[:gj]મોદીના 9 વર્ષ – ભારત: વિશ્વમાં ભેળસેળયુક્ત દૂધનો સૌથી મોટો ઉત્પાદક[:en]India: Largest producer of adulteration milk in the world [:hn]मोदी के 9 साल – भारत: दुनिया में मिलावटी दूध का सबसे बड़ा उत्पादक[:]

Amul Navi Kranti । AGN । allgujaratnews.in । Gujarati News ।
Amul Navi Kranti । AGN । allgujaratnews.in । Gujarati News ।

[:gj]

ભારત: વિશ્વમાં દૂધનો સૌથી મોટો ઉત્પાદક
2013-14થી દૂધ ઉત્પાદનમાં 61 ટકાનો વધારો
કેન્દ્ર સરકારે 1 જૂન 2023માં જાહેર કર્યું હતું કે, ભારતમાં 9 વર્ષમાં દૂધ અને ડેરી ઉત્પાદનોના ઉત્પાદન અને વપરાશમાં નોંધપાત્ર વૃદ્ધિ જોવા મળી છે. ભારત વિશ્વમાં દૂધનું સૌથી મોટું ઉત્પાદક છે, જે વૈશ્વિક દૂધ ઉત્પાદનમાં 24% યોગદાન આપે છે. ભારતનું દૂધ ઉત્પાદન 2013-14માં 137.7 મિલિયન ટનથી વધીને 2021-22માં 221.1 મિલિયન ટન થયું છે. વધુમાં, માથાદીઠ દૂધની ઉપલબ્ધતા 2013-14માં 303 ગ્રામ/દિવસથી વધીને 2021-22માં 444 ગ્રામ/દિવસ થઈ છે, જે લગભગ 1.5 ગણી વધી છે.
9 વર્ષમાં દેશમાં દૂધ ઉત્પાદનમાં 61 ટકાનો વધારો થયો છે. 2013-14માં 137.7 મિલિયન ટન દૂધનું ઉત્પાદન થયું હતું, ત્યારે 2021-22માં આ આંકડો વધીને 221.1 મિલિયન ટન હતું. 9 વર્ષમાં માથાદીઠ દૂધનો પૂરવઠામાં 1.5 ગણો વધારો થયો છે. માથાદીઠ દૂધની ઉપલબ્ધતા 2013-14માં 303 ગ્રામ પ્રતિ દિવસથી વધીને વર્ષ 2021-22માં 444 ગ્રામ પ્રતિ દિવસ થઈ ગઈ હતી. 15 ટકા ફાળા સાથે 5 માર્ચ, 2023 સુધી રાજસ્થાન દેશમાં સૌથી વધુ દૂધ ઉત્પાદક રાજ્ય બની ગયું છે.
વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાની ચેતવણી
દૂધ અને તેના ઉત્પાદનોની નબળી ગુણવત્તા અંગે ચિંતિત FSSAIએ ડેરી કંપનીઓ માટે નવા નિયમો જારી કર્યા છે. ગાય કે ભેંસના ચારામાં વધુ જંતુનાશકોનો ઉપયોગ ન કરવો. વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઈઝેશન (WHO) એ પણ ભારત સરકારને દૂધમાં ભેળસેળ સામે એડવાઈઝરી જારી કરી છે. જેમાં સંગઠને સ્પષ્ટ કહ્યું છે કે જો દેશમાં દૂધ અને તેની બનાવટો પર પ્રતિબંધ નહીં લાગે તો આવતા વર્ષ 2025 સુધીમાં ભારતની 87 ટકા વસ્તી કેન્સર જેવી જીવલેણ બીમારીની ઝપેટમાં આવી જશે. આ સાથે જો ભેળસેળયુક્ત દૂધ પર પ્રતિબંધ નહીં મૂકવામાં આવે તો તે દિવસ દૂર નથી જ્યારે અન્ય દેશોમાંથી દૂધ આયાત કરવું પડશે. પરંતુ સરકારો માટે આ ચૂંટણીનો મુદ્દો નથી. દૂધથી 80 મિલિયનથી વધુ ગ્રામીણ પરિવારોને રોજગારી મળે છે. જેમાં મહિલાઓ વધારે છે.
દુનિયાના મહત્વના દૂધ ઉત્પાદક દેશોમાં દૂધના ઉત્પાદનમાં કાંતો ઘટાડો થયો છે કાંતો સ્થિર છે. બ્રાઝિલ દૂધમાં શ્રેષ્ઠ છે. પણ ત્યાં 2015થી 2018 સુધીમાં દૂધનું ઉત્પાદન ઘટ્યું છે.
દૂધના ઉત્પાદનમાં ઘટાડો થયો હોય એવા દેશોમાં —
ચીન, કેનેડા, ચિલી, ફિનલેન્ડ, નેધરલેન્ડ, અર્જેન્ટીના, ઓસ્ટ્રેલિયા, નોર્વે, સ્વિઝર્લેન્ડ, રોમાનીયા, રશિયા, સ્વિડન, અફઘાનિસ્તાન જેવા પશુપાલન દેશમાં દૂધનું ઉત્પાદન ઓછું થયું છે. જ્યારે ભારતમાં આશ્ચર્યજનક રીતે વધી રહ્યું છે. આવું કઈ રીતે બની શકે તે વાત ડેરી ઉદ્યોગ સમજાવવામાં સફળ નથી.
દૂધ ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપવા માટે સરકાર દ્વારા ‘રાષ્ટ્રીય ગોકુલ મિશન’ શરૂ કરવામાં આવ્યું હોવાનું કારણ આપવામાં આવે છે.
જો સરકારનો દાવો સાચો હોય તો 2012થી 2019 સુધીમાં ગાય અને ભેંસની સંખ્યા 1 ટકાનો વધારો થયો છે તેની સામે દૂધના ઉત્પાદનમાં 9 વર્ષમાં દેશમાં દૂધ ઉત્પાદનમાં 61 ટકાનો વધારો થયો છે.
61 ટકા દૂધનું માનો કે ઉત્પાદન વધ્યું હોય તો દેશમાં પશુઓની સંખ્યામાં ઓછામાં ઓછો 50 ટકાવો વધારો થવો જોઈતો હતો. તેના બદલે 2012થી 2019 સુધીમાં ગાયની સંખ્યામાં 0.80 ટકાનો વધારો અને ભેંસની સંખ્યામાં 1.1 ટકાનો વાધારો થયો છે. કેન્દ્રના કૃષિ વિભાગના આ આંકડા છે. જે બતાવે છે કે 60થી 70 ટકા દૂધ ભેળસેળ વાળું આવી રહ્યું છે. તેનો મતલબ કે અમૂલની પ્રત્યેર થેલીમાં ભેળસેળ વાળું બનાવટી દૂધ આવી રહ્યું છે. ભેળસેળ ડેરીના હોદ્દેદારો અને ચીલીંગ પ્લાંટના મેનેજરો જ કરી રહ્યાં છે. પશુપાલકો નહીં.
બકરી અને ઘેટામાં 10 ટકા અને 14 ટકાનો વાધારો થયો છે. કુલ દૂધમાં જેની દૂધ ઉત્પાદન ક્ષમતા માંડ 2 ટકા છે. પશુની વસતીમાં સૌથી વધારોરો મરઘીમાં 17 ટકા થયો છે. દૂધમાં નહીં.
ભારત માંસાહારી બની રહ્યું છે.
ગાય અને ભેંસની સામે બળદ અને પાડાની વસતી માંડ 12 ટકા છે. તેનો સીધો મતલબ કે તેના બચ્ચા કે પુખ્ત ઉંમરના પશુની કતલ થઈ રહી છે. દૂધ નકલી અને માંસાહાર અસલી થઈ ગયો છે.
2019ની દૂધાળા પશુની ગણતરી પ્રમાણે
દેશી ગાય 5 કરોડ 36 લાખ 69 હજાર વસતી છે.
સંકર ગાયની વસતી 2 કરોડ 76 લાખ 81 હજાર છે.
ભેંસની વસતી 5 કરોડ 50 લાખ છે.
ગાય અને ભેંસની વસતી 13 કરોડ 63 લાખ છે.
14 કરોડ પશુ છે જેમાં તમામ પશુ દૂધ આપતાં હોય તો, એક પશુ રોજ સરેરાશ  10 લિટર દૂધ આપે તો 136 કરોડ લિટર દૂધ મળી શકે. ઉત્પાદન તો તેનાથી વધારે છે.
ગુજરાતમાં ગાય અને ભેસ મળીને 1 કરોડ 2 લાખ પશુ છે.
2012માં
દેશમાં ગાયની સંખ્યા ઘટી છે, પુખ્ત ઉંમરની ગાયની વસતી 76 મિલિયન છે.
ભેંસની વસતી ઘટી છે. વયસ્ક ભેંસની વસતી વધીછે જે 56 મિલિયન છે.
રાજસ્થાનમાં 1.38  કરોડ ગાય અને ભેંસ છે. દેશનું સૌથી વધારે દૂધ પેદા કરે છે.
વસતી અંગે સરકારે 2019ની પૂરી વિગતો જાહેર કરી નથી.
દેશમાં ઘોડા, સુઅર, ખચ્ચર, ગધેડા, યાકની વસતીમાં 50 ટકાથી વધારે ઘટાડો થયો છે.
કેન્દ્રીય મત્સ્યોદ્યોગ, પશુપાલન અને ડેરી મંત્રી પરષોત્તમ રૂપાલાએ લોકસભામાં જણાવ્યું હતું કે 2021-22માં ભારત વિશ્વમાં સૌથી વધુ દૂધ ઉત્પાદક દેશ બની ગયો છે. ફૂડ એન્ડ એગ્રીકલ્ચર ઓર્ગેનાઈઝેશન કોર્પોરેટ સ્ટેટિસ્ટિકલ ડેટાબેઝ (FAOSTAT)ના ઉત્પાદન ડેટા અનુસાર, ભારત વિશ્વમાં દૂધ ઉત્પાદનમાં 24 ટકા યોગદાન આપતો વિશ્વનો સૌથી મોટો દૂધ ઉત્પાદક દેશ છે.
2014-15 અને 2021-22 દરમિયાન દૂધના ઉત્પાદનમાં 51 ટકાનો વધારો થયો હતો.
બાકીનું દૂધ આવે છે ક્યાંથી
2019માં કૃષિ મંત્રાલયના અહેવાલમાં વર્ષે 170 મિલિયન ટન દૂધનું ઉત્પાદન થતું હોવાનું જાહેર કર્યું હતું. વાત સારી છે, પરંતુ પરિસ્થિતિ ત્યારે ભયાનક બની જાય છે જ્યારે ખબર પડે છે કે દેશમાં દૂધનો વપરાશ વાર્ષિક 640 મિલિયન ટન છે, એટલે કે ઉત્પાદન કરતાં લગભગ 4 ગણો વધુ છે. આવા સંજોગોમાં માંગ કેવી રીતે સંતોષાય છે તે પ્રશ્ન ઉભો થાય છે. એટલે કે ઉત્પાદન અને વપરાશ વચ્ચે રમત છે. આ રમતમાં લોકોની તબિયત કે સ્વાસ્થ્ય તો બગડી રહ્યું છે પરંતુ ખેડૂતો કે પશુપાલકોને ફાયદામાં ઘટાડો થઈ રહ્યો છે.
ભેળસેળ
