[:gj]વિશ્વ પ્રવાસન દિવસઃ કચ્છની કુદરતની અજાયબી કડિયા ધ્રોનો પ્રવાસન તરીકે વિકાસ ન કરાયો[:en]Tourism Day: Kutch’s natural wonder Kadiya Dharo was not developed as a tourist destination[:hn]पर्यटन दिवसः कच्छ का प्राकृतिक आश्चर्य कड़िया ध्रो को पर्यटन स्थल के रूप में विकसित नहीं किया [:]

[:gj]पर्यटन दिवसः कच्छ का प्राकृतिक आश्चर्य कड़िया ध्रो को पर्यटन स्थल के रूप में विकसित नहीं किया, Tourism Day: Kutch’s natural wonder Kadiya Dharo was not developed as a tourist destination

દિલીપ પટેલ

અમદાવાદ, 27 સપ્ટેમ્બર 2023

કચ્છના નખત્રાણાથી 40 કીલોમીટર દૂર દુર્ગમ વિસ્તારોમાં એક સમયે સપાટ રહેલી ખડકોને પવનની થપાટો અને પાણીનો ઘસારો લાગતાં આજે અચરજ પમાડે તેવી કોતરો જોવા મળે છે. અનેક જાતના ખનીજોને લીધે રંગ બેરંગી ખડકો જોવા મળે છે. આશ્ચર્ય એ થાય છે કે, પથ્થર કે ખડકો આટલા બધા રંગના કેવીરીતે છે ?  આટલા બધા આકાર કઈ રીતે થયા હશે? અહીં સરકારે કુદરતી પ્રવાસન સ્થળ તરીકે વિકસાવવું જોઈએ.

27મી સપ્ટેમ્બરે વિશ્વ પ્રવાસન દિવસ છે. ત્યારે વિશ્વના લોકોને આકર્ષે એવી કચ્છમાં કાળિયો ધરો, ડોયનૌસોર હેરીટેઝ, કરોડો વર્ષ પહેલાના વૃક્ષોના ફોસીલ પાર્ક બની શકે તેમ છે, તેના માટે સરકાર કંઈ કરવા તૈયાર નથી.

વિશ્વ કક્ષાનું નયનરમ્ય સ્થળ કાળિયો ધરો કચ્છમાં આવેલું છે. કાળિયો ધ્રોને ધ ન્યુયોર્ક ટાઈમ્સ દ્વારા 2021માં વિશ્ના 52 જોવાલાયક સ્થળોની યાદીમાં સ્થાન પામ્યું હતું. પાણીના સ્તરમાં આવેલ ફેરફારોથી કુદરતી રીતે જમીન અને પથ્થરમાં આકૃતિઓ રચાઈ છે. 52 સ્થળોની યાદીમાં ભારતના ત્રણ સ્થળો છે. જેમાં કડિયા ધ્રો, હિમાલયના પ્રખ્યાત નંદાદેવી પર્વત અને લદ્દાખ છે. વિશ્વભરમાંથી 2000 સ્થળો માટે ભલામણ આવી હતી. જેમાં 52 સ્થળોને પસંદ કરવામાં આવ્યા હતા. વિશ્વના 52 ફરવાલાયક સ્થળ પૈકિનું એક પ્રકૃતિના કેનવાસ પર કુદરતની બેનમૂન ચિત્રણ છે. આ જગ્યા અમેરિકાના ગ્રાન્ડ કેન્યન નેશનલ પાર્ક ને મળતી આવે છે. અમેરિકાના ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સે તેના પહેલા પાના પર છાપી હતી.

સાત શિખર પર કલા

સ્થળ પર આવેલા પર્વતને સાત શિખરો છે. અહીંના લોકો તેને મહાભારત પર્વત તરીકે ઓળખે છે. પાંચ પાંડવ, કુંતી અને દ્રોપદીના સાત શિખરના નામ છે. એક સમયે સપાટ રહેલા ખડકોને કાળક્રમે પવનની થપાટો અને પાણીનો ઘસારો લાગતા અચરજ પમાડે તેવી કરોડો વર્ષ જૂની આ હવા, પાણી અને ગરમીથી બનેલી કોતરણી કે કુદરતે કમાલનું નકશીકામ કર્યુ છે. કરોડો વર્ષ જૂની આ પ્રાકૃતિક રચનામાં પવનની થપાટો અને પાણીનો ઘસારો લાગતા અચરજ પમાડે તેવી કોતરણી અહીં જોવા મળે છે કુદરતની શ્રેષ્ઠ શિલ્પકારી, કુદરતીની રચનાને ગુજરાતના ગ્રાન્ડ કેન્યન તરીકે ઓળખાય છે. ખડક, ઝરણાં, નાના તળાવ છે. પ્રકૃતિ પ્રેમી, ટ્રેકિંગ- ટ્રાવેલિંગ, ફોટોગ્રાફી અને વીડિયોગ્રાફીનું સારું સ્થળ છે.

કસબી નદી

કોટડા થરાવડા, ભડલી, લાખીયારવીરા, જતાવીરા, મોરજર અને નથ્થરકૂઇના નિર્જન વિસ્તારોમાં કુદરતે કમાલનું નક્શીકામ કર્યું છે. ઉંડી કોતરો વચ્ચે ક્યાંક નાના તળાવ ચોમાસામાં ભરાય છે. ભાહેડ નદી વહે છે. જેને ગામઠી ભાષામાં ધ્રો કે વાય તરીકે ઓળખાય છે. કચ્છ જિલ્લાના ભુજ શહેરથી લગભગ 35 કિલોમીટરના અંતરે આવેલ કડિયા ધ્રોને ગુજરાતના ગ્રાન્ડ કેન્યન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. કચ્છી ભાષામાં કડિયા ધ્રોનો અર્થ જોઇએ તો, કડિયા એટલે કસબી અને ધ્રો એટલે નદીના પટમાં જોવા મળતા નાના તળાવ.

કુદરત એક શિલ્પી

સફેદ રણ ઉપરાંત પથ્થરો પર નવેમ્બરથી ફેબ્રુઆરી સુધી ફરવા જવાની મજા છે. સ્થળ હજુ વણખેડાયેલું છે. 4 કિલોમીટર દૂર વાહન રાખીને સ્થળ પર પગપાળા જવું પડે છે. ચોમાસામાં લપસણા પથ્થર બની જાય છે. રંગબેરંગી ખડક, ઝરણાં, અને નાના તળાવ તેમજ હરિયાળી આ વિસ્તારની શોભામાં અભિવૃદ્ધિ કરે છે. આ સ્થળ પ્રકૃતિના ખોળામાં આવ્યા હોય તેવી અનેરી શાંતિનો અહેસાસ કરાવે છે. પ્રકૃતિ પ્રેમી, ટ્રેકિંગ- ટ્રાવેલિંગ, ફોટોગ્રાફી અને વીડિયોગ્રાફીના શોખીન લોકો માટે આ સ્થળ બેસ્ટ લોકેશન પૂરું પાડશે. આ ઉપરાંત પ્રી- વેડિંગ અને પોસ્ટ વેડિંગ ફોટોગ્રાફી માટે પણ આ સ્થળ પર પસંદગી ઉતારી શકાય. મગરનો ભય છે.

ઈકોપ્રવાસન

ગુજરાતના જાંબુઘોડા, રતનમહાલ, શૂલપાણેશ્વર, (મહાલ) પૂર્ણા અને જેસોર અભ્યારણમાં 10 ઇકો ટુરિઝમ સ્થળોનો વિકાસ કરવામાં આવ્યો હતો.  જુલાઈ અને સપ્ટેમ્બર 2021 વચ્ચે સીએજીએ તપાસ કરી તો, છ સ્થળોએ કાયમી સ્ટ્રક્ચર ઊભા કરવામાં આવ્યા કેન્દ્ર સરકાર કે એન બી ડબલ્યુ એલની પૂર્વ મંજૂરી લીધી ન હતી. અભ્યારણોમાં વાર્ષિક ધોરણે મુલાકાત લીધેલ પ્રવાસીઓની સરેરાશ સંખ્યા જેસોરમાં 2053, બાલારામ અંબાજીમાં શૂન્ય, જાંબુઘોડામાં 29460, રતનમહાલમાં 16063, શૂલપાણેશ્વર માં 33018, પૂર્ણા માં 31134 પ્રવાસીઓ આવેલા હતા. પ્રતિબંધિત નક્કર પ્લાસ્ટિકના કચરા થી ભરાઈ ગયો હતો આમ અભ્યારણમાં યોગ્ય કચરા વ્યવસ્થાપનની નીતિની જરૂર હતી પરંતુ વિભાગ દ્વારા વ્યવસ્થાપન બાબતે બેદરકારી રાખી હોવાનું બહાર આવ્યું છે.

નળસરોવર

સાણંદ પાસેના નળસરોવરમાં પ્રાથમિક સુવિધા નથી. પ્રવાસીઓની હોડી દ્વારા લૂંટ થાય છે. પ્રવાસીઓની સંખ્યામાં 40 ટકા ઘટાડો થયો છે.

2016માં ઊભા કરાયેલા ટેન્ટ થોડા સમય બાદ ગાયબ થઇ ગયા હતા. હોટેલ, સ્થળો તમામ સુવિધાઓ નામશેષ થઇ ગઇ છે. ટોઇલેટ બનાવાયા તો પાણી નથઈ. રામસર યોજનામાં આવતા વેટલેન્ડમાં ગુજરાતમાં કચ્છ અને નળસરોવરનો સમાવેશ થાય છે. નળસરોવરને બર્ડ સેન્ચ્યૂરી પ્રવાસન સ્થળ વિકસાવવાની વાતો થઈ છે. ફી પ્રમાણે સુવિધા નથી. પ્રવાસીઓને બે કિમી ચાલીને અંદર જવું પડે છે. સવારે 6થી સાંજના 5 સુધી એન્ટ્રી છે. સાંજે 6થી 7 વાગે જગ્યા ખાલી કરાવાય છે.

રોકાણની વાતો

ગુજરાતમાં ટુરિઝમ અને એવિએશન ક્ષેત્રે રહેલી વિકાસ અને રોકાણની તકોની વાતો 1995થી થાય છે. રૂ. 5 લાખ કરોડના રોકાણ સામે રૂ.50 હજાર કરોડના પાણ રોકાણ થયા નથી. મોદીએ 20 વર્ષ પહેલાં ગુજરાતે સરકારે પ્રવાસી ક્ષેત્ર પર વધુ ભાર મૂકવાનો નિર્ણય કર્યો હતો. રોજગારીની વિપુલ તકો રહેલી છે. મોટા રોકાણ લાવવાના હતા. આવી મોટી યોજના ક્યાંય જોવા મળતી નથી.

37 યોજના પડી ભાંગી

2005થી સરકારે પ્રવાસન વિકાસ માટે 37 પ્રવાસન પરિયોજના ગાંધી સરકીટ, ઉત્તર ગુજરાત સરકીટ, કચ્છ સરકીટ, બીચ સરકીટ, અમદાવાદ સરકીટ, દરિયા-કિનાર સરકીટ, ઈકો-ટુરિઝમ, મેડિકલ ટુરિઝમ, ધાર્મિક ટુરિઝમ, મેળા-ઉત્સવો, હેરિટેઝ-સાંસ્કૃતિક પ્રવાસન હતા. મોટી સર્કિટ બની નથી અને સફળ સર્કીટ એક પણ નથી. જેમાં 13 વર્ષ પહેલા રૂ.50 હજાર કરોડનું રોકાણ કરવાનું હતું. પણ વડાપ્રધાનના ગામ વડનગરને વિકસાવવા માટે જ કામ થયું છે. બાકીની 450 જેવી હેરીટેજ સાઈટો ખુલ્લી પડી છે. તેની સંભાળ રાખવા માટે ચોકીયાતો નથી.

એમઓયુ નિષ્ફળ

2009માં પૂર્વ મુખ્ય પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા યોજાયેલી ચોથી ગુજરાત વાયબ્રંટ  સમિટમાં ટુરિઝમ સેકટર માટે રૂ. 43 હજાર કરોડ રોકાણ માટે 97 કંપનીઓએ સમજૂતી કરાર કર્યા હતા. 2011માં રૂ. 1 લાખ કરોડના સમજૂતી કરાર થયા હતા. આમ 22 વર્ષમાં ગુજરાતમાં પ્રવાસન સ્થળોના રોકાણ માટે રૂ.5 લાખ કરોડનો એમઓયુ અને સરકારી જાહેરાતો કે ખાનગી કંપનીઓએ જાહેરાતો કરી હતી. પણ  22 વર્ષમાં રૂ. 50 હજાર કરોડનું પણ રોકાણ નથી થયું.

ઐતિહાસિક અને સ્થાપત્યની દ્રષ્ટિએ મહત્વ ધરાવતાં અનેક પૌરાણિક કે ધોળાવીરા  કે લોલ જેવા 250 સ્થળો છે. જેનો વિકાસ થયો નથી.

વિદેશી ગુજરાતી

પ્રવાસીઓમાં વધારો થયો છે. જેમાં મુખ્ય હિસ્સો વિદેશમાં વસતા 1 કરોડ 20 લાખ વિદેશી ગુજરાતીઓનો છે. તેઓ બે કે 3 વર્ષે ગુજરાત આવે છે. દેશમાં ગુજરાતી બોલનારા 4.58 ટકા લોકો છે. ગુજરાત બહાર ભારતમાં 33 લાખ લોકો ગુજરાતી બોલે છે. જેમાં મહારાષ્ટ્રમાં 23 લાખ છે. તમિલનાડુ રાજ્યમાં 25 લાખ મૂળ સૌરાષ્ટ્રના લોકો રહે છે. જૂની સૌરાષ્ટ્રની ઓળખ તેમજ સૌરાષ્ટ્રની પરંપરા અને વારસાને અકબંધ રાખી રહે છે. એવું ગુજરાતની હિંદુવાદી સરકારે જાહેર કર્યું છે. પણ વસતી ગણતરીના આંકડાઓ મોદીના આ દાવાને જૂઠ સાબિત કરે છે. કારણ કે તામિલનાડુમાં ગુજરાતી ભાષા બોલનારા માત્ર 2.75 લાખ છે નહીં કે 25 લાખ. આમ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને ગુજરાતની ભાજપની ભૂપેન્દ્ર પટેલની સરકાર ભ્રમણા ફેલાવી રહી છે, કે તામિલનાડુમાં 25 લાખ ગુજરાતીઓ રહે છે.

