ત્યાં પહોંચી શકવાની બાબતે આ ટાપુ પર લીમડો, કાથી, આંબળાં, બાવળ જેવાં વૃક્ષો અને ચેરનાં વૃક્ષ સહિત પરવાળા તેમજ ટાપુ પર લાઇટ હાઉસ-દીવાદાંડી વગેરેને કારણે ટાપુના પ્રવાસનધામ તરીકે વિકાસની સંભાવનાઓ પ્રબળ છે. પિરોટન ટાપુનો મરીન નેશનલ પાર્કમાં સમાવેશ થાય છે.[:en]Gandhinagar, 2 July 2023
There are 45 lighthouses on the Saurashtra-Kutch coast, many of which are on 144 islands. Out of which 3 have been developed as tourist places.

Hazira’s 185 year old lamp pillar

There are 45 lighthouses, 5 radar beacon stations, 3 radio beacon stations and 12 light buoys along the Saurashtra-Kutch coast of Gujarat. The lighthouse at Hazira in Surat has a history. A beautiful lighthouse 25 meters high and 185 years old, this lighthouse has been witness to many historical ups and downs. September 21 is National Lighthouse Day.

The historic lighthouse is a tourist attraction. Inaugurated three converted lighthouses at Dwarka, Gopnath and Veraval, which have been converted into tourist places today, now 75 historical lighthouses in India will be converted into tourist places. Along with this, NITI Aayog of India had announced 144 islands in Gujarat. Its development was announced when Narendra Modi was the chief minister. So far not a single island has become a tourist destination.
Diva Dandi was to recommend a specific policy for its development to the Government of Gujarat as well as make a provision of 108 crores. Gujarat Industrial Development Board GIDB conducted a study for the development of this island at a cost of Rs 10 crore. The state government had made a provision for this in its general budget in 2015-16. At that time the Chief Minister of the state was Anandiben Patel.

To showcase the rich culture, importance and attractions. The lighthouses will create a vibrant tourist destination showcasing the rich and unique heritage of India to the world.

Gope’s lamp stalk
There are 43 m high lighthouse at Dwarka, 30 m high lighthouse at Veraval and 40 m high lighthouse at Gopnath for tourists, students as well as those who want to know about the use and functioning of lighthouses.

There are visitors’ rooms, information kiosks, LED display of maritime and local history, fountains, waterfront walkways, landscaping, toilet blocks and seating. There is a captivating gallery here.

From 2018, it was announced that Diva Dandi would be developed. Government of India decided to develop 3 lighthouses located in Darya Kantha region of Saurashtra for tourism purposes. In which the lighthouses of Dwarka, Veraval and Gopnath will be developed from tourism point of view. It will have facilities including a visitor’s room, a bird information kiosk, an exhibition landscape depicting the history of the maritime board, an Allied fountain and a restaurant. There will be arrangement for sea view through binoculars. There will be facilities for the entertainment of the visitors.

Why a lamp stem?
A tower with a lamp is called a lamppost for guiding ships and fireboats by day and night by indicating a nautical reference point or to warn of the existence of dangerous rocks in the vicinity. A sailor is guided by the characteristic color of a lighthouse during the day, while at night signals are given by the light of different colors and intensities emanating from them.

A lighthouse is built with a lamp as a nautical reference point to guide ships and fireboats by day and night, to determine their course or to warn of the existence of dangerous rocks in the vicinity. A sailor is guided by the characteristic color of a lighthouse during the day, while at night signals are given by the light of different colors and intensities emanating from them. Like sailors at sea, lighthouses are kept for sailors to determine their route and the context of their destination. However, the term ‘lighthouse’ is generally used to refer to the guidance of a ship’s sailors.

Lighthouses have been used for centuries. Its structure and sources of light have undergone major changes over the years.

History: The Phoenicians and the Egyptians are said to have built the first lighthouses. The first lighthouse whose description can be found is that of ‘Perose of Alexandria’. It’s about s. Built in 280 BC. It is constructed with stone masonry. Its height is 107 meters. Wood was burnt on top of it to get light. For years it was considered one of the seven wonders of the world. For centuries it withstood sea winds and waves, but a 14th-century earthquake toppled it.

Lighthouses built by the Romans on the coasts of Europe still stand near the walls of Dover Castle in England and A Coruña in Spain.

When there was no electricity, signals were given by torches or oil lamps in the lighthouse. An ancient lighthouse is worth a visit.

Bellrock Lighthouse off the coast of Scotland is the oldest in the world. The 35 meter high lighthouse was built in 1807 AD and is still functioning. In its time it was the tallest lighthouse in the world. Considered a construction marvel, the lighthouse was fitted with modern equipment in 1988. The light of this lighthouse can be seen from a distance of 56 kilometers.