100 માંથી 69 ટકા એટલે કે ત્રણ ચતુર્થાંશ દૂધ અને દૂધની બનાવટો ભેળસેળવાળી છે. ભેળસેળ માટે સૌથી વધુ ઉપયોગમાં લેવાતા પદાર્થો ડીટરજન્ટ, કોસ્ટિક સોડા (લોન્ડ્રી સાબુમાં વપરાતો પદાર્થ), ગ્લુકોઝ, સફેદ રંગ અને શુદ્ધ તેલ છે. જો આ ભેળસેળ તાત્કાલિક બંધ કરવામાં નહીં આવે તો આગામી સાત-આઠ વર્ષમાં ભારતના લગભગ 87 ટકા લોકો કેન્સર જેવી ખતરનાક બિમારીથી પીડિત થઈ જશે.
દૂધની ડેરીઓમાં પકડાયેલા દૂધના પાવડર, પામ તેલમાંથી નકલી દૂધ તૈયાર કરવામાં આવે છે. એક કિલો પાવડરમાંથી 11 લિટર દૂધ તૈયાર થાય છે. દૂધના પાવડરની બોરીમાં 50 કિલોનો જથ્થો હોય છે. એટલે કે એક બોરીમાંથી 550 લીટર નકલી દૂધ તૈયાર થાય છે.
તૈયાર થતું નકલી દૂધ પારસ, નોવા, કેડબરી જેવા કારખાનાઓમાં આડેધડ સપ્લાય કરવામાં આવી રહ્યું છે. રવિવારે અટેર રોડ પરથી ઝડપાયેલા ડેરી સંચાલક
બનાવટી દૂધમાંથી માવા અને પનીર પણ તૈયાર કરવામાં આવી રહ્યા છે. નકલી દૂધમાંથી માવા અને પનીર પણ બનાવવામાં આવી રહ્યા છે. સામાન્ય રીતે જિલ્લામાં દરરોજ 1 થી 1.25 લાખ લિટર દૂધ બનાવવામાં આવે છે. તહેવારો દરમિયાન તેની માત્રા બમણી થઈ જાય છે.
દૂધની નદીઓ ધરાવનાર ભારત દેશમાં કાગળો પર દૂધનું ઉત્પાદન દિન પ્રતિદિન વધી રહ્યું છે, પરંતુ વ્યક્તિદીઠ દૂધની ઉપલબ્ધતાની વાત કરીએ તો માણસને એક પલ્લું પણ દૂધ મળતું નથી અને જે મળે છે તે નકલી છે. દેશમાં જેટલા પશુઓનું ઉત્પાદન થઈ રહ્યું છે તેટલું દૂધ નથી. જો સરકાર ભેળસેળયુક્ત દૂધ પર સખત પ્રતિબંધ મૂકે અને તેમાંથી બનાવેલ ઉત્પાદનો, કારણ કે તેમને કિંમત અનુસાર કિંમત મળશે. દેશમાં ભેળસેળયુક્ત દૂધ અને અન્ય ઉત્પાદનો બનાવવામાં આવી રહ્યા છે તેના માટે સરકાર જવાબદાર છે. જો ગ્રાહકે ભેળસેળયુક્ત દૂધથી બચવું હોય તો આવા ખેડૂતોને જુઓ જેઓ ખરેખર દૂધમાં ભેળસેળ નથી કરતા, તેમણે વચેટિયાથી બચવું પડશે.
2019-20માં ગુજરાતમાં માથાદીઠ 615 ગ્રામ દૂધ પિવાતુ હતું.
દૂધનો વપરાશ દૂધના ઉત્પાદન કરતાં લગભગ ચાર ગણો વધુ છે. દેશમાં દૂધનો દૈનિક વપરાશ તેના ઉત્પાદન કરતાં ચાર ગણો વધુ છે. ઉત્પાદન અને વપરાશના આ અંતરને ભરવા માટે ભેળસેળનો ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે. સામાન્ય રીતે લોકો માને છે કે દૂધમાં પાણીની મહત્તમ ભેળસેળ હોય છે. પરંતુ આંકડા દર્શાવે છે કે ડીટરજન્ટ અને સફેદ રંગ જેવી ઝેરી વસ્તુઓમાં ભેળસેળનું પ્રમાણ વધુ છે.
અગાઉ 2012માં પણ FSSAIએ દૂધનું પરીક્ષણ કર્યું હતું. મોટાભાગના નમૂનાઓમાં, કાં તો પાણી મિશ્રિત અથવા રાસાયણિક ખાતર, યુરિયા, બ્લીચ અને ડિટર્જન્ટ જેવી વસ્તુઓની ભેળસેળ મળી આવી હતી. તે તપાસમાં ગોવા અને પુડુચેરી એવા સ્થાનો હતા જ્યાં દૂધમાં કોઈ ગરબડ જોવા મળી ન હતી.
એનિમલ વેલફેર બોર્ડના સભ્ય મોહન સિંહ આહલુવાલિયાએ આ ડેટા આપ્યો હતા, જે FSSAI સ્ટાન્ડર્ડ સાથે મેળ ખાતો નથી. તેમનું કહેવું છે કે ભારતમાં વેચાતા કુલ દૂધમાંથી લગભગ 67.8 ટકા દૂધ ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયા (FSSAI) દ્વારા નિર્ધારિત ધોરણો અનુસાર નથી.
ખાદ્ય ચીજવસ્તુઓ યોગ્ય છે કે નહીં, ગુણવત્તાની દ્રષ્ટિએ તે કેવી હોવી જોઈએ તે જોવાનું અને નક્કી કરવાનું કામ FSSAIનું છે.
વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી મંત્રાલયના અહેવાલને ટાંકતા અહલુવાલિયાએ કહ્યું હતું કે, દેશમાં દૂધ અને દૂધની બનાવટોમાં ભેળસેળની સ્થિતિ એ છે કે બજારમાં વેચાતી આવી વસ્તુઓમાંથી 68.7 ટકા FSSAI દ્વારા નિર્ધારિત ધોરણો સાથે મેળ ખાતી નથી.
દેશમાં વેચાતા દૂધમાંથી 67.7 ટકા દૂધ ભેળસેળયુક્ત છે. તેની પાછળનો તર્ક એ છે કે દેશમાં દૂધનું ઉત્પાદન 14 કરોડ છે અને વપરાશ 64 કરોડ લિટર છે.
દૂધની  મીઠાઈ ઝેરી છે કે નહીં?
દૂધના નામે ઝેર પી રહ્યા છીએ?
ભારત દૂધ નહીં પણ ઝેર પીવે છે.
ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયા દ્વારા નિર્ધારિત ધોરણો સાથે મેળ ખાતું નથી. WHOએ ચેતવણી આપી છે કે જો ભેળસેળ અટકાવવામાં નહીં આવે તો 2025 સુધીમાં 87 ટકા ભારતીયોને કેન્સર થઈ શકે છે.
એનિમલ વેલફેર બોર્ડ ઈન્ડિયાના સભ્ય મોહન સિંહ આહલુવાલિયાએ આશ્ચર્ય વ્યક્ત કર્યું કે દેશમાં આટલા મોટા પાયે દૂધમાંથી આવી વસ્તુઓ કેવી રીતે બનાવવામાં આવે છે જ્યારે દૂધનો આટલો જથ્થો નથી. સરકારી એજન્સીઓની મિલીભગત અને માફિયાઓના ષડયંત્ર હેઠળ દેશમાં ઝેરી દૂધનો ધંધો થઈ રહ્યો છે. પરંતુ સરકાર આ અંગે કડક બને નહીંતર, આવનારા સમયમાં લોકોને કેન્સર જેવી ભયાનક બીમારીનો સામનો કરવો પડી શકે છે.
 ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયાના 2011ના સર્વેના ડેટાને ટાંકીને વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી મંત્રાલયે પણ સંસદમાં આ વાતની પુષ્ટિ કરી હતી.
સ્વામી અચ્યુતાનંદે સુપ્રીમ કોર્ટમાં નકલી દૂધની લડાઈ લડી હતી. તેમણે કહ્યું કે 2016માં સુપ્રીમ કોર્ટે તમામ રાજ્ય સરકારોને મોબાઈલ લેબ બનાવવા, નકલી દૂધના કેસમાં ઝડપથી નિર્ણય લેવા અને દંડ ફટકારવાનો આદેશ આપ્યો હતો.
મિઠાઈની માંગ વધતા તહેવારોની સિઝનમાં ભેળસેળના કિસ્સાઓ અવારનવાર વધી જાય છે.
દૂધ માફિયાઓ
પાણી, યુરિયા, સ્કિમ્ડ મિલ્ક પાવડર, ડિટર્જન્ટ પાવડર, સાબુ, સિન્થેટિક દૂધ, દૂધમાં ચરબી બતાવવા માટે વનસ્પતિ તેલ અને ચરબીનો ઉપયોગ થાય છે. હાયપોક્લોરાઇડ્સ, ક્લોરામાઇન, હાઇડ્રોજન પેરોક્સાઇડ, બોરિક એસિડનો ઉપયોગ દૂધને દહીંથી અટકાવવા માટે થાય છે. દહીં, પનીર, માખણ અને ક્રીમ બનાવવામાં પણ હાનિકારક રસાયણોનો ઉપયોગ થાય છે. તેનાથી બાળકોને ન્યુરો, માનસિક બીમારી, વિકાસમાં અભાવ અને કેન્સર જેવી બીમારીઓ પણ થઈ શકે છે.
ઝેરી વસ્તુઓ જાણીજોઈને ભેળવવામાં આવે છે. ભેળસેળની દ્રષ્ટિએ ઉત્તર ભારતની હાલત ખરાબ છે. અહીં કરતાં દક્ષિણ ભારતમાં આ ટ્રેન્ડ ઓછો છે. નેશનલ સર્વે ઓફ મિલ્ક એડલ્ટરેશન દ્વારા થોડા વર્ષો પહેલા એક સર્વે કરવામાં આવ્યો હતો. ખબર પડી કે પેકેજિંગ સમયે દૂધ અને તેની બનાવટોમાં ડિટર્જન્ટ જેવી વસ્તુઓ ભેળવવામાં આવે છે. દૂધ રાખવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતા વાસણો ધોતી વખતે ડિટર્જન્ટનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. પણ વાસણો બરાબર ધોયા નહોતા. પછી જ્યારે તેમાં દૂધ રાખવામાં આવ્યું ત્યારે વાસણમાં વપરાતું ડિટર્જન્ટ તે જ દૂધમાં ભળી ગયું. આ આવી ભેળસેળ હતી, જે બેદરકારીના કારણે થઈ હતી. ઈરાદાપૂર્વક કરવામાં આવેલ નથી.
કમાણી માટે જાણી જોઈને ભેળસેળ કરવામાં આવે છે. ઘટ્ટ દેખાય અથવા તેને લાંબા સમય સુધી ફાટી ન જાય કે બગડે નહીં તે માટે ભેળસેળ કરે છે. આવી ભેળસેળ માટે ડિટર્જન્ટ, યુરિયા, સ્ટાર્ચ, ગ્લુકોઝ અને ફોર્મલિન જેવા ઝેરી પદાર્થોનો પણ ઉપયોગ થાય છે.