12 સ્થળે 17 લાખ પ્રવાસીઓ

સાપુતારા મોનસુન ફેસ્ટિવલ, રંગ છે મેઘાણી, ગાંધી જયંતી મહોત્સવ, ધોળાવીરા ઉત્સવ, તરણેતરનો મેળો, માધવપુરનો મેળો, રાષ્ટ્રીય મેન્ગો ફેસ્ટિવલ, અસ્મિતાનો ઉત્સવ, વડનગર, દશેરા મહોત્સવ અને શ્રી 51 શક્તિપીઠ પરિક્રમા , સોમનાથ, અંબાજી, દ્વારકા, કચ્છનું રણ, ગીર નેશનલ પાર્ક, નવરાત્રિ, આંતરરાષ્ટીય પતંગ મહોત્સવ, તાનારીરી મહોત્સવ તેમજ રણોત્સવ  વર્ષ- 2022-23માં 17 લાખ 77 હજાર પ્રવાસીઓ આવ્યા હતા.

2023ના પ્રથમ 8 મહીનામાં 15 લાખ 40 હજાર વિદેશી પ્રવાસીઓ ગુજરાતની મુલાકાત આવ્યા છે. 2023માં વિદેશી પ્રવાસીઓનો આંકડો 20 લાખ સુધી પહોંચી શકે છે. પ્રવાસીઓમાં 8 ટકાનો વિકાસ દર છે. જેમાં સરકાર ભેદભાવ રાખીને જૈન, પારસી, ખ્રિસ્તી અને મુસ્લિમ પ્રવાસન સ્થળો સામવતી નથી.

વિદેશી પ્રવાસી

ટીસીજીએલ તરફથી અપાયેલ આંકડા મુજબ 2022માં ભારત આવનાર વિદેશી પ્રવાસી 85 લાખ 90 હજાર હતા. જેમાં ગુજરાતમાં મૂળ ગુજરાતી પણ વિદેશી 17 લાખ 77 હજાર હતા. ભારતમાં આવનાર વિદેશી પ્રવાસીઓની સંખ્યામાં ગુજરાતનો હિસ્સો 20.17 ટકા સાથે છે. જેમાં ગુજરાતી વિદેશીઓ વધારે છે.

યુનેસ્કોની વિશ્વ વારસા શહેર અમદાવાદ શહેર ગુજરાત આવતા વિદેશી સહેલાણીઓની પ્રથમ પસંદગી છે. વર્ષ-2022માં 3 લાખ 63 હજાર સહેલાણીઓએ અમદાવાદનો સદીઓ જૂનો વારસો નિહાળ્યો છે. વર્ષ- 2023માં 8 મહિનામાં 3 લાખ 53 હજાર પ્રવાસીઓ અમદાવાદની મુલાકાતે આવ્યા હતા. ઉપરાંત ચાંપાનેર-પાવાગઢ ડેવલપમેન્ટ, રાણીની વાવ, સૂર્ય મંદિર, મોઢેરા અને ઐતિહાસિક શહેર અમદાવાદ છે.

અમદાવાદમાં 3 લાખ વિદેશી

અમદાવાદમાં સાબરમતી રિવરફ્રંટ ખાતે આવતા પ્રવાસીઓની સંખ્યા 1 લાખ છે. વિદેશી માટે ટૉપ મોસ્ટ પ્રવાસન સ્થળોમાં વર્લ્ડ હેરિટેજ સિટી અમદાવાદ ટોચના સ્થાને છે.  2023 સુધી અમદાવાદ આવનાર વિદેશી પ્રવાસીઓની સંખ્યા 3 લાખ 63 હજાર થઈ શકે છે. જેમાં મોટો હિસ્સો મૂળ ગુજરાતના વિદેશીઓનો છે. ગુજરાતમાં આવતા પ્રવાસીઓની માહિતી માટે  AATITHYAM પોર્ટલ છે.

અંબાજી, દ્વારકા, સોમનાથ, ગીર, સ્ટેચ્યૂ ઑફ યુનિટી વિદેશી સહેલાણીઓ માટે પસંદગીના સ્થળો બની રહ્યા છે.

વર્ષ 2022 તથા 2023 (ઑગસ્ટ સુધી) ગુજરાતના વિવિધ પ્રવાસન સ્થળોની મુલાકાત લેનારાઓની સંખ્યા નીચે મુજબ છે :

પ્રવાસન સ્થળ –  વર્ષ 2022 – વર્ષ 2023 (ઑગસ્ટ સુધી)

અમદાવાદ        6,63,000 – 3,53,000

સાબરમતી રિવરફ્રન્ટ       67,000 – 1,07,969

અંબાજી મંદિર     1,53,000 – 77,225

સોમનાથ મંદિર   1,04,000 – 73,121

દ્વારકા મંદિર       75,000 – 62,915

કાંકરીયા લેકફ્રન્ટ  49,000 – 48,656

સુરત શહેર        61,000 – 46,656

પાવાગઢ મંદિર   44,000 – 39,971

સ્ટૅચ્યુ ઑફ યુનિટી          22,000 – 25,291

ગાંધી આશ્રમ     33,000 – 13,800

શિવરાજપુર બીચ 200        – 8,656

અડાલજની વાવ 240 – 2,498

રાણી કી વાવ (પાટણ)     200 – 785

ગુજરાત પ્રવાસન નિગમ લિ.નો વર્ષ 2020-21ના અહેવાલમાં વર્ષ 2020-21માં પ્રવાસીઓની સંખ્યામાં 80 ટકા ઘટાડો થયો હતો. વર્ષ 2019-20માં 6.09 કરોડ પ્રવાસીઓ ગુજરાત, દેશના અન્ય રાજ્યો તેમજ વિદેશથી આવ્યા હતા. વર્ષ 2020-21માં પ્રવાસીઓની સંખ્યા ઘટીને 1.18 કરોડ આસપાસ થઈ હતી.

2020-21માં 24.55 કરોડના અંદાજિત ખર્ચે વિવિધ સર્કિટ પ્રોજેક્ટ વિકસાવાયા છે. 41 પ્રોજેક્ટ એવા છે જેમાં કેન્દ્ર સરકારની ગ્રાન્ટ મળે છે.

ઈન્ડિયા ટુરિઝમ સ્ટેટિસ્ટિક્સ

ઈન્ડિયા ટુરિઝમ સ્ટેટિસ્ટિક્સ- 2023ના એહેવાલમાં ગુજરાતે વિદેશી પ્રવાસીઓની દ્રષ્ટિએ પ્રથમ સ્થાન અને સ્થાનિક પ્રવાસીઓની સંખ્યામાં પાંચમું સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું છે.  વર્ષ 2022માં કુલ 8.59 મિલિયન વિદેશી પ્રવાસીઓએ ભારતની મુલાકાત લીધી હતી. એમાંથી 1.78 મિલિયન પ્રવાસીઓ ગુજરાતની મુલાકાતે આવ્યા હતા. એટલે કે વિદેશી પ્રવાસીઓની સંખ્યામાં ગુજરાતનો હિસ્સો દેશમાં 20.70% સાથે સૌથી વધુ રહ્યો છે. એ પ્રમાણે વર્ષ 2022માં કુલ 1731.01 મિલિયન સ્થાનિક પ્રવાસીઓએ દેશના વિવિધ રાજ્યોની મુલાકાત લીધી હતી. જેમાંથી 13 કરોડ 58 લાખ પ્રવાસીઓ ગુજરાતની મુલાકાતે આવ્યા હતા એટલે કે સ્થાનિક પ્રવાસીઓની સંખ્યામાં ગુજરાતનો હિસ્સો 7.85% સાથે દેશમાં પાંચમા સ્થાને રહ્યો છે.

13 કરોડ પ્રવાસીઓ

10 વર્ષમાં ગુજરાત વિદેશી પ્રવાસીઓની મુલાકાત બાબતે ટોપ-10માં પણ નહોતું આવતું. 2022માં 13 કરોડથી વધારે પર્યટકો ગુજરાત આવ્યા હતા. 13 કરોડ સ્થાનિક પ્રવાસીઓએ ગુજરાતની મુલાકાતે આવ્યા હતા. સ્થાનિક પ્રવાસીઓની સંખ્યામાં ગુજરાતનો હિસ્સો 7.85% સાથે દેશમાં પાંચમા સ્થાને રહ્યો છે. 2022માં 22 ટકા વિદેશી પ્રવાસીઓ અમેરિકાથી, 20 ટકા બાંગ્લાદેશથી, 10 ટકા યુકેથી આવ્યા અને અન્ય ટોપ 10 દેશમાં ઓસ્ટ્રેલિયા, કેનેડા, શ્રીલંકા, જર્મની, સિંગાપોર, મલેશિયાનો સમાવેશ થાય છે.

ગુજરાતમાં 2022માં સૌથી વધુ સ્થાનિક પ્રવાસીઓ આવ્યા

વર્ષ      સ્થાનિક પ્રવાસીઓ         વિદેશમાં હિસ્સો    ક્રમ

2022     13.5 કરોડ        7.80%   5

2021     2.45 કરોડ        3.60%   9

2020     1.94 કરોડ        3.20%   9

2019     5.88 કરોડ        2.50%   9

2018     5.43 કરોડ        2.90%   9

2017     4.83 કરોડ        2.90%   9

2015     4.22 કરોડ        2.60%   9

2014     3.62 કરોડ        2.50%   9

2022માં વિદેશી પર્યટકો

રાજ્ય    વિદેશી પર્યટક    હિસ્સો

ગુજરાત 17.8 લાખ        20.7

મહારાષ્ટ્ર 15.1 લાખ        17.6

પ. બંગાળ         10.4 લાખ        12.08

દિલ્હી    8 લાખ  9.5

ઉત્તરપ્રદેશ         6 લાખ  7.56

ભારત   86 લાખ 100

2001-02માં ગુજરાતમાં પ્રવાસીઓ 52 લાખ હતા.

2017માં 4.83 કરોડ જ્યારે 2018માં 5.43 કરોડ હતા.

2019માં કુલ 5 કરોડ 88 લાખ પ્રવાસીઓએ આવ્યા હતા.  જે દેશના કુલ પ્રવાસીઓના 2.5 ટકા હતા.

વર્ષ 2019-20માં 6 કરોડ 9 લાખ પ્રવાસીઓ ગુજરાતમાં આવ્યા હતા. પ્રવાસીઓમાં 12 ગણો વધારો થયો હતો. જ્યારે પ્રવાસન વિભાગનું બજેટ 40 ગણા વધારા સાથે 12 કરોડથી રૂ. 487 કરોડ થયું છે.  ગુજરાતમાં પ્રવાસીઓનો વૃદ્ધિદર 13 ટકા રહ્યો હતો.

2021માં ગુજરાતમાં પ્રવાસન ક્ષેત્રે 5 વર્ષમાં 13 ટકા વૃદ્ધિ: પ્રવાસીની સંખ્યા 6.09 કરોડે પહોંચી

ત્રણ વર્ષમાં 11 લાખ પ્રવાસીઓએ રણોત્સવની મુલાકાત લીધી હતી. રણોત્સવમાં એક વર્ષના 3 કરોડ 89 લાખ ખર્ચની સામે 80 કરોડ 90 લાખની આવક થઇ છે.

યૂનેસ્કોના હેરિટેજ ટેગ

નવરાત્રી મહોત્સવ પાછળ દર વર્ષે 8 કોડ જેટલો ખર્ચ કરવામાં આવે છે. ત્રણ વર્ષમાં 19 લાખ પ્રવાસીઓ નવરાત્રિ મહોત્સવમાં આવ્યા હતા. યૂનેસ્કો દ્વારા કોલકાતાના ‘દુર્ગા પૂજા મહોત્સવ’ને ગયા ડિસેમ્બરમાં જ અમૂર્ત હેરિટેજ ટેગ આપવામાં આવ્યું હતું. ગુજરાતના ગરબા માટે કેન્દ્ર સરકારે અમૂર્ત હેરિટેજ ટેગ આપવા કેન્દ્રની મોદી સરકારે યુનેસ્કોની સમક્ષ દરખાસ્ત મબકી હતી. યૂનેસ્કોના હેરિટેજ ટેગ માટે ગરબાને નામાંકન મળ્યું, પછી શું થયું?

પતંગ મહોત્સવમાં પણ 11 લાખ પ્રવાસીઓએ મુલાકાત લીધી હતી.

પ્રવાસીઓ

2002-03માં 61.65 લાખ હતા.

2008-09માં 1.58 કરોડ હતા. છ વર્ષમાં 156 ટકાનો વધારો છે.

2007-08માં સ્થાનિક અને વિદેશી પ્રવાસીઓ 1.41 કરોડથી વધીને 1.58 કરોડ થઇ છે. જે 12 ટકા વધારો સુચવે છે.

કરોડોનું ખર્ચ

પ્રવાસીઓની સંખ્યા વધારવા સરકારે કરોડો ખર્ચ્યા હતા. તેમ છતાં માર્ચ 2023 સુધીના 2 વર્ષમાં માત્ર 465 વિદેશી પ્રવાસીઓ બન્યા મહેમાન બન્યા હતા.

નવરાત્રિ મહોત્સવ, રણોત્સવ અને પ્રવાસી સુવિધા, મહોત્સવનું ખર્ચ ઘણું કરાયું હતું.