The Ministry of Lighthouses in India is owned by the Central Government. It has six regional divisions: (1) Saurashtra-Kutch (headquarters, Jamnagar); (2) Base Gujarat, Maharashtra, Karnataka (HQ, Mumbai); (3) Kerala, Lakshadweep (Headquarters, Cochin); (4) Kerala, Tamil Nadu, a small part of Andhra Pradesh (HQ, Chennai); (5) Andhra Pradesh, Orissa, Pash[:hn]गांधीनगर, 2 जुलाई 2023
सौराष्ट्र-कच्छ तट पर 45 प्रकाशस्तंभ हैं, जिनमें से कई 144 द्वीपों पर हैं। जिनमें से 3 को पर्यटन स्थल के रूप में विकसित किया गया है।

हजीरा का 185 साल पुराना दीपक स्तंभ

गुजरात के सौराष्ट्र-कच्छ तट पर 45 लाइटहाउस, 5 राडार बीकन स्टेशन, 3 रेडियो बीकन स्टेशन और 12 लाइट ब्वॉय हैं। सूरत के हजीरा स्थित लाइटहाउस का एक इतिहास है। 25 मीटर ऊंचा और 185 साल पुराना खूबसूरत लाइटहाउस यह लाइटहाउस कई ऐतिहासिक उतार-चढ़ाव का गवाह है। 21 सितंबर राष्ट्रीय प्रकाशस्तंभ दिवस है।

ऐतिहासिक प्रकाशस्तंभ पर्यटकों के आकर्षण हैं। द्वारका, गोपनाथ और वेरावल में तीन परिवर्तित प्रकाशस्तंभों का उद्घाटन किया, जो आज पर्यटन स्थल में बदल गए हैं, अब भारत में 75 ऐतिहासिक प्रकाशस्तंभ पर्यटन स्थल में परिवर्तित हो जाएंगे। साथ ही भारत के नीति आयोग ने गुजरात में 144 द्वीपों की घोषणा की थी. नरेंद्र मोदी के मुख्यमंत्री रहते ही इसके विकास की घोषणा की गयी थी. अभी तक एक भी द्वीप पर्यटन स्थल नहीं बन पाया है।
दिवा दांडी को गुजरात सरकार को इसके विकास के लिए एक विशिष्ट नीति की सिफारिश करने के साथ-साथ 108 करोड़ का प्रावधान करना था। गुजरात औद्योगिक विकास बोर्ड जीआईडीबी ने 10 करोड़ रुपये की लागत से इस द्वीप के विकास के लिए एक अध्ययन किया। राज्य सरकार ने 2015-16 में अपने आम बजट में इसका प्रावधान किया था. उस समय राज्य की मुख्यमंत्री आनंदीबहन पटेल थीं।

समृद्ध संस्कृति, महत्व और आकर्षण का प्रदर्शन करना। प्रकाशस्तंभ भारत की समृद्ध और अद्वितीय विरासत को दुनिया के सामने प्रदर्शित करने वाला एक जीवंत पर्यटन स्थल बनाएंगे।

गोप का दीपक डंठल
पर्यटकों, छात्रों के अलावा प्रकाशस्तंभों के उपयोग और उनकी कार्यप्रणाली के बारे में जानने के इच्छुक द्वारका में 43 मीटर ऊंचे प्रकाशस्तंभ, वेरावल में 30 मीटर ऊंचे प्रकाशस्तंभ और गोपनाथ में 40 मीटर ऊंचे प्रकाशस्तंभ हैं।

यहां आगंतुक कक्ष, जानकारी के लिए कियोस्क, समुद्री और स्थानीय इतिहास को दर्शाने वाली एलईडी, फव्वारे, तटीय पैदल मार्ग, भूदृश्य, शौचालय ब्लॉक और बैठने की व्यवस्था है। यहां एक मनोरम गैलरी है.

2018 से, यह घोषणा की गई थी कि दिवा दांडी को विकसित किया जाएगा। भारत सरकार ने सौराष्ट्र के दरिया कांथा क्षेत्र में स्थित 3 प्रकाशस्तंभों को पर्यटन उद्देश्यों के लिए विकसित करने का निर्णय लिया। जिसमें द्वारका, वेरावल और गोपनाथ के प्रकाशस्तंभों को पर्यटन की दृष्टि से विकसित किया जाएगा। इसमें एक आगंतुक कक्ष, एक पक्षी सूचना कियोस्क, समुद्री बोर्ड के इतिहास को दर्शाने वाला एक प्रदर्शनी परिदृश्य, एक एलीड फव्वारा और एक रेस्तरां सहित सुविधाएं होंगी। दूरबीन से समुद्र दर्शन की व्यवस्था होगी। यहां आगंतुकों के मनोरंजन की सुविधाएं होंगी।