માત્ર દૂધ જ નહીં ઘઉં અને ચોખા જેવા મુખ્ય ખોરાક પણ ઝેરી બની ગયા છે. દાયકાઓથી રાસાયણિક ખાતરો અને જંતુનાશકોના ઉપયોગને કારણે જમીન ઝેરી બની ગઈ છે. તે ઉપરાંત, તેઓ દરેક પાક પર વધુ ઉપયોગમાં લેવાય છે. તે બધા ઝેર પશુ અને માનવ શરીરમાં ધાસચારો કે અનાજ દ્વારા પ્રવેશ કરે છે. જો વ્યક્તિ દૂધ વિના જીવી શકે તો પણ અનાજ વિના કેવી રીતે જીવી શકે?
દરેક જિલ્લામાં દરરોજ એક લાખ લીટરથી વધુ નકલી દૂધ બનતું હોય છે.
ગુજરાત કે માલનપુરથી દેશની રાજધાની દિલ્હી સુધીના કારખાનાઓમાં આ દૂધનો વપરાશ થઈ રહ્યો છે, જ્યારે સરકારી વહીવટીતંત્ર આ ઝેરના કારોબારને સંપૂર્ણ રીતે કાબૂમાં કરી શક્યું નથી.
વિકાસ
દેશમાં ડેરી ઉદ્યોગ લગભગ 6થી 7 લાખ કરોડ રૂપિયાનો છે. માત્ર એક લાખ કરોડ સંગઠિત ક્ષેત્રમાં છે. બાકીનો અસંગઠિત છે.  ડેરી સેક્ટરનો કારોબાર 2020 સુધીમાં રૂ. 9,400 અબજ સુધી પહોંચી ગયો હોવાની ઘારણા છે. જે વાર્ષિક 15 ટકાના દરે વૃદ્ધિ છે. ડેરી ઉદ્યોગ ઝડપથી વિકસી રહ્યો હોવા છતાં ખેડૂતોની આવક વધવાને બદલે તેમાં સતત ઘટાડો થઈ રહ્યો છે.
ભાવ ઓછા
છેલ્લા 15 વર્ષથી ભારત દૂધ ઉત્પાદનમાં સૌથી આગળ છે. સરકાર તેને તેની સફળતામાં ગણે છે. ઉત્તર પ્રદેશ, ગુજરાત અને પંજાબ, આ ત્રણ રાજ્યો દૂધ ઉત્પાદનમાં મોખરે છે. દેશના સાત કરોડથી વધુ લોકો આ વ્યવસાય સાથે જોડાયેલા છે. પરંતુ ભેળસેળના કારણે તેમને દૂધના જે ભાવ મળવા જોઈએ તે મળતા નથી. ખેડૂતોને દૂધની કિંમત ન મળવાનું મુખ્ય કારણ ભેળસેળયુક્ત દૂધ અને તેની બનાવટોને માને છે. માત્ર 40 ટકા દૂધ શુદ્ધ છે, બાકીનું 60 ટકા નકલી છે, પરંતુ સરકાર તેના વિશે કંઈ કરતી નથી. જો ભેળસેળ બંધ કરવામાં આવે તો જે દૂધ રૂ. 35માં વેચાય છે તેની કિંમત રૂ. 50થી વધુ થશે. ભેળસેળ વગર દૂધ મળશે.
દેશમાં દૂધમાં થતી ભેળસેળની સીધી અસર ખેડૂતોની આવક પર પડી રહી છે. દૂધ ન મળવાને કારણે મોટા ભાગના ખેડૂતો આ વ્યવસાયથી મોં ફેરવી રહ્યા છે. દૂધની કિંમત એક દિવસમાં પશુઓની કિંમત કરતાં અડધી પણ નથી, ચારો મોંઘો છે. ગાય અને ભેંસ પાલન કરવું ખૂબ મુશ્કેલ બની ગયું છે.
 તેઓ ભાવ માટે આંદોલન કરે છે, તે આપોઆપ ઘટશે.
પશુપાલન છોડીને ખેતી કરવાનું શરૂ કર્યું છે. ડેરી બંધ કરી દીધી છે અથવા પ્રાણીઓની સંખ્યા ઓછી કરી દીધી છે. ભેળસેળયુક્ત દૂધને કારણે બજારમાં દૂધની કિંમત નથી.
ઉત્તર પ્રદેશ રાજ્યના દૂધ વિકાસ મંત્રી લક્ષ્મીનારાયણે જાહેર કર્યું હતું કે, સિન્થેટીક (કૃત્રિમ) દૂધ ઉત્પાદનમાં ઉત્તર પ્રદેશ મોખરે છે. જીવન સાથે રમત કરનારા લોકોને રોકવા માટે ખૂબ જ કડક કાયદા બનાવવાની જરૂર છે.
કેન્સર
પંજાબ અને હરિયામાં દૂધનો માથાદીઠ વપરાશ ભારતની સરેરાશ કરતાં અઢી ગણો છે. જ્યાં કેન્સરના દર્દીઓ વધારે છે. સરેરાશ સવાલીટર દૂધ પીવે છે. જ્યાં દૂધનો ઓછો વપરાશ છે એવા નોર્થ ઈસ્ટના રાજ્યોમાં 54થી 200 મીલી લિટર દૂધ પીવે છે ત્યાં કેન્સર સૌથી ઓછું છે.
આમ દૂધ પીવો અને કેન્સર કરો એવી થિયરી દેખાઈ રહી છે.
નકલી દૂધ
ભીંડ જિલ્લાનું ઉદાહરણ
17 લાખથી વધુ વસ્તી ધરાવતા ભીંડ જિલ્લામાં 5 લાખ 58 હજાર ગાયો અને ભેંસ છે. તેમાંથી 80 ટકા ગાયો અને ભેંસ દુધાળા છે. દરરોજ 4 લાખ 45 હજાર લીટર દૂધનું ઉત્પાદન થાય છે. જિલ્લામાં એક વ્યક્તિને રોજનું 622 મિલીલીટર દૂધ મળે છે. જિલ્લામાં દૈનિક 2 લાખ 73 હજાર લિટર દૂધનો વપરાશ થાય છે. 1 લાખ 72 હજાર લિટર દૂધ બચે છે.  દરરોજ લગભગ 3 લાખ લિટર દૂધની નિકાસ દિલ્હી, અલીગઢ, કાસગંજ, શિકોહાબાદ, બલ્લબગઢ (પલવલ) વગેરે શહેરોમાં થાય છે. એટલે કે જિલ્લામાં દરરોજ 1થી 1.25 લાખ લિટર દૂધ કૃત્રિમ રીતે બનાવવામાં આવે છે. જે માત્ર જિલ્લામાં કાર્યરત દૂધની ડેરીઓ અને ચિલર પ્લાન્ટમાં જ તૈયાર કરવામાં આવે છે.
ડેરી સંચાલક સંતોષ ઓઝાના ઘરેથી 8 બેગ દૂધ પાવડર અને 43 ટીન પામ તેલ ઝડપાયા હતા. સંતોષ ઓઝાએ પણ પોલીસ સમક્ષ કબૂલાત કરી હતી કે તે પોતાનું દૂધ નોવા કંપનીના ચિલર સેન્ટરમાં મોકલે છે. આ પહેલા પણ આ કંપનીઓના નામ ભેળસેળ કરનારાઓ દ્વારા લેવામાં આવ્યા છે.
ચિલર સેન્ટર સંચાલક પાસે ભેળસેળયુક્ત દૂધ કે ભેળસેળવાળો માલ પકડાશે તો સંસ્થા તેના પર 50,000 રૂપિયાનો દંડ વસૂલ કરાય છે. તેથી ચિલર સેન્ટરના સંચાલકોએ સામૂહિક રીતે ભેળસેળ કરનારાઓ પર દંડ વસૂલવાનું નક્કી કર્યું હતું.
ભેળસેળ શોધો
દૂધને હથેળી પર ઘસો, ફીણ આવે તો સમજો કે દૂધમાં ભેળસેળ છે,  ભિંડ પોલીસ દ્વારા સામાન્ય જનતાની માહિતી માટે જારી કરવામાં આવ્યું હતું.
07 સપ્ટેમ્બર 2022માં કેન્દ્ર સરકારે સત્તાવાર રીતે જાહેર કર્યું હતું કે,
1950 અને 1960 દરમિયાન ભારત આયાત પર નિર્ભર દૂધની ઉણપ ધરાવતો દેશ હતો. વાર્ષિક ઉત્પાદન વૃદ્ધિ ઘણા વર્ષો સુધી નકારાત્મક રહી હતી. દર 1.64% હતો, જે 1960 દરમિયાન ઘટીને 1.15% થયો હતો. 1950-51માં માથાદીઠ દૂધનો વપરાશ 124 ગ્રામ પ્રતિ દિવસ હતો. 1970 સુધીમાં, આ આંકડો ઘટીને 107 ગ્રામ પ્રતિ દિવસ થઈ ગયો હતો, જે વિશ્વમાં સૌથી નીચો અને લઘુત્તમ ભલામણ કરેલો પોષક ધોરણોથી નીચે હતો. વિશ્વમાં પશુઓની સૌથી વધુ વસ્તી હોવા છતાં, દેશ દર વર્ષે 21 મિલિયન ટન કરતાં ઓછું દૂધ ઉત્પન્ન કરે છે.
રાષ્ટ્રીય ડેરી ડેવલપમેન્ટ બોર્ડ (NDDB) ની રચના 1964માં ગુજરાતના આણંદમાં થી હતી. 1970 ના દાયકામાં, NDDB એ સમગ્ર ભારતમાં ઓપરેશન ફ્લડ પ્રોગ્રામ દ્વારા આનંદ પેટર્ન સહકારી સંસ્થાઓનો અમલ કર્યો હતો. ભારતમાં “શ્વેત ક્રાંતિના પિતા” તરીકે વ્યાપકપણે જાણીતા ડો. વર્ગીસ કુરિયન, NDDBના પ્રથમ અધ્યક્ષ હતા.
1981-1985માં ડેરીઓની સંખ્યા 18 થી વધારીને 136 કરવામાં આવી હતી. 1985ના અંત સુધીમાં, 43,000 ગ્રામીણ સહકારી સંસ્થાઓની 42 લાખ 50 હજાર દૂધ ઉત્પાદકો  હતા.
1985-1996માં 30000 નવી ડેરી સહકારી મંડળીઓ ઉમેરીને 73 હજાર થઈ હતી. ઓપરેશન ફ્લડે નેશનલ મિલ્ક ગ્રીડ દ્વારા 700 નગરો અને શહેરોમાં ગ્રાહકોને ગુણવત્તાયુક્ત દૂધ પહોંચાડવામાં મદદ કરી. 10 મિલિયન ખેડૂતોએ ડેરી ફાર્મિંગમાંથી તેમની આવક મેળવવાનું શરૂ કર્યું.
1950-51માં દૂધનું ઉત્પાદન માત્ર 17 મિલિયન ટન (MT) હતું. 1968-69માં, ઓપરેશન ફ્લડથી દૂધનું ઉત્પાદન માત્ર 21.2 મેટ્રીટ ટન થયું હતું જે 1979-80 સુધીમાં વધીને 30.4 એમટી અને 1989-90 સુધીમાં 51.4 એમટી થયું. 2020-21માં વધીને 210 મિલિયન ટન થઈ ગયું હતું.
વિશ્વમાં દૂધનું ઉત્પાદન બે ટકાના દરે વધી રહ્યું છે, જ્યારે ભારતમાં તેનો વિકાસ દર છ ટકાથી વધુ છે. ભારતમાં માથાદીઠ દૂધની ઉપલબ્ધતા વિશ્વની સરેરાશ કરતાં ઘણી વધારે છે.  દૂધનો વપરાશ 1970માં માથાદીઠ 107 ગ્રામથી વધીને 2020-21માં માથાદીઠ 427 ગ્રામ થઈ ગયો હતો. વિશ્વની સરેરાશ 322 ગ્રામનો વપરાશ હતો.
2013-14માં 137 મિલિયન ટન હતું અને વપરાશ 300 ગ્રામ હતો. જે 9 વર્ષમાં વધીને 200 મિલિયન ટન અને 442 ગ્રામ 2022માં થઈ ગયો હતો. પશુપાલન ધંધા માટે આ ચમત્કાર છે. અશક્યને શક્ય કરી બતાવ્યું છે. તે પણ નકલી દૂધના કારણે.