પ્રવાસન જાહેરાતનું 1 કરોડ ખર્ચ

પ્રવાસન વિભાગ દ્વારા બે વર્ષમાં ટીવી અખબારમાં 81.72 લાખ રૂપિયા ખર્ચ કર્યો હતો. હોટલમાં 20 લાખ, વાહનનો પાછળ અને ડેકોરેશનમાં રૂ. 56 કરોડ

વિદેશી પ્રવાસીઓ ફક્ત વર્ષ 2021 માં 76 અને વર્ષ 2022 માં 389 વિદેશી પ્રવાસીઓ આવ્યા છે.

એકતાનું પુતળું સરદાર – ગાંધી

ઉદઘાટનના 553 દિવસમાં સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટીની 50 લાખ પ્રવાસીઓએ મુલાકાત લીધી હતી. સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી ખાતે રોજ 15-20 હજાર પ્રવાસીઓ આવી રહ્યા છે. ત્યારે આગામી વર્ષોમાં સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટીની મુલાકાતે રોજ 1 લાખ પ્રવાસીઓ મુલાકાતે લેતા હશે. સાસણ ગીરમાં બે વર્ષમાં 7 લાખ પ્રવાસીઓ આવ્યા હતા. સાબરમતી આશ્રમમાં વર્ષે સરેરાશ 7 લાખ મુલાકાતીઓ આવે છે. સોમનાથ મંદિરમાં મહિને 2  લાખ લોકો આવે છે.

તાજ

આગ્રાનો તાજમહલ સૌથી ટોચ પર છે. 2018-19માં 56 લાખ પ્રવાસીઓ તાજમહલ આવ્યા હતા. 34 લાખ લોકોએ દિલ્હીનો લાલ કિલ્લો, 26 લાખ લોકોએ કુતુબ મિનાર, 24 લાખ લોકોએ કોણાર્ક સૂર્યમંદિરની મુલાકાત લીધી હતી.

વાહનવ્યવહાર

અમદાવાદમાં બસપોર્ટ બનાવવામાં આવ્યું ત્યારે મોટી મોટી વાતો કરવામાં આવી હતી. બસપોર્ટ પર પ્રવાસીઓને બેસવા માટે એસી રૂમ તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો. પરંતુ 2015માં બસપોર્ટ શરૂ થયું ત્યારથી લઈ આજ સુધી બસપોર્ટનો એસી રૂમ ચાલુ જ કરવામાં આવ્યો નથી. એસી રૂમ શોભના ગાંઠિયા સમાન પડી રહ્યો છે.બસપોર્ટ પર એસી રૂમની સુવિધાની વાતતો દૂર રહી.પરતું પંખા પણ બંધ છે. પાઈવટ કંપનીને બસપોર્ટના મેન્ટેનન્સ રસ નથી માત્ર આવકમાં જ રસ ધરાવે છે.

2500 કરોડનું યાત્રા કૌભાંડ

પાવાગઢમાં પ્રવાસીઓ માટે યાત્રાધામ વિકાસ બોર્ડ દ્વારા પાવાગઢમાં કાર્યપાલક ઇજનેર નિખિલ ભટ્ટ અને યાત્રાધામના ટ્રસ્ટી પરેશ પટેલ દ્વારા રૂ. 100 થી 125 કરોડનું કૌભાંડ આચરવામાં આવ્યું હતું. રાજ્યવ્યાપી 2000થી 2500 કરોડનું કૌભાંડ હોવાની શક્યતા દર્શાવી હતી.

પાવાગઢની સાથે દ્વારકા, મહેસાણાનું બહુચરાજી મંદિરના કામમાં પણ મોટા કૌભાંડ થયા છે.

સુરેન્દ્રનગરમાં કાંડ

પ્રવાસન વિભાગ દ્વારા રૂા. 3 કરોડ 80 લાખના ખર્ચે ડેવલપમેન્ટઓફ ટાગરોબાગ એસ ટુરીસ્ટ સ્પોટર્સ એટ સુરેન્દ્રનગર પ્રોજેકટ પુરો કરાયો હતો. ટાગોરબાગની હાલત હજુ પણ ભંગાર અને ખંડેર જેવી હોવાનું જોવા મળે છે

કબીરવડ

ભરૂચના કબીરવડને ઈકોટુરીઝમ, શુકલતીર્થ, મંગલેશ્વર માટે 2011માં રૂ. 50 કરોડની યોજના શરૂ કરી પણ પ્રવાસનધામનો વિકાસ ન થતા કબીરવડ પ્રવાસીઓ વિના સૂનું પડયું છે.

ટુરીઝમ વિલેઝ નીતિ નથી

ફિલ્મ ઉદ્યોગના વિકાસ માટે નવી ‘સિનેમેટિક ટુરિઝમ પોલિસી2022-2027’બનાવી છે.  હેરીટેજ પોલીસી પણ છે. પણ કૃષિ પ્રવાસન નીતિ નથી. કે ગ્રામ્ય વિસ્તારની પ્રવાસન નીતિ નથી. ગુજરાતમાં 90 ગામ એવા છે કે જે ટુરીઝમ માટે વિકસારી શકાય એવી આગવી ઓળખ આખા દેશમાં ધરાવે છે.

ડુમસ કિનારો

સુરત મહાનગરપાલિકા ‘ડુમસ સી ફેસ ડેવલપમેન્ટ પ્રોજેક્ટ’ડુમસના દરિયા કિનારે જંગલ ખાતાની 28.75 હેક્ટર અને સરકારી 78 હેક્ટર જમીન મળી 106 હેક્ટર જમીન પર ‘ઇકો ટુરિઝમ પાર્ક’અને આનંદ-પ્રમોદની યોજના બનાવી પણ થઈ નથી.

અમિતતાભ બચ્ચન

અમિતાભ બચ્ચને છેલ્લા એક દાયકામાં ‘ખુશ્બુ ગુજરાત કી’ અભિયાન હેઠળ રણનું રણ, સાપુતારા, ગીર અને સોમનાથ તથા અંબાજી જેવા પવિત્ર યાત્રાધામોનો પ્રચાર કર્યો હતો. ખુશ્બુ ગુજરાત કી અને કુછ દીન તો ગુજારીએ ગુજરાત મેં – લોકો આવશે કદાચ પણ ફરી વાર આવે એ માટે લોકોનો પ્રોફેશનલ એપ્રોચ જરૂરી છે.

અંગ્રેજી ગાઈડ

ગુજરાતમાં હાઈસ્કૂલ પાસ વ્યક્તિ પણ હિન્દી બોલી અને સમજી શકે છે. પરંતુ, વિદેશથી આવતા પ્રવાસીઓ અને ભારતના દક્ષિણ તેમજ પૂર્વ ભાગોમાંથી આવતા પ્રવાસીઓ સારી રીતે અંગ્રેજીમાં વાતચીત કરી શકે તેવા ગાઇડ ને પસંદ કરતાં હોય છે. આવા ગાઇડ પૂરતી સંખ્યામાં ઉપલબ્ધ હોતા નથી. આના કારણે ટુરિસ્ટ ને સારી સર્વિસ મળતી નથી અને તેથી માઉથ પબ્લિસિટી ના કારણે જેટલી સંખ્યામાં પ્રવાસીઓ ગુજરાતમાં આવવા જોઈએ તેટલા આવતા નથી.

મ્યુઝિયમ પોલીસી ન બની

મ્યુઝિયમ ટુરીસ્ટ

વડોદરામાં બે વિશ્વ કક્ષાના મ્યુઝિયમ છે. વીસમી સદીની શરૂઆતના વિખ્યાત પેંટર રાજા રવિ વર્મા ના અસલ પેંટિંગ્સ વડોદરાના ફતેહસિંહરાવ મ્યુઝિયમ માં મુકેલ છે. શહેરનું સયાજી ગાર્ડન ભારતના સૌથી મોટા પાર્કસ માં સ્થાન પામે છે. પરંતુ ભાગ્યેજ સરકાર કે ટુર ઓપરેટર વડોદરા આવવા માટે પ્રવાસીઓને નિમંત્રિત કરતાં હોય છે. 26 સંગ્રહાલયોમાંથી 18 સૌથી વધારે જાણીતા છે. ગુજરાતમાં આવેલા મ્યુઝિયમ

બરોડા મ્યુઝિયમ અને પિક્ચર ગેલેરી, કચ્છ સંગ્રહાલય, વોટ્સન સંગ્રહાલય, જુનાગઢ સંગ્રહાલય, દરબારહોલ સંગ્રહાલય – જુનાગઢ, પ્રભાસપાટણ સંગ્રહાલય, સોમનાથ, બાર્ટન સંગ્રહાલય, ગાંધી સ્મૃતિ ભવન, ભાવનગર, પુરાત્તવીય સંગ્રહાલય-જામનગર, લેડી વિલ્સન સંગ્રહાલય-ધરમપુર,  વડનગર સંગ્રહાલય, સરદાર પટેલ રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલય-બારડોલી, સાપુતારા સંગ્રહાલય, શામળાજી સંગ્રહાલય, છોટાઉદેપુર સંગ્રહાલય, પાટણ મ્યુઝિયમ, પોરબંદર મ્યુઝિયમ, નાટ્યસંગ્રહાલય-મોરબી, અને અમદાવાદ સહિતના બીજા 40 મ્યુઝિયમ છે. ગાંધીજીનું ભાવનગર સિવાય કોઈ મ્યુઝિયમ બનાવવાનું સરકારને પસંદ નથી. પણ મેરીટાઈમ મ્યુઝિયમ બનાવવા કરોડોનો ખર્ચ સરકાર કરી રહી છે. દેશના સૌ પ્રથમ અને વિશ્વના ત્રીજા ફોસીલ પાર્ક – ડાયનાસોર મ્યુઝિયમ છે. ગુજરાતના

માનવ સંસ્કૃતિ સંગ્રહાલય, વિન્ટેજ કાર મ્યુઝિયમ, લાલભાઈ દલપતભાઈ પ્રાચ્ય વિદ્યામંદિર મ્યુઝિયમ, આદિવાસી – નૃવંશવિદ્યા મ્યુઝિયમ, સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ મ્યુઝિયમ, મેડિકલ કોલેજ મ્યુઝિયમ અને કૃષિ મ્યુઝિયમ ખાનગી ધોરણે છે.

મહાત્મા ગાંધી મ્યુઝિયમ

રાજકોટના આલ્ફ્રેડ હાઈસ્કૂલના બિલ્ડિંગમાં મહાત્મા ગાંધી મ્યુઝિયમ છે.  વિદેશ પ્રવાસીઓ આવે છે તેમના માટે આ મ્યુઝિયમ મહાત્મા ગાંધીના જીવન કવનની માહિતી મેળવવા માટેનું ઉત્તમ સાધન છે. એપ્રિલ માસમાં મ્યુઝિયમમાં માત્ર 16 વિદેશી પ્રવાસી સહિત 3564 મુલાકાતી નોંધાયા હતા. જેમાં 7 સ્કૂલના 835 વિદ્યાર્થીઓ હતા. વિદેશી પ્રવાસીમાં બ્રિટન, ફ્રાન્સ, માડાગાસ્કર, યુએસએ, તાહિતી, શિકાગો સહિતના નાગરિકો આવ્યા હતા.

જાન્યુઆરી માસમાં 5905 મુલાકાતીઓ આવ્યા હતા. લોકો ઓછા આવવા લાગ્યા છે.

ઉદ્યોગ સંગ્રહાલય નહીં

ભારત દેશ નો 90% હિરા-કાપડ નો વેપાર ગુજરાત માં છે. ડાયમંડ કે કાપડ મ્યુઝિયમ સરકારી નથી. ગુજરાત એ પટોળા વણાટ, ખાદી, બાંધણી, બ્લોક પ્રિન્ટિંગ, ભરતકામ, નમદા, રોગન પેઇન્ટિંગ, મટાની પછેડી, લાકડાની કારીગરી, ધાતુની હસ્તકલા, વાંસની હસ્તકલા, પિથોરા, પોટ જેવી સમૃદ્ધ હસ્તકલાની ભૂમિ છે.

કચ્છ મ્યુઝિયમ

1877માં બનેલું કચ્ચ મ્યુઝિયમ ગુજરાતનું સૌથી જૂનું મ્યુઝિયમ છે. 11 ક્ષત્રપ શીલા લેખો મુલાકાતીઓમાં આકર્ષણનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે. દર વર્ષે લગભગ દોઢ લાખ પ્રવાસીઓ આ મ્યુઝિયમની મુલાકાત લેતા રહ્યાં છે.

5 હજાર વર્ષ પહેલાના શાસકો સારા

પાંચ હજાર વર્ષ પહેલા ધોળાવીરા પુરાતન નગરમાં જળવ્યવસ્થા ઉત્તમ હતી. પાણી પુવરવઠા બોર્ડ અમરાપરથી 40 કિમી દૂર ધોળાવીરા સુધી પાણી પહોંચાડવામાં સરેઆમ નિષ્ફળ ગઈ છે. કચ્છના ખડીર વિસ્તારમાં છેલ્લા 40 વર્ષથી પાણી પુરવઠા બોર્ડની કરોડોની ત્રણ-ત્રણ યોજના નિષ્ફળ જતાં લોકો હાલ 2500થી 3000 ટીડીએસ ધરાવતુ પાણી પીવા મજબૂર બન્યા છે.

ખડીરમાં અમરાપર સુધી પાણી અાવે છે પણ ત્યારબાદ 40 કિમી દૂર ધોળાવીરા સુધી પાણી પહોંચાડવામાં તંત્ર નિષ્ફળ છે. ધોળાવીરા સુધી નર્મદા કે અન્ય કોઈ યોજનાના પાણી પહોંચી શકતા નથી. વરસાદ થાય અને ડેમો ભરાય તો જ પાણી પુરવઠા બોર્ડ હયાત બોર અને કૂવા રિચાર્જ થાય અને આ સ્થાનિક સ્ત્રોત દ્વારા જ પીવાનુ પાણી છેલ્લા 40 વર્ષથી મળે છે.