लैंप स्टेम क्यों है?
एक समुद्री संदर्भ बिंदु को इंगित करके या आसपास के क्षेत्र में खतरनाक चट्टानों के अस्तित्व की चेतावनी देने के लिए दिन और रात में जहाजों और फायरबोटों का मार्गदर्शन करने के लिए एक दीपक के साथ एक मीनार को लैंपपोस्ट कहा जाता है। एक नाविक को दिन में प्रकाशस्तंभ के विशेष रंग का आभास होता है, जबकि रात में उनसे निकलने वाले विभिन्न रंगों और तीव्रता के प्रकाश से संकेत मिलते हैं।

दिन और रात में जहाजों और फायरबोटों का मार्गदर्शन करने के लिए उनके मार्ग को निर्धारित करने या आसपास के क्षेत्र में खतरनाक चट्टानों के अस्तित्व की चेतावनी देने के लिए एक समुद्री संदर्भ बिंदु के रूप में दीपक के साथ एक लाइटहाउस बनाया गया है। एक नाविक को दिन में प्रकाशस्तंभ के विशेष रंग का आभास होता है, जबकि रात में उनसे निकलने वाले विभिन्न रंगों और तीव्रता के प्रकाश से संकेत मिलते हैं। समुद्र में नाविकों की तरह, नाविकों के लिए उनके मार्ग और उनके गंतव्य का संदर्भ निर्धारित करने के लिए प्रकाशस्तंभ रखे जाते हैं। हालाँकि, ‘लाइटहाउस’ शब्द का प्रयोग आमतौर पर जहाज के नाविकों के मार्गदर्शन के संदर्भ में ही किया जाता है।

प्रकाशस्तंभों का उपयोग सदियों से किया जाता रहा है। पिछले कुछ वर्षों में इसकी संरचना और प्रकाश के स्रोतों में बड़े बदलाव आए हैं।

इतिहास: कहा जाता है कि फोनीशियन और मिस्रवासियों ने पहले प्रकाशस्तंभ बनाए थे। पहला प्रकाशस्तंभ जिसका विवरण पाया जा सकता है वह ‘पेरोज़ ऑफ अलेक्जेंड्रिया’ है। इसके बारे में है एस। 280 ईसा पूर्व में निर्मित। इसका निर्माण पत्थर की चिनाई से किया गया है। इसकी ऊंचाई 107 मीटर है. था रोशनी पाने के लिए उसके ऊपर लकड़ी जलाई जाती थी। वर्षों तक इसे दुनिया के सात अजूबों में से एक माना जाता रहा। सदियों तक इसने समुद्री हवाओं और लहरों का सामना किया, लेकिन चौदहवीं सदी के भूकंप ने इसे ढहा दिया।

यूरोप के तटों पर रोमनों द्वारा निर्मित लाइटहाउस अभी भी इंग्लैंड में डोवर कैसल की दीवारों के पास और स्पेन में ए कोरुना में खड़े हैं।

जब बिजली नहीं थी, तो प्रकाशस्तंभ में मशालों या तेल के लैंपों द्वारा संकेत दिए जाते थे। एक प्राचीन प्रकाश स्तंभ देखने लायक है।

स्कॉटलैंड के तट पर बेलरॉक लाइट हाउस दुनिया का सबसे पुराना है। 35 मीटर ऊंचा प्रकाश स्तंभ 1807 ई. में बनाया गया था और आज भी कार्य कर रहा है। अपने समय में यह दुनिया का सबसे ऊंचा लाइटहाउस था। निर्माण क्षेत्र में चमत्कार माने जाने वाले इस लाइटहाउस को 1988 में आधुनिक उपकरणों से सुसज्जित किया गया था। इस लाइटहाउस की रोशनी 56 किलोमीटर की दूरी से देखी जा सकती है।

भारत में प्रकाशस्तंभ मंत्रालय का स्वामित्व केंद्र सरकार के पास है। इसके छह क्षेत्रीय प्रभाग हैं: (1) सौराष्ट्र-कच्छ (मुख्यालय, जामनगर); (2) आधार गुजरात, महाराष्ट्र, कर्नाटक (मुख्यालय, मुंबई); (3) केरल, लक्षद्वीप (मुख्यालय, कोचीन); (4) केरल, तमिलनाडु, आंध्र प्रदेश (मुख्यालय, चेन्नई) का एक छोटा सा हिस्सा; (5) आंध्र प्रदेश, उड़ीसा, पश्चिम बंगाल का हिस्सा (मुख्यालय, कलकत्ता); (6) अंडमान, निकोबार (मुख्यालय, पोर्ट ब्लेयर)।

भारत में कुल 180 लाइटहाउस, 14 रेडियो बीकन स्टेशन, 53 फॉग सिग्नल-स्टेशन, 7 लाइटशिप स्टेशन और कई लाइट ब्वॉय हैं.

 [:]