કાયદો
દૂધમાં ભેળસેળ અંગે કાયદાઓ બન્યા છે, પરંતુ તેનું પાલન માત્ર કાગળ પર જ થાય છે. ભેળસેળ કરનારાઓ સામે અધિકારીઓ તેમની સામે કડક કાર્યવાહી કરતા નથી. છોડી મૂકવામાં આવે છે. વર્ષ 2018માં ખાદ્ય નિયમનકાર FSSAIએ ખાદ્ય પદાર્થોમાં ભેળસેળ કરનારાઓને આજીવન કેદ અને દસ લાખ રૂપિયા સુધીના દંડની જોગવાઈની ભલામણ કરી હતી.  હલકી ગુણવત્તાનું કારણ આપીને ભેળસેળ કરનારાઓ છટકી જાય છે. તેમાં નાના-મોટા અધિકારીઓ સામેલ છે. પૈસા આપીને સેમ્પલ પાસ કરવામાં આવે છે. સરકાર કંઈ કરતી નથી. જો સરકારો ભેળસેળ બંધ કરે તો ખેડૂતોને સીધો ફાયદો થશે અને લોકોના આરોગ્યને અસર થશે નહીં. ભેળસેળયુક્ત ઘી કે દૂધના ભેળસેળના નમુના લેવામાં આવે છે પણ તે જાહેર કરાતાં નથી.
વપરાશ
કૃષિ મંત્રાલયના પશુપાલન, ડેરી અને મત્સ્યઉદ્યોગ વિભાગ દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલા અહેવાલ મુજબ ભારતમાં માથાદીઠ દૂધની ઉપલબ્ધતા માત્ર 480 ગ્રામ છે. વર્ષ 2022 સુધીમાં તેને વધારીને 500 ગ્રામ કરવાનું લક્ષ્ય નક્કી હતું. વિશ્વના અન્ય દેશોમાં માથાદીઠ દૂધની ઉપલબ્ધતા ન્યુઝીલેન્ડમાં 9,773 ગ્રામ, આયર્લેન્ડમાં 3,260 ગ્રામ અને ડેનમાર્કમાં 2,411 ગ્રામ છે.
ડેરી
68.5% બેક્ટેરીયાનું દૂષિત દૂધ
ભારતમાં દૂધ ઉત્પાદનમાં સ્વચ્છતાના મૂળભૂત ધોરણોનું પાલન કરવામાં આવતું નથી. જ્યારે, 68.5% દૂષિત દૂધ જંતુઓ અને બેક્ટેરિયાને કારણે પૂરા પાડવામાં આવે છે. ભારતમાં 80 ટકાથી વધુ પ્રવાહી દૂધનો વપરાશ થાય છે. પરંતુ તેના પ્રોસેસિંગ પર વધારે ધ્યાન આપવામાં આવતું નથી. દૂધનો મોટો હિસ્સો સ્વચ્છતાના મૂળભૂત ધોરણોનું પાલન કરતું નથી.
શું પેકેટ અને છૂટક દૂધ સલામત છે?
પેકેટ દૂધ ખૂબ ઊંચા તાપમાને પેક કરવામાં આવે છે. બેક્ટેરિયા નાશ પામે છે. દૂધની ગુણવત્તાને લઈને લોકોના મનમાં અનેક સવાલો છે.
અમૂલ, નંદિની, નેસ્લે A+, Keventer, મધર ડેરી વગેરે જેવી કંપનીઓના ટેટ્રા પેક છે.
 ટેટ્રા પેકમાં દૂધ જ્યાં સુધી ખોલવામાં ન આવે ત્યાં સુધી તે સુરક્ષિત રહે છે. ઊંચા તાપમાને કાર્ટનમાં પેક કરેલું દૂધ લગભગ 6 મહિના સુધી સુરક્ષિત રહી શકે છે.
વેગન મિલ્ક સારું
યુકેની ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટીના સંશોધક જોસેફ પુરે આ મુદ્દા પર એક સંશોધન કર્યું છે, જે 2018માં પ્રકાશિત થયું હતું. જોકે, આ સંશોધન ડેરી મિલ્ક અને વેગન મિલ્ક પર આધારિત હતું. જેમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે ગાયના દૂધ કરતાં નોન-ડેરી દૂધ વધુ ફાયદાકારક છે. વાસ્તવમાં ગાયનું દૂધ મેળવવા માટે મોટા પાયા પર જમીન અને ઘાસચારાની વ્યવસ્થા કરવી પડે છે. તે જ સમયે, તેમાં મોટા પ્રમાણમાં કાર્બન ઉત્સર્જન પણ થાય છે, જે પર્યાવરણ માટે ઘાતક છે.
ગાય કે ભેંસમાંથી દૂધ લેવામાં આવે ત્યારે 3.2 કિલો કાર્બન ઉત્સર્જન થાય છે. ઓટ પ્લાન્ટમાંથી એક લિટર દૂધ કાઢવા માટે વાતાવરણમાં માત્ર 0.9 કિલો કાર્બન ઉપલબ્ધ છે. ચોખામાંથી 1.2 કિલો અને સોયામાંથી એક કિલો કાર્બન ઉત્સર્જિત થાય છે. પાણીનો વપરાશ પણ ઓછો થાય છે. વાસ્તવમાં એક લિટર ડેરી મિલ્ક બનાવવા માટે 628 લિટર પાણીની જરૂર પડે છે. વૈકલ્પિક દૂધ મગફળી, કાજુ, નારિયેળ, તલ, સોયા, બદામમાંથી એક લિટર દૂધ કાઢવામાં મહત્તમ 371 લિટર પાણીનો ખર્ચ થાય છે.
સામાન્ય દૂધની સાથે લોકો વૈકલ્પિક દૂધ તરફ પણ વળ્યા છે. જો કે હાલમાં આવા લોકોની સંખ્યા ઘણી ઓછી છે.
ભારતમાં દૂધનું ઉત્પાદન અને વપરાશ
વર્ષ ઉત્પાદન મિલિયન ટન વ્યક્તિદીઠ ગ્રામમાં વપરાશ
1991-92 55.6 178
1992-93 58 182
1993-94 60.6 186
1994-95 63.8 192
1995-96 66.2 195
1996-97 69.1 200
1997-98 72.1 205
1998-99 75.4 210
1999-2000 78.3 214
2000-01 80.6 217
2001-02 84.4 222
2002-03 86.2 224
2003-04 88.1 225
2004-05 92.5 233
2005-06 97.1 241
2006-07 102.6 251
2007-08 107.9 260
2008-09 112.2 266
2009-10 116.4 273
2010-11 121.8 281
2011-12 127.9 290
​2012-13 132.4​​ ​299
​2013-14 137.7​​ ​307
​2014-15 146.3​ ​322
2015-16 155.5 337
2016-17 165.4 355
2017-18 176.3 375
2018-19 187.7 394
2019-20 198.4 406
 —————–
ભારતમાં દૂધનું ઉત્પાદન મિલિયન ટન અને વ્યક્તિ દીઠ દૂધ પ્રપ્તી ગ્રામના આંકડા
1991-92 55.6 178
1992-93 58 182
1993-94 60.6 186
1994-95 63.8 192
1995-96 66.2 195
1996-97 69.1 200
1997-98 72.1 205
1998-99 75.4 210
1999-2000 78.3 214
2000-01 80.6 217
2001-02 84.4 222
2002-03 86.2 224
2003-04 88.1 225
2004-05 92.5 233
2005-06 97.1 241
2006-07 102.6 251
2007-08 107.9 260
2008-09 112.2 266
2009-10 116.4 273
2010-11 121.8 281
2011-12 127.9 290
​2012-13 132.4​​ ​299
​2013-14 137.7​​ ​307
​2014-15 146.3​ ​322
2015-16 155.5 337
2016-17 165.4 355
2017-18 176.3 375
2018-19 187.7 394
2019-20 198.4 406
———
मुख्य देशो में दूध उत्पादन (मिलियन टन)
દેશ 0 ​2010 ​2015 2018
ભારત भारत ​121.85 155.69 187.96
યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ઑફ અમેરિકા संयुक्त राज्य अमेरिका ​87.52 ​94.64 98.72
પાકિસ્તાન पाकिस्तान 35.49​ 41.59 45.79
ફ્રાન્સ फ्रांस 24.21 25.93 26.52
ચીન चीन ​41.16 ​36.28 35.6
બ્રાઝિલ ब्राज़िल ​30.96 ​34.86 34.11
કેનેડા कनाडा 8.24​ 8.14 7.37
ચિલી चिली 2.54​ 2.04 1.71
જર્મની जर्मनी 29.65 32.71 33.09
ડેનમાર્ક डेनमार्क 4.91​ 5.36 5.69
ફિનલેન્ડ फिनलैंड 2.34​ 2.44 2.4
નેધરલેન્ડ नीदरलैंड 11.81​ 13.55 10.89
ન્યૂઝીલેન્ડ न्यूज़ीलैंड 17.01​ 21.94 21.39
ઈન્ડોનેશિયા इंडोनेशिया 1.48 1.46​ 1.51
આયર્લેન્ડ आयरलैंड 5.33​ 6.59 7.81
મોરિટાનિયા मॉरिटानिया 0.69 0.78 0.8
મેક્સિકો मेक्सिको 10.89​ 11.61 12.23
નેપાળ नेपाल 1.62 1.86 2.24
આર્જેન્ટિના अर्जेंटीना 10.63 12.06 10.53
ઓસ્ટ્રેલિયા ऑस्ट्रेलिया 9.02​ 9.49 9.29
નોર્વે नॉर्वे 1.58​ 1.61​ 1.59
સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ स्विट्ज़रलैंड 4.11​ 4.07 3.94
પોલેન્ડ पोलैंड 12.30​ 13.25 14.18
રોમાનિયા रोमानिया 4.62​ 4.68 4.44
રશિયન ફેડરેશન रूसी संघ ​31.84 ​30.79 30.61
દક્ષિણ આફ્રિકા दक्षिण अफ्रीका 3.12 3.54 3.75
શ્રિલંકા श्रीलंका ​0.23 ​0.30 0.49
સ્વીડન स्वीडन 2.90​ 2.93 2.76
અફઘાનિસ્તાન अफ़ग़ानिस्तान ​1.72 2.2 2.13
થાઈલેન્ડ थाईलैंड 0.91​ 1 0.65
યુનાઇટેડ કિંગડમ यूनाइटेड किंगडम 14.07​ 15.32 15.31
બાંગ્લાદેશ बांग्लादेश 2.02 2.1 2.02
વિયેતનામ वियतनाम 0.34​ 0.75 0.96
દુનિયા दुनिया ​724.45 ​801.13 843.04