35 વર્ષ પહેલા ટાંકા પણ બન્યા પણ ખાલી છે. પાણી ખડીરમાં પ્રવેશ્યા પણ અમરાપરથી ક્યારેય આગળ ન વધ્યા. બાલાસરથી ખડીર નર્મદા નીર પહોંચાડવા માટે અમરાપર શીરાંવાળા રણમાં થઈને એક્સપ્રેસ લાઈન નખાઇ છે. પણ પાણી મળતું નથી. બાલાસર થી ધોળાવીરાની ઊંચાઈ 100 ફૂટ છે. ટેસ્ટીંગ માટે શરૂ કરાય છે ત્યારે અમરાપરથી ધોળાવીરા વચ્ચે ગમે તે જગ્યાએ તૂટી જાય છે. ગુજરાત ટુરિઝમ બોર્ડ દ્વારા પણ ખડીરની પાણી યોજના માટે રૂા. પાંચ કરોડ પાણી પુરવઠા બોર્ડને આપ્યા હતા. તે પણ પાણીમાં ગયા છે. હવે અમરાપરથી ગઢડા નવી લાઇન નંખાશે.

ટ્રી મ્યુઝિયમ

વિશ્વનું સૌથી મોટા મંદિર ઉમિયાધામ ખાતે વિશ્વનું બીજા નંબરનું ટ્રી મ્યુઝિયમ બનશે. અમદાવાદના જાસપુર વિશ્વ ઉમિયા ધામ ખાતે વિશ્વનું બીજા નંબરનું ટ્રી મ્યુઝિયમ બનાવવામાં આવશે. આ ટ્રી મ્યુઝિયમમાં હજારોની સંખ્યામાં વૃક્ષ ઉગાડવામાં આવશે. અહીંની આબોહવા માફક આવે તેમ વૃક્ષ વિદેશથી મંગાવવામાં આવશે. આ મ્યુઝિયમ 5 વીઘા જેટલી જગ્યામાં નિર્માણ પામશે. સાથે જ રાજ્યની સૌથી મોટી પાર્કિંગ જગ્યા પણ બનવાશે.

દરિયો ખાલી

1600કિલો મીટર કરતા વધુ છે, પરંતુ દરિયા કિનારે જે પ્રવાસન સુવિધાઓ માટે આંતરમાળખાકીય સુવિધાઓ હોવી જોઈએ અને સર્વિસ હોવી જોઈએ તેનો કોઈ વિચાર થયો નથી.

સોલ્ટ સત્યાગ્રહ મેમોરિયલ

ઐતિહાસિક દાંડી સ્થળે મટવામાં બનાવાયેલ યાત્રી રાત્રિ નિવાસ બંધ થઈ ગયું હતું. મીઠા સત્યાગ્રહ સ્મારક અને બીચ છે.

2019માં દાંડીમાં નેશનલ સોલ્ટ સત્યાગ્રહ મેમોરિયલ બન્યા બાદ પ્રવાસી પણ સુવિધા ન વધી.

સરહદનું લખપત

સરહદને અડીને આવેલા લખપત ભીભી ધુલા બંદરની જે-તે વખતની જાહોજલાલી અને લાખોની ઉપજ મેળવતા લખપતના ઐતિહાસિક ગઢ છે. લખપતના સોનેરી દિવસો પાછા આવી શકે એમ છે. ઐતિહાસિક સ્થળો, ગુનેરી, કોટેશ્વર, બૌધ્ધ ગુફા, નારાયણ સરોવર, કટેશ્વર છે પણ વિકાસ નથી. કટેશ્વરની અતિ ઉપેક્ષા છે. દિશા સુચક બોર્ડ પણ નથી.

ગુજરાત પાસે દેશનો સૌથી લાંબો દરિયા કિનારો હોવા છતાં પણ અહીં સિંગાપુર ની જેમ લેઝર શો કે દુબઈની જેમ કૃઝ શિપ પર ડિનર જેવા કાર્યક્રમો કેમ યોજાતા નથી?

મરીન પાર્ક

મરીન નેશનલ પાર્ક અવર્ણનીય સ્થળ છે. દરિયાકાંઠે દ્વારકા જવાના માર્ગ નેશનલ પાર્ક નજરમાં ના આવે એવાં સ્થળે સ્થિત છે. ભારતમાં તે આ પ્રકારનો પ્રથમ છે. આ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન 42 ટાપુઓથી બનેલો છે, જેમાંથી 33 પરવાળાના ટાપુઓ (કોરલ રીફ) દ્વારા ઘેરાયેલા છે. અહીંયા, વૈવિધ્યસભર દરિયાઇ અને પક્ષી-જીવન છે. ટૂરિસ્ટ્સને ફક્ત કેટલાક ટાપુઓની મુલાકાત લેવાની મંજૂરી છે. તેમાંનો મુખ્ય એક, નરારા ટાપુ (આઇલેન્ડ), કાર દ્વારા જઈ શકાય છે. દરિયાકાંઠે પગની ઘૂંટીથી ઊંડા પાણીમાં એનેક કિલોમીટર સુધી ચાલી શકાય છે. સ્થાનિક ગાઈડ છે. પિરોટન આઇલેન્ડ પર બોટથી જઈ શકાય છે. તેના માટે સરકારી વિભાગો પાસેથી અગાઉથી મંજૂરી લેવી પડે છે.

ટાપુ ટુરીઝમ

ગુજરાતના દરિયાકાંઠા નજીક આવેલા 144 ટાપુ ટુરીઝમ વિકસાવવા માટે 2003થી ભાજપ સરકારે નક્કી કર્યું હતું. 2019માં ગુજરાત આઈલેન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી – GIDAની રચના કરીને 23  મોટા ટાપુ જે 50 હેક્ટર વિસ્તારથી મોટા છે, તેનો પ્રથમ તબક્કે વિકાસ કરવાનો નિર્ણય લીધો હતો. પછી તે ઘટાડીને 3 ટાપુ કરી દેવાયા હતા. 3માંથી આજે એક પણ પ્રવાસન સ્થળ નથી.

બિચ

ગુજરાતનો સહુથી શ્રેષ્ઠ સમુદ્ર કિનારો શિવરાજપુર છે. જે દ્વારકાથી ઓખા જતાં 12 કિલોમીટરે છે. બ્લુબેલ બીચ તરીકે પણ પ્રખ્યાત છે. સફેદ રેતી, સ્વચ્છ અને પારદર્શક પાણી, સુરક્ષીત કિનારો, પર્યાવરણની સંપુર્ણ સુરક્ષા કરવામાં આવે છે. પ્લાસ્ટીક વર્જીત છે. આસપાસ કોઇ જ વસ્તી ન હોવાને કારણે દરિયો બીલકુલ પ્રદુષીત નથી. દરીયા કાંઠે સ્કુબા ડાઇવીંગ જેવી પ્રવૃત્તિઓ પણ થાય છે. ગુજરાતમાં શ્રેષ્ઠ 12 બિચ છે. પણ ગંદકી હોવાથી લોકો જવાનું ટાળે છે.

પોળો જંગલ

પોળો જંગલ ઉત્તર ગુજરાતના સાબરકાંઠા જિલ્લાના વિજયનગર તાલુકામાં આવેલા અભાપુર ગામ નજીક 400 ચો.કી.મી.માં ફેલાયેલો એક સુંદર વન વિસ્તાર છે. અમદાવાદ શહેરથી 150 કી.મી.ના અંતરે આવેલું છે. અમદાવાદથી એક દિવસીય પિકનીકનું આયોજન થઈ શકે છે.

દારૂબંધી

ગુજરાત માં દારૂબંધી છે, તે માટે પરવાનગી લેવી પડે છે, બની શકે કે જે વિદેશી ને આવવું હોય તેના મનમાં એક વાત રમતી હોય કે ભાઈ ગુજરાત ક્યાં આવ્યું? ભારત માં, તો ભારત માં પરવાનગી લેવા માટે લાંચ એવી પડે, વિદેશી અને ખર્ચ ગણે, માટે વધારે ખર્ચ અને માથાકૂટ કોણ કરે? તે કારણ હોય શકે[:en]Dilip Patel

Ahmedabad, 27 September 2023

At a distance of 40 kilometers from Nakhtrana in Kutch, the once flat rocks in the inaccessible areas have been cut by wind and water and today there are amazing ravines. Colorful rocks are found due to different types of minerals. The surprising thing is how stones or rocks come in so many colors? How can there be so many shapes? The government should develop this as a natural tourist destination.

27 September is World Tourism Day. Then the black earth of Kutch which attracts the people of the world, the heritage of dinosaurs, the fossil park of trees millions of years ago, the government is not ready to do anything for it.

Kalio Dharo is a world class tourist destination located in Kutch. Kaliyo Dhron was included in the list of 52 places to visit in 2021 by The New York Times. Changes in water level have created natural shapes in the soil and stone. India has three places in the list of 52 places. These include Kadiya Dhro, Himalayas and the famous Nanda Devi mountain of Ladakh. 2000 places were recommended from all over the world. In which 52 places were selected. One of the 52 tourist attractions in the world, this is a picturesque view of nature on canvas. This place is similar to America’s Grand Canyon National Park. America’s New York Times published it on its front page.

Art on seven peaks

There are seven mountain peaks at this site. People here know it as Mahabharata Mountain. The seven peaks are named after the five Pandavas, Kunti and Draupadi. These millions of years of wind, water and heat have carved or worked wonders on rocks that were once flat, as wind and water erode them over time. Amazing carvings of air and water can be seen here in this millions of years old natural structure. Nature’s best sculptor, this natural formation is known as the Grand Canyon of Gujarat. There are rocks, waterfalls, small ponds here. A good place for nature lovers, trekking-travel, photography and videography.

Kasbi River

Nature has created amazing carvings in the deserted areas of Kotda Tharawada, Bhadli, Lakhiyarveera, Jataveera, Morjar and Nattharkui. Somewhere between the deep ravines, small lakes get filled during the monsoon. Behad river flows. Which is known as Dhro or Ya in rural language. Kadia Dhro, located at a distance of about 35 km from Bhuj city of Kutch district, is known as the Grand Canyon of Gujarat. If we look at the meaning of Kadiya Dhro in Kachhi language, Kadiya means town and Dhro means small lake found in the river bed.

Nature is a sculptor

Apart from the white desert, rock climbing is also fun from November to February. This space is still unused. One has to leave the vehicle 4 kilometers away and go on foot. It becomes a slippery stone in the rain. Colorful rocks, waterfalls and small ponds as well as greenery enhance the beauty of this area. This place gives a feeling of peace and tranquility like being in the lap of nature. This place will provide the best for nature lovers, trekking-travel, photography and videography lovers. Also, one can opt for pre-wedding and post-wedding photography at this place. There is danger of crocodiles.

Eco tourism

10 eco-tourism sites were developed in Jambughoda, Ratnamhal, Shoolpaneshwar, (Mahal) Purna and Jessore sanctuaries in Gujarat. Between July and September 2021, the CAG investigated, permanent structures were built at six locations without prior approval of the central government or NBWL. The average annual number of tourists visiting the sanctuaries was 2053 in Jessore, zero in Balram Ambaji, 29460 in Jambughoda, 16063 in Ratan Mahal, 33018 in Shoolpaneshwar, 31134 in Purna. The embankment was filled with solid plastic waste, hence there was a need for a proper waste management policy in the sanctuary, but negligence was found in the management on the part of the department.

Nalasarovar

There is no primary facility in Nalsarovar near Sanand. Tourists are robbed by boats. The number of tourists has decreased by 40 percent.

The tents put up in 2016 disappeared after some time. Hotels, places, all facilities were gone. If toilet is built then there is no water. Wetlands under the Ramsar scheme include Kutch and Nalsarovar in Gujarat. There has been talk of developing Nalsarovar as a bird sanctuary and tourist destination. No facility as per fee. Tourists have to walk two kilometers to go inside. Entry is from 6 am to 5 pm. The place is vacated at 6 to 7 pm.

Investment talks

Since 1995, there has been talk of development and investment opportunities in the tourism and aviation sectors in Gujarat. Rupee. Against the investment of Rs 5 lakh crore, not even Rs 50 thousand crore has been invested. Modi said that 20 years ago the Gujarat government had decided to give more emphasis on the tourism sector. There are abundant employment opportunities. Big investments had to be brought. Such a big plan is not seen anywhere.

37 plans collapsed

Since 2005, the government has 37 tourism projects for tourism development, such as Gandhi Circuit, North Gujarat Circuit, Kutch Circuit, Beach Circuit, Ahmedabad Circuit, Seaside Circuit, Eco-tourism, Medical Tourism, Religious Tourism, Fairs-Festivals, Heritage-cultural tourism.

No major circuits have been built and there is not a single successful circuit. In which investment of Rs 50 thousand crore was to be made 13 years ago. But work has been done only to develop the Prime Minister’s village Vadnagar. The remaining 450 or so heritage sites have been highlighted. take care of it

There are no checkpoints.

MOU failed

The fourth Gujarat Vibrant Summit organized by former Prime Minister Narendra Modi in 2009 allocated Rs. 97 companies signed MoU for investment of Rs 43 thousand crores. In 2011 Rs. An agreement of Rs 1 lakh crore was reached. Thus, in 22 years, Rs 5 lakh crore worth of MoUs and advertisements by government or private companies for investment in tourist destinations in Gujarat. But in 22 years Rs. Even investment of Rs 50 thousand crore was not made.

There are 250 places like Dholavira or Lol, many of which are of mythological and historical and architectural importance. Which has not been developed.

Foreign Gujarati

Tourists have increased. In which the major part is of 1 crore 20 lakh foreign Gujaratis living abroad. They come to Gujarat every two or three years. The number of Gujarati speakers in the country is 4.58 percent. 33 lakh people in India outside Gujarat speak Gujarati. Of which 23 lakh are in Maharashtra. 25 lakh people of Saurashtra origin live in the state of Tamil Nadu. To maintain the identity of old Saurashtra as well as the tradition and heritage of Saurashtra. The Hindu government of Gujarat has made this announcement. But census figures prove this claim of Modi to be false. Because there are only 2.75 lakh Gujarati language speakers in Tamil Nadu, not 25 lakh. Thus, Prime Minister Narendra Modi and Gujarat BJP’s Bhupendra Patel government are spreading the illusion that 25 lakh Gujaratis live in Tamil Nadu.