[:en]61 percent increase in milk production since 2013-14

The Union Government announced on 1 June 2023 that India has witnessed a significant increase in the production and consumption of milk and dairy products in 9 years. India is the largest producer of milk in the world, contributing 24% of global milk production. India’s milk production to increase from 137.7 million tonnes in 2013-14 to 221.1 million tonnes in 2021-22. Further, the per capita availability of milk has increased from 303 gm/day in 2013-14 to 444 gm/day in 2021-22, which is almost 1.5 times higher.

Milk production in the country has increased by 61 percent in 9 years. While 137.7 million tonnes of milk was produced in 2013-14, this figure has increased to 221.1 million tonnes in 2021-22. Per capita milk supply has increased by 1.5 times in 9 years. Per capita availability of milk increased from 303 grams per day in 2013-14 to 444 grams per day in 2021-22. Rajasthan has become the largest milk producing state in the country with a contribution of 15 percent by March 5, 2023.

World Health Organization warning

FSSAI has issued new rules for dairy companies regarding the poor quality of milk and its products. Do not use more pesticides in the feed of cow or buffalo. The World Health Organization (WHO) has also issued an advisory to the Government of India against adulteration of milk. In which the organization has clearly said that if milk and its products are not banned in the country, then by next year 2025, 87 percent of India’s population will be in the grip of deadly diseases like cancer. Also, if adulterated milk is not banned then the day is not far when milk will have to be imported from other countries. But this is not an election issue for governments. Milk provides employment to more than 80 million rural households. In which women are more.

Milk production has either decreased or remained stable in major milk producing countries of the world. Brazil is on top in terms of milk. But there has been a decrease in milk production from 2015 to 2018.

Countries where milk production has decreased

Milk production has decreased in cattle rearing countries like China, Canada, Chile, Finland, Netherlands, Argentina, Australia, Norway, Switzerland, Romania, Russia, Sweden, Afghanistan. While growing amazingly in India. The dairy industry cannot explain how this could happen.

The reason given is that ‘Rashtriya Gokul Mission’ has been started by the government to promote milk production.

If the government’s claim is true, then between 2012 and 2019, there has been an increase of 1 percent in the number of cows and buffaloes, while there has been an increase of 61 percent in milk production in the country in 9 years.

 

61 percent believe that if milk production has increased, then the number of cattle in the country should have increased by at least 50 percent. Instead, there has been an increase of 0.80 percent in the number of cows and 1.1 percent in the number of buffaloes from 2012 to 2019. These are the statistics of the Agriculture Department of the Center which shows that 60 to 70 percent milk is adulterated. Means adulterated milk is coming in every bag of Amul. Dairy officials and chilling plant managers are creating confusion. No shepherd.

 

Goat and sheep have increased by 10 percent and 14 percent. Its milk production capacity is barely 2 per cent of the total milk. The maximum increase in the population of animals has been in chicken by 17 percent. Not in milk.

 

India is becoming non-vegetarian.

 

The number of bulls and buffaloes is barely 12 per cent as compared to that of cows and buffaloes. It simply means that his young or adult animal is being slaughtered. Milk has become fake and meat is real.

 

According to milch cattle census 2019

The number of indigenous cows is 5 crore 36 lakh 69 thousand.

The number of hybrid cows is 2 crore 76 lakh 81 thousand.

The population of buffaloes is 5 crore 50 lakh.

The population of cows and buffaloes is 13 crore 63 lakhs.

There are 14 crore animals in which if all animals give milk, if an animal gives 10 liters of milk on an average per day, then 136 crore liters of milk can be obtained. Production is more than that.

 

In Gujarat, there are 1 crore 2 lakh cattle including cows and buffaloes.

 

in 2012

With a mature cow population of 76 million, there is a decline in the number of cows in the country.

The number of buffaloes has decreased. The number of adult buffaloes has increased to 56 million.

There are 1.38 crore cows and buffaloes in Rajasthan. It produces maximum milk in the country.

 

The government has not released the complete details of population for 2019.

The population of horses, pigs, mules, donkeys, yaks has decreased by more than 50 percent in the country.

 

Union Fisheries, Animal Husbandry and Dairying Minister Purushottam Rupala said in the Lok Sabha that in 2021-22 India has become the world’s largest milk producing country. According to production data from the Food and Agriculture Organization Corporate Statistical Database (FAOSTAT), India is the world’s largest milk producer, contributing 24 per cent to global milk production.

 

Milk production increased by 51 percent between 2014-15 to 2021-22.

 

Where does the rest of the milk come from?

In 2019, a report by the Ministry of Agriculture revealed that 170 million tonnes of milk was produced annually. This is good, but the situation becomes dire when the consumption of milk in the country is 640 million tonnes annually, which is almost 4 times more than the production. In such a situation, the question arises that how to meet the demand. That is, there is a game between production and consumption. People’s health or health is deteriorating in this game but farmers Or the benefit to the herdsmen is decreasing.

 

confusion

Out of 100, 69 percent i.e. three fourth of milk and milk products are adulterated. The most commonly used substances for obfuscation of oil are detergent, caustic soda (a substance used in laundry soap), glucose, white color and refined oil. If this adulteration is not stopped immediately, then in the next seven to eight years, about 87 percent of India’s population will become a victim of dangerous disease like cancer.

 

 

Fake milk is prepared from milk powder, palm oil caught in milk dairies. 11 liters of milk is prepared from one kg of powder. One sack of milk powder holds 50 kg. Means 550 liters of spurious milk is prepared from one sack.

 

Prepared fake milk is being supplied indiscriminately in factories like Paras, Nova, Cadbury. Dairy operator arrested from Ater Road on Sunday

 

Mawa and paneer are also being prepared from adulterated milk. Mawa and paneer are also being made from spurious milk. Normally 1 to 1.25 lakh liters of milk is produced daily in the district. Its quantity doubles on festivals.

 

The production of milk on paper is increasing day by day in the country of India with rivers of milk, but when it comes to the per capita availability of milk, man does not get even a single ounce of milk and what he gets is fake. . As many animals are being produced in the country, that much milk is not being produced. If the government strictly bans adulterated milk and products made from it, because they will get the price according to the price. The government is responsible for adulterated milk and other products being produced in the country. If consumer wants to avoid adulterated milk then look for such farmers who actually do not adulterate milk, they have to avoid middlemen.

 

The per capita milk consumption in Gujarat was 615 grams in 2019-20.

 

Milk consumption is about four times more than milk production. The daily consumption of milk in the country is four times more than its production. Adulteration is being used to bridge this gap in production and consumption. People generally believe that milk has the highest amount of water. But statistics show that adulteration is more in toxic things like detergent and bleach.

 

Earlier in 2012 also FSSAI had tested milk. Most of the samples were found to be either mixed with water or adulterated with chemical fertilizers, urea, bleach and detergent. In that test, Goa and Puducherry were the places where no turbidity was found in the milk.

 

Animal Welfare Board member Mohan Singh Ahluwalia gave this figure, which does not match the standard of FSSAI. They say that around 67.8 per cent of the total milk sold in India does not conform to the standards set by the Food Safety and Standards Authority of India (FSSAI).

 

FSSAI’s job is to see and decide whether food items are suitable or not, what they should be in terms of quality.

 

Citing a report by the Ministry of Science and Technology, Ahluwalia said the status of adulteration in milk and milk products in the country is such that 68.7 per cent of such items sold in the market do not conform to the standards set by the FSSAI.

 

 

67.7 percent of the milk sold in the country is adulterated. The logic behind this is that the production of milk in the country is 14 crore and the consumption is 64 crore litres.

Are milk sweets poisonous or not?

Are you drinking poison in the name of milk?

India drinks poison not milk.

Does not match the standards prescribed by the Food Safety and Standards Authority of India. WHO has warned that if adulteration is not stopped, by 2025, 87 percent of Indians may get cancer.

 

Animal Welfare Board India member Mohan Singh Ahluwalia expressed surprise that when there is not enough milk in the country, how can such products be made from milk on such a large scale. Poisoned milk is being traded in the country under the connivance of government agencies and under the conspiracy of mafias. But the government will be strict about this, otherwise in future people may have to face a terrible disease like cancer.

 

The Ministry of Science and Technology also confirmed this in Parliament, citing data from a 2011 survey by the Food Safety and Standards Authority of India.

 

Swami Achyutananda fought the battle of spurious milk in the Supreme Court. He said that in 2016, the Supreme Court had ordered all state governments to set up mobile labs, take quick decisions in cases of spurious milk and impose fines.

 

In the festive season, cases of adulteration often increase when the demand for sweets increases.

milk mafia

 

Water, urea, skimmed milk powder, detergent powder, soap, synthetic milk, vegetable oil and fat are used to show fat in milk. Hypochlorides, chloramine, hydrogen peroxide, boric acid are used to prevent milk from curdling. Harmful chemicals are also used in making curd, paneer, butter and cream. This can also cause diseases like neuro, mental illness, stunted growth and cancer in children.

Poisonous substances are intentionally added. North India is in a bad condition in terms of adulteration. This trend is less in South India than here. A few years back a survey was done by the National Survey of Milk Adolescence. It was found that detergent-like substances are added to milk and its products at the time of packaging. Use of detergent while washing milk utensils Yoga was done. But the dishes were not washed properly. Then when milk was kept in it, the detergent used in the utensils got mixed in the same milk. This was such a mistake, which happened due to negligence. Not done on purpose.

 

Deliberate adulteration for earning. Thick or it blends to appear longer with no cracking or tarnishing. Toxic substances like detergent, urea, starch, glucose and formalin are also used for such adulteration.

 

Not just milk, even staple food items like wheat and rice have turned toxic. Due to the use of chemical fertilizers and pesticides for decades, the soil is becoming poisonous. Apart from this, they are used more on every crop. All those poisons enter the animal and human body through grains or cereals. If one can live without milk, how can one live without grains?

 

Every district produces more than one lakh liters of spurious milk per day.

 

This milk is being consumed in factories from Gujarat or Malanpur to the country’s capital Delhi, while the government administration has not been able to completely control the business of this poison.

 

Development

The dairy industry in the country is worth about Rs 6 to 7 lakh crore. Only one lakh crore is in the organized sector. The rest is unorganized. By 2020, the turnover of dairy sector is Rs. It is estimated to reach 9,400 billion. Which is an annual growth rate of 15 percent. Though the dairy industry is growing rapidly, the income of the farmers is continuously decreasing instead of increasing.

 

low price

India has been a leader in milk production for the last 15 years. The government counts it among its successes. Uttar Pradesh, Gujarat and Punjab are the three states leading in milk production. More than seven crore people of the country are associated with this profession. But due to adulteration, they are not getting the price of milk that they should get. Adulterated milk and products made from it are believed to be the main reason for farmers not getting the price of milk. Only 40 percent milk is pure, the rest 60 percent is fake, but the government does nothing about it. If the adulteration is stopped then the milk whose cost is Rs.10. Sold for Rs.35. There will be more than 50. You will get milk without adulteration.

Milk adulteration in the country is directly affecting the income of the farmers. Most of the farmers are turning away from this business due to non-availability of milk. The cost of milk is not even half of the cost of cattle in a day, feed is expensive. It has become very difficult to rear cows and buffaloes.

They do movement for the price, it will automatically go down.

Leaving animal husbandry, they have started farming. Dairy has closed or reduced the number of animals. Milk has no value in the market due to adulterated milk.

Uttar Pradesh State Milk Development Minister Laxminarayan announced that Uttar Pradesh is at the forefront of synthetic milk production. There is a need to enact very strict laws to stop people who play with lives.

 

cancer

The per capita consumption of milk in Punjab and Haryana is two and a half times the Indian average. Where cancer patients are more. The average questioner drinks milk. The North East states with low milk consumption have the least number of cancer cases among those drinking 54 to 200 ml of milk.

Thus, the theory of drinking milk and getting cancer is coming to the fore.

 

fake milk

Example of Bhind district

There are 5 lakh 58 thousand cows and buffaloes in Bhind district with a population of more than 17 lakhs. Of these, 80 percent are milch cows and buffaloes. 4 lakh 45 thousand liters of milk is produced daily. A person in the district gets 622 ml of milk per day. 2 lakh 73 thousand liters of milk is consumed daily in the district. 1 lakh 72 thousand liters of milk is saved. About 3 lakh liters of milk is exported daily to Delhi, Aligarh, Kasganj, Shikohabad, Ballabhgarh (Palwal) etc. That is, 1 to 1.25 lakh liters of milk is produced artificially every day in the district. Which is prepared only in the milk dairy and chiller plant operated in the district.

8 bags of milk powder and 43 tins of palm oil have been seized from the house of Dairy Manager Santosh Ojha. Santosh Ojha also confessed before the police that he sends his milk to the chiller center of Nova Company. The names of these companies have been forged earlier also.

A fine of Rs 50,000 will be imposed on the organization if adulterated milk or adulterated goods are caught near the chiller center manager. So the chiller center managers decided to collectively fine the adulterants.

 

find the illusion

Rub the milk on the palm, if froth comes then know that the milk is adulterated, Bhind police had released it for the information of the general public.

 

 

On 07 September 2022 the Central Government officially announced that,

 

During the 1950s and 1960s, India was a milk-deficient country dependent on imports. Annual output growth remained negative for several years. The rate was 1.64%, falling to 1.15% during the 1960s. The per capita consumption of milk in 1950-51 was 124 grams per day. By 1970, this figure had dropped to 107 grams per day, one of the lowest in the world and well below the minimum recommended nutritional standards. Despite having the largest population of cattle in the world, the country produces less than 21 million tonnes of milk per year.

 

National Dairy Development Board (NDDB) was formed in 1964 from Anand, Gujarat. In the 1970s, NDDB implemented Anand pattern cooperatives through the Operation Flood program across India. Dr. Verghese Kurien, widely known as the “Father of the White Revolution” in India, was the first Chairman of NDDB.

1981-1 In 1985 the number of dairies was increased from 18 to 136. By the end of 1985, there were 42 lakh 50 thousand milk producers in 43,000 rural co-operative societies.

 

In 1985–1996, 30,000 new dairy cooperatives were added to the 73,000. Operation Flood helped deliver quality milk to consumers in 700 towns and cities through the National Milk Grid. 10 million farmers started earning their income from dairy farming

 

Milk production was only 17 million tonnes (MT) in 1950-51. In 1968-69, milk production from Operation Flood was only 21.2 MT which increased to 30.4 MT by 1979-80 and 51.4 MT by 1989-90. increased to 210 million tonnes in 2020-21.

 

Milk production in the world is increasing at the rate of two per cent, while in India its growth rate is more than six per cent. The per capita availability of milk in India is much higher than the world average. Milk consumption increased from 107 grams per capita in 1970 to 427 grams per capita in 2020-21. The world average consumption was 322 grams.

 

In 2013-14 it was 137 million tonnes and the consumption was 300 grams. Which increased to 200 million tonnes and 442 grams in 2022 in 9 years. This is miracle for animal husbandry business. The impossible has been made possible. That too because of fake milk.