17 lakh tourists at 12 places

Saputara Monsoon Mahotsav, Rang Hai Meghani, Gandhi Jayanti Mahotsav, Dholavira Mahotsav, Tarnetar Fair, Madhavpur Fair, National Mango Mahotsav, Asmita Mahotsav, Vadnagar, Dussehra Mahotsav and Shri 51 Shaktipeeth Parikrama, Somnath, Ambaji, Dwarka, Rann of Kutch, Gir National 17 lakh 77 thousand tourists visited the park, Navratri, International Kite Festival, Tanariri Festival and Ranotsav in the year 2022-23.

In the first 8 months of 2023, 15 lakh 40 thousand foreign tourists have come to Gujarat. The number of foreign tourists may reach 20 lakh in 2023. The growth rate of tourists is 8 percent. In which the government discriminates against Jain, Parsi, Christian and Muslim tourist destinations.

Foreign tourist

According to the data given by TCGL, the number of foreign tourists coming to India in 2022 was 85 lakh 90 thousand. In which there were 17 lakh 77 thousand native Gujaratis and foreigners in Gujarat. Gujarat’s share in the number of foreign tourists visiting India is 20.17 percent. In which Gujarati foreigners are more.

UNESCO World Heritage city Ahmedabad is the first choice of foreign tourists visiting Gujarat. In the year 2022, 3 lakh 63 thousand tourists have seen the centuries-old heritage of Ahmedabad. In 2023, 3 lakh 53 thousand tourists came to Ahmedabad in 8 months. Apart from this, there are Champaner-Pavagadh Development, Rani Vav, Sun Temple, Modhera and the historical city of Ahmedabad.

3 lakh foreigners in Ahmedabad

The number of tourists visiting Sabarmati Riverfront in Ahmedabad is 1 lakh. World Heritage city Ahmedabad tops the list of top tourist destinations for foreigners. By 2023, the number of foreign tourists coming to Ahmedabad can reach 3 lakh 63 thousand. A large part of which are foreigners originally living in Gujarat. Atithyam is a portal for information for tourists visiting Gujarat.

Ambaji, Dwarka, Somnath, Gir, Statue of Unity are becoming favorite destinations for foreign tourists.

The number of visitors to various tourist destinations in Gujarat for the year 2022 and 2023 (till August) is as follows:

Tourist Places – Year 2022 – Year 2023 (By August)

Ahmedabad 6,63,000 – 3,53,000

Sabarmati Riverfront       67,000 – 1,07,969

Ambaji Temple 1,53,000 – 77,225

Somnath Temple 1,04,000 – 73,121

Dwarka Temple 75,000 – 62,915

Pebble Lakefront 49,000 – 48,656

Surat city 61,000 – 46,656

Pavagadh Temple 44,000 – 39,971

Statue of Unity 22,000 – 25,291

Gandhi Ashram 33,000 – 13,800

Shivrajpur Beach 200 – 8,656

Adaljani Vav 240 – 2,498

Rani Ki Vav (Patan) 200 – 785

In the report of Gujarat Tourism Corporation Limited for the year 2020-21, it has been said that the number of tourists has decreased by 80 percent in the year 2020-21. In the year 2019-20, 6.09 crore tourists came from Gujarat, other states of the country and abroad. In the year 2020-21, the number of tourists decreased to about 1.18 crore.

Various circuit projects have been developed at an estimated cost of Rs 24.55 crore in 2020-21. There are 41 projects which receive grants from the Central Government.

India tourism statistics

In the India Tourism Statistics-2023 report, Gujarat ranks first in terms of foreign tourists and fifth in terms of domestic tourists. A total of 8.59 million foreign tourists visited India in the year 2022. Of them, 1.78 million tourists came to Gujarat. That means Gujarat’s share in the number of foreign tourists has been the highest in the country with 20.70%. According to this, a total of 1731.01 million domestic tourists visited different states of the country in the year 2022. Out of which 13 crore 58 lakh tourists came to visit Gujarat, that is, Gujarat’s share in the number of domestic tourists is 7.85% in the fifth place in the country.

13 crore tourists

Gujarat was not even in the top-10 in terms of foreign tourist visits in the year. More than 13 crore tourists came to Gujarat in 2022. 13 crore domestic tourists came to Gujarat. Gujarat ranks fifth in the country in the number of domestic tourists with a share of 7.85%. 20 percent foreign tourists from America in 2022

percent from Bangladesh, 10 percent from the UK and other top 10 countries include Australia, Canada, Sri Lanka, Germany, Singapore, Malaysia.

Gujarat receives highest number of domestic tourists in 2022

Year Domestic Tourist, Foreign, Share No.

2022 13.5 crore 7.80% 5

2021 2.45 crore 3.60% 9

2020 1.94 crore 3.20% 9

2019 5.88 crore 2.50% 9

2018 5.43 crore 2.90% 9

2017 4.83 crore 2.90% 9

2015 4.22 crore 2.60% 9

2014 3.62 crore 2.50% 9

foreign tourists in 2022

State Foreign Tourist Share

Gujarat 17.8 lakh 20.7

Maharashtra 15.1 lakh 17.6

P. Bengal 10.4 lakh 12.08

Delhi 8 Lakh 9.5

Uttar Pradesh 6 lakh 7.56

India 86 lakh 100

In 2001-02, the number of tourists in Gujarat was 52 lakh.

4.83 crore in 2017 and 5.43 crore in 2018.

A total of 5 crore 88 lakh tourists came in 2019. Which was 2.5 percent of the total tourists of the country.

In the year 2019-20, 6 crore 9 lakh tourists came to Gujarat. The number of tourists increased 12 times. Whereas the budget of the tourism department has increased 40 times from Rs 12 crore to Rs 12 crore. 487 crores. The growth rate of tourists in Gujarat was 13 percent.

13 percent growth in Gujarat tourism sector in 5 years in 2021: Number of tourists reached 6.09 crore

In three years, 11 lakh tourists came to Ranotsav. Ranotsav has earned Rs 80 crore 90 lakh in a year against the expenditure of Rs 3 crore 89 lakh.

UNESCO heritage tag

Every year approximately Rs 8 crore is spent on Navratri festival. In three years, 19 lakh tourists came to the Navratri festival. Kolkata’s ‘Durga Puja Festival’ was given the intangible heritage tag by UNESCO last December. The Central Government’s proposal to UNESCO to give Intangible Heritage status to Gujarat’s Garba was pending before the Modi Government. Garba was nominated for UNESCO heritage tag, what happened next?

11 lakh tourists also came to the kite festival.

61.65 lakh in 2002-03.

1.58 crore in 2008-09. There has been an increase of 156 percent in six years.

The number of domestic and foreign tourists has increased from 1.41 crore to 1.58 crore in 2007-08. Which indicates an increase of 12 percent.

Cost of crores

The government spent crores of rupees to increase the number of tourists. However, in the two years till March 2023, only 465 foreign tourists became guests.

A lot was spent on Navratri festival, Rannotsav and tourism facilities.

Rs 1 crore spent on tourism advertising

The Tourism Department spent Rs 81.72 lakh on TV newspapers in two years. Rs 20 lakh on hotel, car rear and decorations. 56 crores

Only 76 foreign tourists have come in the year 2021 and 389 in the year 2022.

Statue of Unity Sardar-Gandhi

50 lakh tourists visited the Statue of Unity in 553 days of its inauguration. 15-20 thousand tourists are visiting the Statue of Unity every day. Then in the coming years, 1 lakh tourists will come to see the Statue of Unity every day. 7 lakh tourists visited Sasan Gir in two years. Sabarmati Ashram receives an average of 7 lakh visitors every year. 2 lakh people visit Somnath temple every month.

Crown

Taj Mahal of Agra is on top. In 2018-19, 56 lakh tourists visited the Taj Mahal. 34 lakh people visited Red Fort of Delhi, 26 lakh people visited Qutub Minar, 24 lakh people visited Konark Sun Temple.

Transportation

There was a lot of discussion when the bus port was built in Ahmedabad. An AC room was prepared for the passengers to sit at the busport. But since the opening of the busport in 2015, the AC room of the busport has not been started till date. AC room is becoming like an ornament. Forget about the facility of AC room at the busport. But the fan is also off. The private company is not interested in busport maintenance, only interested in revenue.

2500 crore travel scam

Nikhil Bhatt, Executive Engineer of Pavagadh and Paresh Patel, Trustee of Yatra Dham, by the Yatra Dham Development Board for the tourists in Pavagadh worth Rs. A scam of Rs 100 to 125 crores was done. A statewide scam of Rs 2000 to Rs 2500 crore was indicated.

Along with Pavagadh, big scams have also taken place in the work of Bahucharaji temple in Dwarka, Mehsana.

Surendranagar

Tourism Department Rs. Development of Tagrobag S tourist places in Surendranagar project was completed at a cost of Rs 3 crore 80 lakh. The condition of Tagore Bagh is still found in ruins.

Kabirism

Bharuchana Kabirism for Ecotourism, Shuklatirtha, Mangleshwar in 2011 Rs. A scheme of Rs 50 crore was started, but the tourist destination has not developed and Kabirwad has to sleep without tourists.

No tourism village policy

A new ‘Cinematic Tourism Policy 2022-2027’ has been created for the development of the film industry. There is also a legacy policy. But there is no agritourism policy. Nor is there any rural tourism policy. There are 90 villages in Gujarat which have their own distinct identity across the country and which can be developed for tourism.

Dumas Coast

Surat Municipal Corporation ‘Dumas Sea Face Development Project’ got 28.75 hectares of forest land and 78 hectares of government land on the sea coast of Dumas, did not plan ‘Eco Tourism Park’ and Anand-Pramod on 106 hectares of land.

Has been.

Amitabh Bachchan

Amitabh Bachchan has promoted holy pilgrimages to Ran Ran, Saputara, Gir and Somnath and Ambaji under the ‘Khushboo Gujarat Ki’ campaign over the past decade.

R did it. Fragrance of Gujarat and spend a few days in Gujarat – people will probably come but professional approach of people is necessary for them to come again.

Wnglish guide

In Gujarat, even a high school passed person can speak and understand Hindi. But, foreign tourists and those from the southern and eastern parts of India prefer guides who can communicate well in English. Such guides are not available in sufficient numbers. Due to this, tourists do not get good service and hence, due to word of mouth, tourists do not come to Gujarat in the numbers that should come.

Museum policy not made

Museum tourist

Vadodara has two world class museums. The original paintings of Raja Ravi Varma, a famous painter of the early twentieth century, are housed in the Fateh Singh Rao Museum in Vadodara. The city’s Sayaji Garden is among the largest parks in India. But hardly any government or tour operator invites tourists to visit Vadodara. Of the 26 museums, 18 are the most famous. Museum in Gujarat

Baroda Museum and Picture Gallery, Kutch Museum, Watson Museum, Junagadh Museum, Durbarhall Museum – Junagadh, Prabhaspatan Museum, Somnath, Barton Museum, Gandhi Smriti Bhawan, Bhavnagar, Archaeological Museum-Jamnagar, Lady Wilson Museum-Dharampur, Vadnagar Museum, Sardar Patel There are 40 other museums including National Museum-Bardoli, Saputara Museum, Shamlaji Museum, Chhotaudepur Museum, Patan Museum, Porbandar Museum, Natyasangralay-Morbi and Ahmedabad. The government does not like to build any museum of Gandhiji other than Bhavnagar. But the government is spending crores of rupees to build a marine museum. The country’s first and the world’s third fossil park is the Dinosaur Museum. from Gujarat

The Human Culture Museum, Vintage Car Museum, Lalbhai Dalpatbhai Prachya Vidyamandir Museum, Tribal-Anthropology Museum, Sardar Vallabhbhai Patel Museum, Medical College Museum and Agricultural Museum are on private basis.

Mahatma Gandhi Museum

The building of Alfred High School, Rajkot houses the Mahatma Gandhi Museum. For foreign tourists, this museum is an excellent source of information about the life story of Mahatma Gandhi. In the month of April, 3564 tourists visited the museum, of which only 16 were foreign tourists. In which 835 students from 7 schools were included. Foreign tourists included citizens of Britain, France, Madagascar, America, Tahiti, Chicago.

5905 visitors came in the month of January. People have started coming less.

No industrial museum

90% of India’s diamond-cloth trade takes place in Gujarat. The diamond or textile museum is not government. Gujarat is the land of rich handicrafts like Patola weaving, Khadi, Bandhani, Block printing, Embroidery, Namda, Rogan painting, Matani Pachdi, Wood work, Metal work, Bamboo crafts, Pithora, Pots etc.

Kutch Museum

Built in 1877, Kutch Museum is the oldest museum in Gujarat. The 11 Kshatrapa Sheela inscriptions are the main attraction among the visitors. About one and a half lakh tourists visit this museum every year.

The rulers of 5 thousand years ago were good

Five thousand years ago the water system in the ancient city of Dholavira was excellent. The Water Supply Board has miserably failed to supply water to Dholavira, 40 km away from Amrapar. In the Khadir area of Kutch, after the Water Supply Board’s schemes worth Rs 3 crore have failed for the last 40 years, people are now forced to drink water with 2500 to 3000 TDS.

At Khadir, water reaches Amrapar, but then the system fails to deliver water to Dholavira, 40 km away. Neither Narmada nor water from any other scheme reaches Dholavira. Only when it rains and the dam is filled, the water supply board recharges the existing bores and wells and drinking water has been available from this local source for the last 40 years.

Stitches were made 35 years ago, but are empty. The water entered Khadir but never went beyond Amrafar. An express line has been laid from Balasar to Khadir Narmada Neer through the desert of Amrapar. But water is not available. The height from Balasar to Dholavira is 100 feet. Breaks somewhere between Amrapar and Dholavira when launched for testing. Gujarat Tourism Board has also allocated Rs. Rs 5 crore was given to the Water Supply Board. They have also gone into the water. Now a new line will be laid from Amrapar to Gadda.