 

Law

There are laws regarding adulteration of milk, but they are applicable only on paper. The authorities do not take strict action against the adulterants. has been abandoned. In 2018, food regulator FSSAI had recommended life imprisonment and a fine of up to Rs 10 lakh for adulterating food. The adulterants get away with the excuse of poor quality. Small and big officers are included in this. Samples are passed by paying money. The government doesn’t do anything. If governments stop adulteration, farmers will be directly benefited and public health will not be affected. Samples of adulterated ghee or adulterated milk are taken but not declared.

 

consumption

According to a report released by the Department of Animal Husbandry, Dairying and Fisheries, Ministry of Agriculture, the per capita availability of milk in India is only 480 grams. A target was set to increase it to 500 grams by the year 2022. Per capita availability of milk in other countries of the world is 9,773 grams in New Zealand, 3,260 grams in Ireland and 2,411 grams in Denmark.

 

dairy

68.5% bacteria contaminated milk

Basic hygiene standards are not followed in milk production in India. While 68.5% of the contaminated milk supply is due to germs and bacteria. Liquid milk accounts for more than 80 percent of India’s consumption. But its processing is not given much attention. A large proportion of milk does not follow basic standards of hygiene.

 

Is packet and loose milk safe?

 

Packet milk is packed at a very high temperature. The bacteria get destroyed. There are many types of questions in the minds of people regarding the quality of milk.

 

Companies like Amul, Nandini, Nestle A+, Keventer, Mother Dairy etc. have tetra packs.

 

Milk in tetra pack remains safe till it is opened. Milk packed in cartons at high temperature can be kept safe for about 6 months.

 

vegan milk is good

Researcher Joseph Poore of Britain’s Oxford University has done a research on this issue, which was published in 2018. However, this research was based on dairy milk and vegan milk. It was said that non-dairy milk is more beneficial than cow’s milk. In fact obtaining cow’s milk requires large scale land and feed management. Along with this, a huge amount of carbon is also released, which is harmful to the environment.

On taking cow or buffalo milk, 3.2 kg of carbon is released. To produce one liter of milk from one oat plant, only 0.9 kg of carbon is available to the atmosphere. 1.2 kg of carbon is released from rice and 1 kg from soy. Water consumption is also less. In fact, 628 liters of water is needed to produce one liter of dairy milk. It takes a maximum of 371 liters of water to extract one liter of milk from alternative milk peanuts, cashews, coconut, sesame, soya, almonds.

 

People are turning to alternative milk along with regular milk. Although at present the number of such people is very less.

Milk production and consumption in India

Year Production Million tonnes Consumption in grams per capita

 

1991–92 55.6 178

1992–93 58 182

1993–94 60.6 186

1994–95 63.8 192

1995–96 66.2 195

1996–97 69.1 200

1997–98 72.1 205

1998-99 75.4 210

1999–2000 78.3 214

2000-01 80.6 217

2001-02 84.4 222

2002-03 86.2 224

2003-04 88.1 225

2004-05 92.5 233

2005–06 97.1 241

2006–07 102.6 251

2007-08 107.9 260

2008–09 112.2 266

2009-10 116.4 273

2010-11 121.8 281

2011-12 127.9 290

2012-13 132.4 299

2013-14 137.7 307

2014-15 146.3 322

2015-16 155.5 337

2016-17 165.4 355

2017-18 176.3 375

2018-19 187.7 394

2019-20 198.4 406

,

Figures of milk production in India in million tonnes and quantity of milk per person in grams

1991–92 55.6 178

1992–93 58 182

1993–94 60.6 186

1994–95 63.8 192

1995–96 66.2 195

1996–97 69.1 200

1997–98 72.1 205

1998-99 75.4 210

1999–2000 78.3 214

2000-01 80.6 217

2001-02 84.4 222

2002-03 86.2 224

2003-04 88.1 225

2004-05 92.5 233

2005–06 97.1 241

2006–07 102.6 251

2007-08 107.9 260

2008–09 112.2 266

2009-10 116.4 273

2010-11 121.8 281

2011-12 127.9 290

2012-13 132.4 299

2013-14 137.7 307

2014-15 146.3 322

2015-16 155.5 337

2016-17 165.4 355

2017-18 176.3 375

2018-19 187.7 394

2019-20 198.4 406

 

,

Milk production in major countries (million tonnes)

Country 0 2010 2015 2018

India India 121.85 155.69 187.96

United States United States 87.52 94.64 98.72

Pakistan Pakistan 35.49 41.59 45.79

France France 24.21 25.93 26.52

China China 41.16 36.28 35.6

Brazil Brazil 30.96 34.86 34.11

Canada Canada 8.24 8.14 7.37

Chile Chile 2.54 2.04 1.71

Germany Germany 29.65 32.71 33.09

Denmark Denmark 4.91 5.36 5.69

Finland Finland 2.34 2.44 2.4

Netherlands Netherlands 11.81 13.55 10.89

New Zealand New Zealand 17.01 21.94 21.39

Indonesia Indonesia 1.48 1.46 1.51

Ireland Ireland 5.33 6.59 7.81

Mauritania Mauritania 0.69 0.78 0.8

Mexico Mexico 10.89 11.61 12.23

Nepal Nepal 1.62 1.86 2.24

Argentina Argentina 10.63 12.06 10.53

Australia Australia 9.02 9.49 9.29

Norway Norway 1.58 1.61 1.59

Switzerland Switzerland 4.11 4.07 3.94

Poland Poland 12.30 13.25 14.18

Romania Romania 4.62 4.68 4.44

Russian Federation Russian Federation 31.84 30.79 30.61

South Africa South Africa 3.12 3.54 3.75

Sri Lanka Sri Lanka 0.23 0.30 0.49

Sweden Sweden 2.90 2.93 2.76

Afghanistan Afghanistan 1.72 2.2 2.13

Thailand Thailand 0.91 1 0.65

United Kingdom United Kingdom 14.07 15.32 15.31

Bangladesh Bangladesh 2.02 2.1 2.02

Vietnam Vietnam 0.34 0.75 0.96

world world 724.45 801.13 843.04[:hn]भारत: दुनिया में दूध का सबसे बड़ा उत्पादक

 

2013-14 से दुग्ध उत्पादन में 61 प्रतिशत की वृद्धि

 

केंद्र सरकार ने 1 जून 2023 को घोषणा की कि भारत ने 9 वर्षों में दूध और डेयरी उत्पादों के उत्पादन और खपत में उल्लेखनीय वृद्धि देखी है। भारत दुनिया में दूध का सबसे बड़ा उत्पादक है, जो वैश्विक दूध उत्पादन में 24% का योगदान देता है। भारत का दूध उत्पादन 2013-14 में 137.7 मिलियन टन से बढ़कर 2021-22 में 221.1 मिलियन टन हो गया है। इसके अलावा, दूध की प्रति व्यक्ति उपलब्धता 2013-14 में 303 ग्राम/दिन से बढ़कर 2021-22 में 444 ग्राम/दिन हो गई है, जो लगभग 1.5 गुना अधिक है।

 

9 साल में देश में दुग्ध उत्पादन 61 फीसदी बढ़ा है। 2013-14 में जहां 137.7 मिलियन टन दूध का उत्पादन हुआ था, वहीं 2021-22 में यह आंकड़ा बढ़कर 221.1 मिलियन टन हो गया। 9 वर्षों में प्रति व्यक्ति दूध की आपूर्ति में 1.5 गुना की वृद्धि हुई है। दूध की प्रति व्यक्ति उपलब्धता 2013-14 में 303 ग्राम प्रतिदिन से बढ़कर 2021-22 में 444 ग्राम प्रतिदिन हो गई। राजस्थान 5 मार्च 2023 तक 15 प्रतिशत योगदान के साथ देश का सर्वाधिक दुग्ध उत्पादक राज्य बन गया है।

 

विश्व स्वास्थ्य संगठन की चेतावनी

दूध और उसके उत्पादों की खराब गुणवत्ता को लेकर एफएसएसएआई ने डेयरी कंपनियों के लिए नए नियम जारी किए हैं। गाय या भैंस के चारे में अधिक कीटनाशक का प्रयोग न करें। दूध में मिलावट के खिलाफ विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) ने भी भारत सरकार को एडवाइजरी जारी की है। जिसमें संगठन ने साफ तौर पर कहा है कि अगर देश में दूध और इससे बने उत्पादों पर प्रतिबंध नहीं लगा तो अगले साल 2025 तक भारत की 87 फीसदी आबादी कैंसर जैसी जानलेवा बीमारी की चपेट में आ जाएगी. साथ ही अगर मिलावटी दूध पर रोक नहीं लगाई गई तो वह दिन दूर नहीं जब दूध को दूसरे देशों से आयात करना पड़ेगा। लेकिन सरकारों के लिए यह कोई चुनावी मुद्दा नहीं है। दूध 80 मिलियन से अधिक ग्रामीण परिवारों को रोजगार प्रदान करता है। जिसमें महिलाएं अधिक हैं।

 

विश्व के प्रमुख दुग्ध उत्पादक देशों में दुग्ध उत्पादन या तो घट गया है या स्थिर बना हुआ है। दूध के मामले में ब्राजील अव्वल है। लेकिन 2015 से 2018 तक दुग्ध उत्पादन में कमी आई है।

 

जिन देशों में दुग्ध उत्पादन घटा है —

चीन, कनाडा, चिली, फिनलैंड, नीदरलैंड, अर्जेंटीना, ऑस्ट्रेलिया, नॉर्वे, स्विट्जरलैंड, रोमानिया, रूस, स्वीडन, अफगानिस्तान जैसे पशुपालक देशों में दूध उत्पादन में कमी आई है। जबकि भारत में आश्चर्यजनक रूप से बढ़ रहा है। डेयरी उद्योग यह नहीं बता पा रहा है कि ऐसा कैसे हो सकता है।

 

कारण यह बताया गया है कि दूध उत्पादन को बढ़ावा देने के लिए सरकार द्वारा ‘राष्ट्रीय गोकुल मिशन’ शुरू किया गया है।

 

सरकार का दावा सही है तो 2012 से 2019 के बीच गाय-भैंसों की संख्या में 1 फीसदी की बढ़ोतरी हुई है, जबकि 9 साल में देश में दुग्ध उत्पादन में 61 फीसदी की बढ़ोतरी हुई है.