Tree Museum

The world’s second tree museum will be built in Umiadham, the world’s largest temple. The world’s second tree museum will be built at Jaspur Vishwa Umiya Dham in Ahmedabad. Thousands of trees will be grown in this tree museum. As soon as the climate here becomes favorable, trees will be imported from abroad. This museum will be constructed in an area of 5 bighas. Along with this, the largest parking lot of the state will also be built.

The sea is empty

There is more than 1600 km, but no thought has been given to infrastructure and serviced tourism facilities along the coast.

Salt Satyagraha Memorial

The Yatri Night Lodge built at the historical Dandi site in Matwa was closed. There is Meetha Satyagraha Memorial and beach here.

After the construction of the National Salt Satyagraha Memorial in Dandi in 2019, tourist facilities also did not increase.

Lakhpat

Lakhpat Bhibhi, adjacent to the border, is the historic citadel of Lakhpat, the heyday of the Dhula port and yielding lakhs of rupees. The golden days of Lakhpat can return. The historical places are Guneri, Koteshwar, Buddhist cave, Narayan Sarovar, Koteshwar but the

Cass is not there. Kateshwar is quite neglected. Not even a direction board.

Even though Gujarat has the longest coastline in the country, why are events like holiday shows like Singapore or dinners on cruise ships like Dubai not organized here?

Marine Park

Marine National Park is an indescribable place. The national park is situated on the coastal route of Dwarka. This is the first case of its kind in India. The national park consists of 42 islands, 33 of which are surrounded by coral reefs. There is diverse marine and bird life here. Tourists are allowed to visit only a few islands. The main Narara Island (island) can be reached by car. One can walk for several kilometers in ankle-deep water along the coast. There is a local guide. Pirotan Island can be reached by boat. For this, prior permission is required from government departments.

Island tourism

Since 2003, the BJP government had decided to develop 144 islands off the coast of Gujarat for tourism. In 2019, Gujarat Islands Development Authority – GIDA was formed and it was decided to develop 23 large islands larger than 50 hectares in the first phase. Then it was reduced to 3 islands. Not a single one of these 3 is a tourist destination today.

Bitch

The best beach of Gujarat is Shivrajpur. Which is 12 km from Dwarka to Okha. Is. Also famous as Bluebell Beach. White sand, clear and transparent water, safe shores, the environment is completely safe. Plastic is banned. Since there is no population nearby, the sea is not polluted at all. Activities like scuba diving are also done on the beach. 12 best beaches in Gujarat. But people hesitate to go because of the dirt.

Half the forest

Polo Forest is a beautiful forest area spread over 400 sq km near Abhapur village in Vijayanagar taluka of Sabarkantha district of northern Gujarat. It is located at a distance of 150 km from Ahmedabad city. One day picnic can be organized from Ahmedabad.

Prohibition of alcohol

There is prohibition in Gujarat, permission has to be taken for it, it is possible that a foreigner who wants to come may have only one thing going in his mind that brother, where did Gujarat come from? If one has to pay bribe to get permission in India, go abroad and count the cost, then who will spend more and fight for it? This could be the reason. (Translated from Gujarati by Google, from this website)[:hn]दिलीप पटेल

अहमदाबाद, 27 सितंबर 2023

कच्छ के नखत्राणा से 40 किलोमीटर की दूरी पर दुर्गम इलाकों में कभी सपाट चट्टानें हवा और पानी से कट गईं और आज वहां आश्चर्यजनक खड्डें हैं। विभिन्न प्रकार के खनिजों के कारण रंग-बिरंगी चट्टानें पाई जाती हैं। आश्चर्य तो यह है कि पत्थर या चट्टानें इतने सारे रंगों के कैसे होते हैं? इतनी सारी आकृतियाँ कैसे हो सकती हैं? सरकार को यहां प्राकृतिक पर्यटन स्थल के रूप में विकसित करना चाहिए।

27 सितम्बर विश्व पर्यटन दिवस है। फिर कच्छ की काली धरती जो दुनिया के लोगों को आकर्षित करती है, डायनासोर की विरासत, लाखों साल पहले के पेड़ों का फॉसिल पार्क, सरकार उसके लिए कुछ करने को तैयार नहीं है।

कलियो धारो कच्छ में स्थित एक विश्व स्तरीय दर्शनीय स्थल है। द न्यूयॉर्क टाइम्स द्वारा 2021 में घूमने के लिए विष्णु 52 स्थानों की सूची में कलियो ध्रोन को शामिल किया गया था। जल स्तर में परिवर्तन से मिट्टी और पत्थर में प्राकृतिक रूप से आकृतियाँ बन गई हैं। 52 स्थानों की सूची में भारत के तीन स्थान हैं। इनमें कदिया ध्रो, हिमालय और लद्दाख का प्रसिद्ध नंदादेवी पर्वत शामिल हैं। दुनिया भर से 2000 स्थानों की सिफारिश की गई थी। जिसमें 52 स्थानों का चयन किया गया। दुनिया के 52 पर्यटक आकर्षणों में से एक कैनवास पर प्रकृति का मनोरम दृश्य है। यह जगह अमेरिका के ग्रांड कैन्यन नेशनल पार्क से मिलती जुलती है। अमेरिका के न्यूयॉर्क टाइम्स ने इसे अपने पहले पन्ने पर छापा.

सात चोटियों पर कला

इस स्थल पर पर्वत की सात चोटियाँ हैं। यहां के लोग इसे महाभारत पर्वत के नाम से जानते हैं। सात चोटियों का नाम पांच पांडवों, कुंती और द्रौपदी के नाम पर रखा गया है। इन लाखों साल पुरानी हवा, पानी और गर्मी की नक्काशी या प्रकृति ने उन चट्टानों पर अद्भुत काम किया है जो कभी सपाट थीं, जैसे हवा चलती है और समय के साथ पानी का क्षरण होता है। लाखों साल पुरानी इस प्राकृतिक संरचना में हवा और पानी की अद्भुत नक्काशी यहां देखने को मिलती है। प्रकृति की सर्वश्रेष्ठ मूर्तिकार इस प्राकृतिक संरचना को गुजरात के ग्रांड कैन्यन के नाम से जाना जाता है। यहां चट्टानें, झरने, छोटे-छोटे तालाब हैं। प्रकृति प्रेमियों, ट्रैकिंग-यात्रा, फोटोग्राफी और वीडियोग्राफी के लिए एक अच्छी जगह।

कास्बी नदी

कोटडा थरवाड़ा, भडली, लखियारवीरा, जटावीरा, मोरजर और नत्थरकुई के निर्जन क्षेत्रों में प्रकृति ने अद्भुत नक्काशी की है। गहरे खड्डों के बीच कहीं-कहीं छोटी-छोटी झीलें मानसून में भर जाती हैं। बहेड़ नदी बहती है। जिसे ग्रामीण भाषा में ध्रो या य के नाम से जाना जाता है। कच्छ जिले के भुज शहर से लगभग 35 किमी की दूरी पर स्थित कडिया ध्रो को गुजरात के ग्रांड कैन्यन के रूप में जाना जाता है। कच्छी भाषा में कड़िया ध्रो का अर्थ देखें तो कड़िया का अर्थ है कस्बी और ध्रो का अर्थ है नदी तल में पाई जाने वाली छोटी झील।

प्रकृति एक मूर्तिकार है

सफेद रेगिस्तान के अलावा नवंबर से फरवरी तक रॉक क्लाइंबिंग का मजा भी रहता है। यह स्थान अभी भी अप्रयुक्त है। वाहन को 4 किलोमीटर दूर रखकर पैदल जाना पड़ता है। बरसात में यह फिसलन भरा पत्थर बन जाता है। रंग-बिरंगी चट्टानें, झरने और छोटे तालाबों के साथ-साथ हरियाली इस क्षेत्र की शोभा बढ़ाती है। यह स्थान प्रकृति की गोद में होने जैसी शांति और सुकून का एहसास कराता है। यह स्थान प्रकृति प्रेमियों, ट्रैकिंग-यात्रा, फोटोग्राफी और वीडियोग्राफी प्रेमियों के लिए सर्वोत्तम स्थान प्रदान करेगा। इसके अलावा, कोई भी इस जगह पर प्री-वेडिंग और पोस्ट-वेडिंग फोटोग्राफी का विकल्प चुन सकता है। मगरमच्छों का खतरा है.

पर्यावरण पर्यटन

गुजरात के जम्बुघोड़ा, रत्नमहल, शूलपनेश्वर, (महल) पूर्णा और जेसोर अभयारण्यों में 10 इको-पर्यटन स्थल विकसित किए गए। जुलाई और सितंबर 2021 के बीच, सीएजी ने जांच की, केंद्र सरकार या एनबीडब्ल्यूएल की पूर्व मंजूरी के बिना छह स्थानों पर स्थायी संरचनाएं बनाई गईं। अभयारण्यों में आने वाले पर्यटकों की औसत वार्षिक संख्या जेसोर में 2053, बलराम अंबाजी में शून्य, जंबुघोड़ा में 29460, रतन महल में 16063, शूलपनेश्वर में 33018, पूर्णा में 31134 थी। तटबंध ठोस प्लास्टिक कचरे से भरा हुआ था, इसलिए अभयारण्य में उचित अपशिष्ट प्रबंधन नीति की आवश्यकता थी, लेकिन विभाग की ओर से प्रबंधन में लापरवाही पाई गई।

नलसरोवर

साणंद के निकट नलसरोवर में कोई प्राथमिक सुविधा नहीं है। नावों द्वारा पर्यटकों को लूटा जाता है। पर्यटकों की संख्या में 40 फीसदी की कमी आई है.

2016 में लगाए गए टेंट कुछ समय बाद गायब हो गए. होटल, जगहें, सारी सुविधाएं ख़त्म हो गईं. शौचालय बना है तो पानी नहीं है. रामसर योजना के तहत आर्द्रभूमियों में गुजरात के कच्छ और नलसरोवर शामिल हैं। नलसरोवर को पक्षी अभ्यारण्य पर्यटन स्थल के रूप में विकसित करने की बात कही गई है। शुल्क के अनुसार कोई सुविधा नहीं। पर्यटकों को अंदर जाने के लिए दो किमी पैदल चलना पड़ता है। प्रवेश सुबह 6 बजे से शाम 5 बजे तक है। शाम 6 से 7 बजे जगह खाली कर दी जाती है.

निवेश वार्ता

1995 से, गुजरात में पर्यटन और विमानन क्षेत्रों में विकास और निवेश के अवसरों की बात की जा रही है। रु. 5 लाख करोड़ के निवेश के मुकाबले 50 हजार करोड़ रुपये का भी निवेश नहीं हुआ है. मोदी ने 20 साल पहले गुजरात सरकार ने पर्यटन क्षेत्र पर अधिक जोर देने का फैसला किया था. रोजगार के प्रचुर अवसर हैं। बड़े निवेश लाने थे. इतनी बड़ी योजना कहीं देखने को नहीं मिलती।

37 योजना ध्वस्त हो गई

2005 से, सरकार के पास पर्यटन विकास के लिए 37 पर्यटन परियोजनाएं हैं, जैसे गांधी सर्किट, उत्तरी गुजरात सर्किट, कच्छ सर्किट, बीच सर्किट, अहमदाबाद सर्किट, समुद्र तटीय सर्किट, इको-पर्यटन, चिकित्सा पर्यटन, धार्मिक पर्यटन, मेले-त्योहार, विरासत-सांस्कृतिक पर्यटन। . कोई बड़ा सर्किट नहीं बनाया गया है और एक भी सफल सर्किट नहीं है। जिसमें 13 साल पहले 50 हजार करोड़ रुपये का निवेश होना था. लेकिन सिर्फ प्रधानमंत्री के गांव वडनगर को विकसित करने का काम किया गया है. शेष 450 या उससे अधिक विरासत स्थलों को उजागर किया गया है। इसका ख्याल रखना कोई चौकियां नहीं हैं.

एमओयू फेल हो गया

2009 में पूर्व प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी द्वारा आयोजित चौथे गुजरात वाइब्रेंट समिट में पर्यटन क्षेत्र के लिए रु. 97 कंपनियों ने 43 हजार करोड़ के निवेश के लिए एमओयू पर हस्ताक्षर किये. 2011 में रु. 1 लाख करोड़ का समझौता हुआ. इस प्रकार, 22 वर्षों में गुजरात में पर्यटन स्थलों में निवेश के लिए 5 लाख करोड़ रुपये का एमओयू और सरकारी विज्ञापन या निजी कंपनियों ने विज्ञापन दिये। लेकिन 22 साल में रु. 50 हजार करोड़ का भी निवेश नहीं हुआ.

धोलावीरा या लोल जैसे 250 स्थान हैं, जिनमें से कई पौराणिक और ऐतिहासिक और स्थापत्य महत्व के हैं। जिसका विकास नहीं हुआ है.

विदेशी गुजराती

पर्यटक बढ़े हैं. जिसमें बड़ा हिस्सा विदेश में रहने वाले 1 करोड़ 20 लाख विदेशी गुजरातियों का है. वे हर दो या तीन साल में गुजरात आते हैं। देश में गुजराती बोलने वालों की संख्या 4.58 प्रतिशत है। गुजरात के बाहर भारत में 33 लाख लोग गुजराती बोलते हैं। जिनमें से 23 लाख महाराष्ट्र में हैं. तमिलनाडु राज्य में सौराष्ट्र मूल के 25 लाख लोग रहते हैं। पुराने सौराष्ट्र की पहचान के साथ-साथ सौराष्ट्र की परंपरा और विरासत को भी बरकरार रखना। गुजरात की हिंदू सरकार ने यह घोषणा की है. लेकिन जनगणना के आंकड़े मोदी के इस दावे को झूठ साबित करते हैं. क्योंकि तमिलनाडु में गुजराती भाषा बोलने वाले सिर्फ 2.75 लाख हैं, 25 लाख नहीं. इस प्रकार प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी और गुजरात भाजपा की भूपेन्द्र पटेल की सरकार यह भ्रम फैला रही है कि तमिलनाडु में 25 लाख गुजराती रहते हैं।

12 जगहों पर 17 लाख पर्यटक

सापुतारा मानसून महोत्सव, रंग है मेघानी, गांधी जयंती महोत्सव, धोलावीरा महोत्सव, तरनेतर मेला, माधवपुर मेला, राष्ट्रीय आम महोत्सव, अस्मिता महोत्सव, वडनगर, दशहरा महोत्सव और श्री 51 शक्तिपीठ परिक्रमा, सोमनाथ, अंबाजी, द्वारका, कच्छ का रण, गिर राष्ट्रीय पार्क, नवरात्रि, अंतर्राष्ट्रीय पतंग महोत्सव, तानारीरी महोत्सव और रणोत्सव में वर्ष 2022-23 में 17 लाख 77 हजार पर्यटक आये।

2023 के पहले 8 महीनों में 15 लाख 40 हजार विदेशी पर्यटक गुजरात आए हैं। 2023 में विदेशी पर्यटकों की संख्या 20 लाख तक पहुंच सकती है. पर्यटकों की वृद्धि दर 8 प्रतिशत है। जिसमें सरकार जैन, पारसी, ईसाई और मुस्लिम पर्यटन स्थलों के साथ भेदभाव करती है।

विदेशी पर्यटक

टीसीजीएल द्वारा दिए गए आंकड़ों के मुताबिक, 2022 में भारत आने वाले विदेशी पर्यटकों की संख्या 85 लाख 90 हजार थी. जिसमें गुजरात में 17 लाख 77 हजार देशी गुजराती और विदेशी थे. भारत आने वाले विदेशी पर्यटकों की संख्या में गुजरात की हिस्सेदारी 20.17 प्रतिशत है। जिनमें गुजराती विदेशी अधिक हैं।

यूनेस्को विश्व धरोहर शहर अहमदाबाद गुजरात आने वाले विदेशी पर्यटकों की पहली पसंद है। साल-2022 में 3 लाख 63 हजार पर्यटकों ने अहमदाबाद की सदियों पुरानी विरासत को देखा है. 2023 में 8 महीने में 3 लाख 53 हजार पर्यटक अहमदाबाद आए. इसके अलावा चंपानेर-पावागढ़ विकास, रानी वाव, सूर्य मंदिर, मोढेरा और ऐतिहासिक शहर अहमदाबाद भी हैं।

अहमदाबाद में 3 लाख विदेशी

अहमदाबाद में साबरमती रिवरफ्रंट पर आने वाले पर्यटकों की संख्या 1 लाख है. विश्व धरोहर शहर अहमदाबाद विदेशियों के लिए शीर्ष पर्यटन स्थलों की सूची में सबसे ऊपर है। 2023 तक अहमदाबाद आने वाले विदेशी पर्यटकों की संख्या 3 लाख 63 हजार तक पहुंच सकती है. जिनमें से एक बड़ा हिस्सा मूल रूप से गुजरात के रहने वाले विदेशी लोगों का है। आतिथ्यम गुजरात आने वाले पर्यटकों की जानकारी के लिए एक पोर्टल है।

अंबाजी, द्वारका, सोमनाथ, गिर, स्टैच्यू ऑफ यूनिटी विदेशी पर्यटकों के लिए पसंदीदा स्थल बन रहे हैं।

वर्ष 2022 और 2023 (अगस्त तक) के लिए गुजरात के विभिन्न पर्यटन स्थलों पर आगंतुकों की संख्या इस प्रकार है:

पर्यटन स्थल – वर्ष 2022 – वर्ष 2023 (अगस्त तक)

अहमदाबाद 6,63,000 – 3,53,000

साबरमती रिवरफ्रंट       67,000 – 1,07,969

अम्बाजी मंदिर 1,53,000 – 77,225

सोमनाथ मंदिर 1,04,000 – 73,121

द्वारका मंदिर 75,000 – 62,915

पेबल लेकफ्रंट 49,000 – 48,656

सूरत शहर 61,000 – 46,656

पावागढ़ मंदिर 44,000 – 39,971

स्टैच्यू ऑफ यूनिटी 22,000 – 25,291

गांधी आश्रम 33,000 – 13,800

शिवराजपुर बीच 200 – 8,656

अडालजनी वाव 240 – 2,498

रानी की वाव (पाटन) 200 – 785

गुजरात पर्यटन निगम लिमिटेड की वर्ष 2020-21 की रिपोर्ट में बताया गया है कि वर्ष 2020-21 में पर्यटकों की संख्या में 80 प्रतिशत की कमी आई है। वर्ष 2019-20 में गुजरात, देश के अन्य राज्यों और विदेश से 6.09 करोड़ पर्यटक आए। साल 2020-21 में पर्यटकों की संख्या घटकर करीब 1.18 करोड़ रह गई.

2020-21 में 24.55 करोड़ की अनुमानित लागत से विभिन्न सर्किट परियोजनाएं विकसित की गई हैं। ऐसी 41 परियोजनाएं हैं जिन्हें केंद्र सरकार अनुदान प्राप्त करती है।

भारत पर्यटन सांख्यिकी

भारत पर्यटन सांख्यिकी-2023 रिपोर्ट में गुजरात विदेशी पर्यटकों के मामले में पहले और घरेलू पर्यटकों के मामले में पांचवें स्थान पर है। वर्ष 2022 में कुल 8.59 मिलियन विदेशी पर्यटक भारत आए। उनमें से 1.78 मिलियन पर्यटक गुजरात आए। यानी विदेशी पर्यटकों की संख्या में गुजरात की हिस्सेदारी 20.70% के साथ देश में सबसे ज्यादा रही है. इसके मुताबिक, साल 2022 में कुल 1731.01 मिलियन घरेलू पर्यटकों ने देश के विभिन्न राज्यों का दौरा किया। जिसमें से 13 करोड़ 58 लाख पर्यटक गुजरात घूमने आए, यानी देश में पांचवें स्थान पर घरेलू पर्यटकों की संख्या में गुजरात की हिस्सेदारी 7.85% है।

13 करोड़ पर्यटक

10 साल में विदेशी पर्यटकों के दौरे के मामले में गुजरात टॉप-10 में भी नहीं था. 2022 में गुजरात में 13 करोड़ से ज्यादा पर्यटक आए। 13 करोड़ घरेलू पर्यटक गुजरात आये। घरेलू पर्यटकों की संख्या में 7.85% हिस्सेदारी के साथ गुजरात देश में पांचवें स्थान पर है। 2022, 20 में अमेरिका से 22 प्रतिशत विदेशी पर्यटक

प्रतिशत बांग्लादेश से, 10 प्रतिशत यूके से और अन्य शीर्ष 10 देशों में ऑस्ट्रेलिया, कनाडा, श्रीलंका, जर्मनी, सिंगापुर, मलेशिया शामिल हैं।

2022 में गुजरात में सबसे अधिक घरेलू पर्यटक आये

वर्ष घरेलू पर्यटक, विदेश, शेयर संख्या

2022 13.5 करोड़ 7.80% 5

2021 2.45 करोड़ 3.60% 9

2020 1.94 करोड़ 3.20% 9

2019 5.88 करोड़ 2.50% 9

2018 5.43 करोड़ 2.90% 9

2017 4.83 करोड़ 2.90% 9

2015 4.22 करोड़ 2.60% 9

2014 3.62 करोड़ 2.50% 9

2022 में विदेशी पर्यटक

राज्य विदेशी पर्यटक हिस्सेदारी

गुजरात 17.8 लाख 20.7

महाराष्ट्र 15.1 लाख 17.6

पी। बंगाल 10.4 लाख 12.08

दिल्ली 8 लाख 9.5

उत्तर प्रदेश 6 लाख 7.56

भारत 86 लाख 100

2001-02 में गुजरात में पर्यटकों की संख्या 52 लाख थी.

2017 में 4.83 करोड़ और 2018 में 5.43 करोड़।

2019 में कुल 5 करोड़ 88 लाख पर्यटक आए। जो देश के कुल पर्यटकों का 2.5 प्रतिशत था.

साल 2019-20 में गुजरात में 6 करोड़ 9 लाख पर्यटक आये. पर्यटकों की संख्या में 12 गुना वृद्धि हुई। जबकि पर्यटन विभाग का बजट 12 करोड़ से 40 गुना बढ़कर 12 करोड़ रुपये हो गया है. 487 करोड़ का हुआ है. गुजरात में पर्यटकों की वृद्धि दर 13 प्रतिशत रही.

2021 में 5 वर्षों में गुजरात पर्यटन क्षेत्र में 13 प्रतिशत की वृद्धि: पर्यटकों की संख्या 6.09 करोड़ तक पहुंची

तीन साल में रणोत्सव में 11 लाख पर्यटक आए। रणोत्सव ने एक साल में 3 करोड़ 89 लाख के खर्च के मुकाबले 80 करोड़ 90 लाख की कमाई की है।

यूनेस्को विरासत टैग

हर साल लगभग 8 कोड़ का खर्च नवरात्रि पर्व पर होता है। तीन साल में 19 लाख पर्यटक नवरात्र महोत्सव में आए। कोलकाता के ‘दुर्गा पूजा महोत्सव’ को पिछले दिसंबर में यूनेस्को द्वारा अमूर्त विरासत का टैग दिया गया था। गुजरात के गरबा को अमूर्त विरासत का दर्जा देने के लिए यूनेस्को को केंद्र सरकार का प्रस्ताव मोदी सरकार के समक्ष लंबित था। गरबा को यूनेस्को हेरिटेज टैग के लिए नामांकित किया गया, फिर क्या हुआ?

पतंग महोत्सव में 11 लाख पर्यटक भी आये.

2002-03 में 61.65 लाख।

2008-09 में 1.58 करोड़। छह साल में 156 फीसदी की बढ़ोतरी हुई है.

2007-08 में घरेलू और विदेशी पर्यटकों की संख्या 1.41 करोड़ से बढ़कर 1.58 करोड़ हो गई है। जो 12 फीसदी की बढ़ोतरी का संकेत देता है.

करोड़ों की लागत

पर्यटकों की संख्या बढ़ाने के लिए सरकार ने करोड़ों रुपये खर्च किये. हालांकि, मार्च 2023 तक 2 साल में सिर्फ 465 विदेशी पर्यटक ही मेहमान बने।

नवरात्रि उत्सव, रणोत्सव और पर्यटन सुविधा, उत्सव पर खूब खर्च किया गया।

पर्यटन विज्ञापन पर 1 करोड़ रुपये खर्च

पर्यटन विभाग ने दो साल में टीवी अखबार पर 81.72 लाख रुपये खर्च किये. होटल, गाड़ी के पिछले हिस्से और साज-सज्जा पर 20 लाख रु. 56 करोड़

केवल वर्ष 2021 में 76 और वर्ष 2022 में 389 विदेशी पर्यटक आए हैं।

स्टैच्यू ऑफ यूनिटी सरदार-गांधी

उद्घाटन के 553 दिनों में 50 लाख पर्यटकों ने स्टैच्यू ऑफ यूनिटी को देखा। स्टैच्यू ऑफ यूनिटी पर रोजाना 15-20 हजार पर्यटक आ रहे हैं। फिर आने वाले सालों में हर दिन 1 लाख पर्यटक स्टैच्यू ऑफ यूनिटी देखने आएंगे। सासन गिर में दो साल में 7 लाख पर्यटक आए। साबरमती आश्रम में प्रति वर्ष औसतन 7 लाख आगंतुक आते हैं। सोमनाथ मंदिर में हर महीने 2 लाख लोग आते हैं।

ताज

आगरा का ताज महल टॉप पर है. 2018-19 में 56 लाख पर्यटकों ने ताज महल का दीदार किया. 34 लाख लोगों ने दिल्ली के लाल किले का दौरा किया, 26 लाख लोगों ने कुतुब मीनार का दौरा किया, 24 लाख लोगों ने कोणार्क सूर्य मंदिर का दौरा किया।

परिवहन

जब अहमदाबाद में बसपोर्ट बना तो बहुत चर्चा हुई। बसपोर्ट पर यात्रियों के बैठने के लिए एसी रूम तैयार किया गया। लेकिन 2015 में बसपोर्ट शुरू होने के बाद से आज तक बसपोर्ट का एसी रूम चालू नहीं किया गया है. एसी रूम एक आभूषण की तरह बनता जा रहा है। बसपोर्ट पर एसी रूम की सुविधा की बात तो दूर रही। लेकिन पंखा भी बंद है। निजी कंपनी को बसपोर्ट रखरखाव में रुचि नहीं है, केवल राजस्व में रुचि है।

2500 करोड़ का यात्रा घोटाला

पावागढ़ के कार्यकारी अभियंता निखिल भट्ट और यात्रा धाम के ट्रस्टी परेश पटेल द्वारा यात्रा धाम विकास बोर्ड द्वारा पावागढ़ में पर्यटकों के लिए रु. 100 से 125 करोड़ का घोटाला किया गया. राज्यव्यापी 2000 से 2500 करोड़ के घोटाले का संकेत दिया गया.

पावागढ़ के साथ ही मेहसाणा के द्वारका में बहुचराजी मंदिर के काम में भी बड़े घोटाले हुए हैं.

सुरेंद्रनगर में दंगे

पर्यटन विभाग रु. सुरेंद्रनगर परियोजना में टैगरोबाग एस पर्यटक स्थलों का विकास 3 करोड़ 80 लाख की लागत से पूरा किया गया। टैगोर बाग की हालत आज भी खंडहर जैसी ही पाई जाती है

कबीरवाद

2011 में इकोटूरिज्म, शुक्लतीर्थ, मंगलेश्वर के लिए भरुचना कबीरवाद रु. 50 करोड़ की योजना शुरू हुई, लेकिन पर्यटन स्थल विकसित नहीं हुआ और कबीरवाड़ को पर्यटकों के बिना सोना पड़ रहा है.

कोई पर्यटन ग्राम नीति नहीं

फिल्म उद्योग के विकास के लिए नई ‘सिनेमैटिक टूरिज्म नीति 2022-2027’ बनाई गई है। एक विरासत नीति भी है. लेकिन कोई कृषि पर्यटन नीति नहीं है. ना ही कोई ग्रामीण पर्यटन नीति है. गुजरात में 90 गांव ऐसे हैं जो देशभर में अपनी अलग पहचान रखते हैं जिन्हें पर्यटन के लिए विकसित किया जा सकता है।

डुमास तट

सूरत नगर निगम ‘डुमास सी फेस डेवलपमेंट प्रोजेक्ट’ को डुमास के समुद्री तट पर 28.75 हेक्टेयर वन भूमि और 78 हेक्टेयर सरकारी भूमि मिली, 106 हेक्टेयर भूमि पर ‘इको टूरिज्म पार्क’ और आनंद-प्रमोद की योजना नहीं बनाई गई है।

अमिताभ बच्चन

अमिताभ बच्चन ने पिछले एक दशक में ‘खुशबू गुजरात की’ अभियान के तहत रण रण, सापुतारा, गिर और सोमनाथ और अंबाजी जैसी पवित्र तीर्थयात्राओं को बढ़ावा दिया है।

आर ने किया. खुशबू गुजरात की और कुछ दिन तो गुजरे गुजरात में – लोग शायद आएंगे लेकिन दोबारा आने के लिए लोगों का प्रोफेशनल अप्रोच जरूरी है।

अंग्रेजी गाइड

गुजरात में हाईस्कूल पास व्यक्ति भी हिंदी बोल और समझ सकता है। लेकिन, विदेशी पर्यटक और भारत के दक्षिणी और पूर्वी हिस्सों के पर्यटक ऐसे गाइडों को पसंद करते हैं जो अंग्रेजी में अच्छी तरह से संवाद कर सकें। ऐसे मार्गदर्शक पर्याप्त संख्या में उपलब्ध नहीं हैं। इससे पर्यटकों को अच्छी सेवा नहीं मिल पाती और इसलिए मौखिक प्रचार के कारण गुजरात में पर्यटक उतनी संख्या में नहीं आते, जितने आने चाहिए।

संग्रहालय नीति नहीं बनी

संग्रहालय पर्यटक

वडोदरा में दो विश्व स्तरीय संग्रहालय हैं। बीसवीं सदी की शुरुआत के प्रसिद्ध चित्रकार राजा रवि वर्मा की मूल पेंटिंग वडोदरा के फतेहसिंहराव संग्रहालय में रखी गई हैं। शहर का सयाजी गार्डन भारत के सबसे बड़े पार्कों में शुमार है। लेकिन शायद ही कोई सरकार या टूर ऑपरेटर पर्यटकों को वडोदरा आने के लिए आमंत्रित करता है। 26 संग्रहालयों में से 18 सबसे प्रसिद्ध हैं। गुजरात में संग्रहालय

बड़ौदा संग्रहालय और चित्र गैलरी, कच्छ संग्रहालय, वाटसन संग्रहालय, जूनागढ़ संग्रहालय, दरबारहॉल संग्रहालय – जूनागढ़, प्रभासपाटन संग्रहालय, सोमनाथ, बार्टन संग्रहालय, गांधी स्मृति भवन, भावनगर, पुरातत्व संग्रहालय-जामनगर, लेडी विल्सन संग्रहालय-धरमपुर, वडनगर संग्रहालय, सरदार पटेल राष्ट्रीय संग्रहालय-बारडोली, सापूतारा संग्रहालय, शामलाजी संग्रहालय, छोटाउदेपुर संग्रहालय, पाटन संग्रहालय, पोरबंदर संग्रहालय, नाट्यसंग्रहालय-मोरबी और अहमदाबाद सहित अन्य 40 संग्रहालय हैं। सरकार भावनगर के अलावा गांधीजी का कोई संग्रहालय बनाना पसंद नहीं करती. लेकिन सरकार समुद्री संग्रहालय बनाने के लिए करोड़ों रुपये खर्च कर रही है। देश का पहला और दुनिया का तीसरा जीवाश्म पार्क डायनासोर संग्रहालय है। गुजरात का

मानव संस्कृति संग्रहालय, विंटेज कार संग्रहालय, लालभाई दलपतभाई प्राच्य विद्यामंदिर संग्रहालय, जनजातीय-मानव विज्ञान संग्रहालय, सरदार वल्लभभाई पटेल संग्रहालय, मेडिकल कॉलेज संग्रहालय और कृषि संग्रहालय निजी आधार पर हैं।

महात्मा गांधी संग्रहालय

अल्फ्रेड हाई स्कूल, राजकोट की इमारत में महात्मा गांधी संग्रहालय है। विदेशी पर्यटकों के लिए यह संग्रहालय महात्मा गांधी की जीवन कहानी के बारे में जानकारी का एक उत्कृष्ट स्रोत है। अप्रैल माह में संग्रहालय में 3564 पर्यटक आये, जिनमें केवल 16 विदेशी पर्यटक शामिल थे। जिसमें 7 स्कूलों के 835 विद्यार्थी शामिल थे। विदेशी पर्यटकों में ब्रिटेन, फ्रांस, मेडागास्कर, अमेरिका, ताहिती, शिकागो के नागरिक शामिल थे।

जनवरी माह में 5905 विजिटर आए। लोग कम आने लगे हैं.

कोई औद्योगिक संग्रहालय नहीं

भारत का 90% हीरे-कपड़े का व्यापार गुजरात में होता है। हीरा या कपड़ा संग्रहालय सरकारी नहीं है। गुजरात पटोला बुनाई, खादी, बंधनी, ब्लॉक प्रिंटिंग, कढ़ाई, नमदा, रोगन पेंटिंग, मटानी पचड़ी, लकड़ी का काम, धातु का काम, बांस शिल्प, पिथोरा, पॉट जैसे समृद्ध हस्तशिल्प की भूमि है।

कच्छ संग्रहालय

1877 में निर्मित, कच्छ संग्रहालय गुजरात का सबसे पुराना संग्रहालय है। 11 क्षत्रप शीला लेख आगंतुकों के बीच मुख्य आकर्षण हैं। इस संग्रहालय में हर साल लगभग डेढ़ लाख पर्यटक आते हैं।

5 हजार वर्ष पहले के शासक अच्छे थे

पांच हजार साल पहले प्राचीन शहर धोलावीरा में जल व्यवस्था उत्कृष्ट थी। जल आपूर्ति बोर्ड अमरापार से 40 किमी दूर धोलावीरा तक पानी पहुंचाने में बुरी तरह विफल रहा है। कच्छ के खादिर इलाके में पिछले 40 साल से जल आपूर्ति बोर्ड की तीन करोड़ की योजनाएं फेल होने के बाद लोग अब 2500 से 3000 टीडीएस वाला पानी पीने को मजबूर हैं.

खादिर में, पानी अमरापार तक पहुंच जाता है, लेकिन फिर सिस्टम 40 किमी दूर धोलावीरा तक पानी पहुंचाने में विफल हो जाता है। धोलावीरा तक न तो नर्मदा और न ही किसी अन्य योजना का पानी पहुँच पाता है। केवल जब बारिश होती है और बांध भर जाता है, तो जल आपूर्ति बोर्ड मौजूदा बोरों और कुओं को रिचार्ज करता है और पिछले 40 वर्षों से इस स्थानीय स्रोत से पीने का पानी उपलब्ध है।

35 साल पहले टांके बने थे, लेकिन खाली हैं। पानी खदिर में प्रवेश कर गया लेकिन कभी भी अमराफार से आगे नहीं गया। बालासर से खदिर नर्मदा नीर तक अमरापार के रेगिस्तान से होकर एक एक्सप्रेस लाइन बिछाई गई है। लेकिन पानी नहीं मिल रहा है. बालासर से धोलावीरा तक की ऊंचाई 100 फीट है। परीक्षण के लिए लॉन्च किए जाने पर अमरापार और धोलावीरा के बीच कहीं भी टूट जाता है। गुजरात पर्यटन बोर्ड ने भी रुपये आवंटित किए हैं। जलापूर्ति बोर्ड को 5 करोड़ रुपये दिये गये. वे भी पानी में चले गये हैं. अब अमरापार से गड्डा तक नई लाइन बिछाई जाएगी।

वृक्ष संग्रहालय

विश्व का सबसे बड़ा मंदिर उमियाधाम में विश्व का दूसरा वृक्ष संग्रहालय बनेगा। दुनिया का दूसरा वृक्ष संग्रहालय अहमदाबाद के जसपुर विश्व उमिया धाम में बनाया जाएगा। इस वृक्ष संग्रहालय में हजारों पेड़ उगाये जायेंगे। यहां की जलवायु अनुकूल होते ही विदेशों से पेड़ आयात किये जायेंगे। इस म्यूजियम का निर्माण 5 बीघे के क्षेत्र में किया जाएगा. इसके साथ ही प्रदेश का सबसे बड़ा पार्किंग स्थल भी बनाया जाएगा।

समुद्र खाली है

1600 किमी से अधिक है, लेकिन तट के किनारे ढांचागत और सेवायुक्त पर्यटन सुविधाओं के बारे में कोई विचार नहीं किया गया है।

नमक सत्याग्रह स्मारक

मतवा में ऐतिहासिक दांडी स्थल पर बना यात्री नाइट लॉज बंद कर दिया गया। यहां मीठा सत्याग्रह स्मारक और समुद्रतट है।

2019 में दांडी में राष्ट्रीय नमक सत्याग्रह स्मारक बनने के बाद पर्यटक सुविधाएं भी नहीं बढ़ीं.

सरहद का लखपत

सीमा से सटा हुआ, लखपत भिभी, लखपत का ऐतिहासिक गढ़ है, जो धुला बंदरगाह का उत्कर्ष काल है और लाखों की उपज देता है। लखपत के सुनहरे दिन लौट सकते हैं. ऐतिहासिक स्थान गुनेरी, कोटेश्वर, बौद्ध गुफा, नारायण सरोवर, कोटेश्वर हैं लेकिन वि

कैस नहीं है. कटेश्वर काफी उपेक्षित है। दिशा सूचक बोर्ड भी नहीं.

भले ही गुजरात में देश की सबसे लंबी तटरेखा है, फिर भी सिंगापुर जैसे अवकाश शो या दुबई जैसे क्रूज जहाजों पर रात्रिभोज जैसे कार्यक्रम यहां क्यों नहीं आयोजित किए जाते हैं?

समुद्री पार्क

समुद्री राष्ट्रीय उद्यान एक अवर्णनीय स्थान है। राष्ट्रीय उद्यान द्वारका के तटीय मार्ग पर स्थित है। यह भारत में अपनी तरह का पहला मामला है। राष्ट्रीय उद्यान में 42 द्वीप हैं, जिनमें से 33 प्रवाल भित्तियों से घिरे हैं। यहां विविध समुद्री एवं पक्षी-जीवन है। पर्यटकों को केवल कुछ ही द्वीपों पर जाने की अनुमति है। मुख्य नारारा द्वीप (द्वीप) तक कार द्वारा पहुंचा जा सकता है। तट के किनारे टखने तक गहरे पानी में कई किलोमीटर तक चल सकते हैं। एक स्थानीय गाइड है. पिरोटन द्वीप तक नाव से पहुंचा जा सकता है। इसके लिए सरकारी विभागों से पूर्वानुमति आवश्यक है.

द्वीप पर्यटन

2003 से, भाजपा सरकार ने पर्यटन के लिए गुजरात के तट के पास 144 द्वीपों को विकसित करने का निर्णय लिया था। 2019 में, गुजरात द्वीप विकास प्राधिकरण – GIDA का गठन किया गया और पहले चरण में 50 हेक्टेयर से बड़े 23 बड़े द्वीपों को विकसित करने का निर्णय लिया गया। फिर यह 3 द्वीपों तक सिमट कर रह गया। इन 3 में से एक भी आज पर्यटन स्थल नहीं है।

समुद्रतट शिवराजपुर

गुजरात का सबसे अच्छा समुद्रतट शिवराजपुर है। जो द्वारका से ओखा तक 12 कि.मी. है। ब्लूबेल बीच के नाम से भी प्रसिद्ध है। सफ़ेद रेत, साफ़ और पारदर्शी पानी, सुरक्षित किनारे, पर्यावरण पूरी तरह सुरक्षित है। प्लास्टिक प्रतिबंधित है. चूंकि आसपास कोई आबादी नहीं है, इसलिए समुद्र बिल्कुल भी प्रदूषित नहीं है। समुद्र तट पर स्कूबा डाइविंग जैसी गतिविधियाँ भी की जाती हैं। गुजरात में 12 सर्वश्रेष्ठ समुद्र तट हैं। लेकिन गंदगी के कारण लोग जाने से कतराते हैं।

पोलो जंगल

पोलो जंगल उत्तरी गुजरात के साबरकांठा जिले के विजयनगर तालुका में आभापुर गांव के पास 400 वर्ग किमी में फैला एक खूबसूरत वन क्षेत्र है। यह अहमदाबाद शहर से 150 किमी की दूरी पर स्थित है। अहमदाबाद से एक दिवसीय पिकनिक का आयोजन किया जा सकता है।

शराबबंदी

गुजरात में शराबबंदी है, उसके लिए इजाजत लेनी पड़ती है, हो सकता है कि जो विदेशी आना चाहता हो, उसके मन में एक ही बात चल रही हो कि भाई, गुजरात कहां से आ गया? अगर भारत में परमिशन लेने, विदेश जाने और कीमत गिनने के लिए रिश्वत देनी पड़े तो कौन ज्यादा खर्च करेगा और इसके लिए लड़ेगा? यही कारण हो सकता है। (ईसी वेबसाईट से गुजराती का गुगल से ट्रान्सलेट)[:]