 

61 फीसदी का मानना ​​है कि अगर दूध का उत्पादन बढ़ा है तो देश में मवेशियों की संख्या में कम से कम 50 फीसदी की बढ़ोतरी होनी चाहिए थी. इसके बजाय 2012 से 2019 तक गायों की संख्या में 0.80 प्रतिशत और भैंसों की संख्या में 1.1 प्रतिशत की वृद्धि हुई है। ये हैं केंद्र के कृषि विभाग के आंकड़े जिससे पता चलता है कि 60 से 70 प्रतिशत दूध मिलावटी आ रहा है। यानी अमूल के हर बैग में मिलावटी दूध आ रहा है. डेयरी के अधिकारी व चिलिंग प्लांट के प्रबंधक भ्रम की स्थिति बना रहे हैं। चरवाहे नहीं।

 

बकरी और भेड़ में 10 प्रतिशत और 14 प्रतिशत की वृद्धि हुई है। इसकी दूध उत्पादन क्षमता कुल दूध का बमुश्किल 2 फीसदी है। पशुओं की आबादी में सर्वाधिक वृद्धि मुर्गे में 17 प्रतिशत हुई है। दूध में नहीं।

 

भारत मांसाहारी होता जा रहा है।

 

गाय-भैंसों की तुलना में बैल-भैंसों की संख्या बमुश्किल 12 प्रतिशत है. इसका सीधा मतलब है कि उसके युवा या वयस्क जानवर का वध किया जा रहा है। दूध नकली और मांस असली हो गया है।

 

दुधारू पशु गणना 2019 के अनुसार

देशी गायों की संख्या 5 करोड़ 36 लाख 69 हजार है।

हाईब्रिड गायों की संख्या 2 करोड़ 76 लाख 81 हजार है।

भैंसों की आबादी 5 करोड़ 50 लाख है।

गाय-भैंसों की आबादी 13 करोड़ 63 लाख है।

14 करोड़ पशु ऐसे हैं जिनमें यदि सभी पशु दूध दें, यदि एक पशु प्रतिदिन औसतन 10 लीटर दूध दे तो 136 करोड़ लीटर दूध प्राप्त किया जा सकता है। उत्पादन इससे कहीं अधिक है।

 

गुजरात में गाय-भैंस मिलाकर 1 करोड़ 2 लाख मवेशी हैं।

 

2012 में

76 मिलियन की परिपक्व गाय की आबादी के साथ, देश में गायों की संख्या में गिरावट आई है।

भैंसों की संख्या घटी है। वयस्क भैंसों की संख्या बढ़कर 5.6 करोड़ हो गई है।

राजस्थान में 1.38 करोड़ गाय और भैंस हैं। देश में सर्वाधिक दूध का उत्पादन करती है।

 

सरकार ने 2019 के लिए जनसंख्या का पूरा विवरण जारी नहीं किया है।

देश में घोड़ों, सुअरों, खच्चरों, गधों, याकों की आबादी में 50 फीसदी से ज्यादा की कमी आई है.

 

केंद्रीय मत्स्य, पशुपालन और डेयरी मंत्री पुरुषोत्तम रूपाला ने लोकसभा में कहा कि 2021-22 में भारत दुनिया का सबसे बड़ा दूध उत्पादक देश बन गया है। फूड एंड एग्रीकल्चर ऑर्गनाइजेशन कॉरपोरेट स्टैटिस्टिकल डेटाबेस (FAOSTAT) के उत्पादन आंकड़ों के अनुसार, भारत दुनिया का सबसे बड़ा दूध उत्पादक है, जो वैश्विक दूध उत्पादन में 24 प्रतिशत का योगदान देता है।

 

2014-15 से 2021-22 के बीच दुग्ध उत्पादन में 51 प्रतिशत की वृद्धि हुई।

 

बाकी दूध कहां से आता है?

2019 में, कृषि मंत्रालय की एक रिपोर्ट से पता चला कि सालाना 170 मिलियन टन दूध का उत्पादन किया गया था। यह अच्छा है, लेकिन स्थिति तब भयावह हो जाती है जब देश में दूध की खपत 640 मिलियन टन सालाना है, जो उत्पादन से लगभग 4 गुना अधिक है। ऐसे में सवाल उठता है कि मांग कैसे पूरी की जाए। यानी उत्पादन और खपत के बीच एक खेल है। इस खेल में लोगों की सेहत या तबीयत खराब हो रही है लेकिन किसानों या चरवाहों को होने वाला फायदा कम होता जा रहा है.

 

उलझन

100 में से 69 प्रतिशत यानी तीन चौथाई दूध और दूध से बने उत्पाद मिलावटी हैं। उलझनतेल के लिए सबसे अधिक इस्तेमाल किए जाने वाले पदार्थ डिटर्जेंट, कास्टिक सोडा (कपड़े धोने के साबुन में इस्तेमाल होने वाला पदार्थ), ग्लूकोज, सफेद रंग और रिफाइंड तेल हैं। अगर इस मिलावट पर तुरंत रोक नहीं लगाई गई तो अगले सात से आठ सालों में भारत की करीब 87 फीसदी आबादी कैंसर जैसी खतरनाक बीमारी का शिकार हो जाएगी.

 

 

दूध की डेयरियों में पकड़े गए मिल्क पाउडर, पाम ऑयल से नकली दूध तैयार किया जाता है। एक किलो पाउडर से 11 लीटर दूध तैयार होता है। एक बोरी मिल्क पाउडर में 50 किलो की मात्रा होती है। यानी एक बोरी से 550 लीटर नकली दूध तैयार होता है.

 

तैयार नकली दूध की पारस, नोवा, कैडबरी जैसी फैक्ट्रियों में धड़ल्ले से सप्लाई की जा रही है. रविवार को अटेर रोड से डेयरी संचालक को गिरफ्तार किया गया

 

मिलावटी दूध से मावा और पनीर भी तैयार किया जा रहा है। नकली दूध से मावा और पनीर भी बनाया जा रहा है। जिले में सामान्यत: प्रतिदिन 1 से 1.25 लाख लीटर दूध का उत्पादन होता है। त्योहारों पर इसकी मात्रा दोगुनी हो जाती है।

 

दूध की नदियों वाले भारत देश में कागज पर दूध का उत्पादन दिन-ब-दिन बढ़ता जा रहा है, लेकिन जब प्रति व्यक्ति दूध की उपलब्धता की बात आती है तो मनुष्य को रत्ती भर भी दूध नहीं मिलता और जो मिलता है वह नकली होता है। देश में जितने पशु पैदा हो रहे हैं, उतने दूध का उत्पादन नहीं हो रहा है। अगर सरकार मिलावटी दूध और उससे बने उत्पादों पर सख्ती से रोक लगा दे, क्योंकि उन्हें कीमत के हिसाब से कीमत मिलेगी. देश में उत्पादित हो रहे मिलावटी दूध और अन्य उत्पादों के लिए सरकार जिम्मेदार है। यदि उपभोक्ता मिलावटी दूध से बचना चाहता है तो ऐसे किसानों की तलाश करें जो वास्तव में दूध में मिलावट नहीं करते, उन्हें बिचौलियों से बचना होगा।

 

2019-20 में गुजरात में प्रति व्यक्ति दूध की खपत 615 ग्राम थी।

 

दूध की खपत दूध उत्पादन से लगभग चार गुना अधिक है। देश में दूध की दैनिक खपत इसके उत्पादन से चार गुना अधिक है। उत्पादन और खपत में इस अंतर को पाटने के लिए मिलावट का इस्तेमाल किया जा रहा है। आमतौर पर लोग मानते हैं कि दूध में पानी की मात्रा सबसे ज्यादा होती है। लेकिन आंकड़े बताते हैं कि डिटर्जेंट और ब्लीच जैसी जहरीली चीजों में मिलावट ज्यादा होती है.

 

इससे पहले 2012 में भी एफएसएसएआई ने दूध का परीक्षण किया था। अधिकांश नमूनों में या तो पानी मिला हुआ पाया गया या रासायनिक खाद, यूरिया, ब्लीच और डिटर्जेंट की मिलावट की गई। उस जांच में गोवा और पुडुचेरी ऐसे स्थान थे जहां दूध में कोई मैलापन नहीं पाया गया।

 

पशु कल्याण बोर्ड के सदस्य मोहन सिंह अहलूवालिया ने यह आंकड़ा दिया, जो एफएसएसएआई के मानक से मेल नहीं खाता। उनका कहना है कि भारत में बिकने वाले कुल दूध का लगभग 67.8 प्रतिशत भारतीय खाद्य सुरक्षा और मानक प्राधिकरण (FSSAI) द्वारा निर्धारित मानकों के अनुरूप नहीं है।

 

FSSAI का काम यह देखना और तय करना है कि खाद्य पदार्थ उपयुक्त हैं या नहीं, गुणवत्ता के मामले में उन्हें क्या होना चाहिए।

 

विज्ञान और प्रौद्योगिकी मंत्रालय की एक रिपोर्ट का हवाला देते हुए अहलूवालिया ने कहा कि देश में दूध और दुग्ध उत्पादों में मिलावट की स्थिति यह है कि बाजार में बिकने वाली ऐसी 68.7 प्रतिशत वस्तुएं एफएसएसएआई द्वारा निर्धारित मानकों से मेल नहीं खाती हैं।

 

 

देश में बिकने वाले दूध में 67.7 फीसदी मिलावटी होता है। इसके पीछे तर्क यह है कि देश में दूध का उत्पादन 14 करोड़ और खपत 64 करोड़ लीटर है।

दूध की मिठाई जहरीली होती है या नहीं?

दूध के नाम पर पी रहे जहर?

भारत दूध नहीं जहर पीता है।

भारतीय खाद्य सुरक्षा और मानक प्राधिकरण द्वारा निर्धारित मानकों से मेल नहीं खाता है। डब्ल्यूएचओ ने चेतावनी दी है कि अगर मिलावट को नहीं रोका गया तो 2025 तक 87 फीसदी भारतीयों को कैंसर हो सकता है।

 

एनिमल वेलफेयर बोर्ड इंडिया के सदस्य मोहन सिंह अहलूवालिया ने हैरानी जताते हुए कहा कि जब देश में दूध की इतनी मात्रा ही नहीं है तो इतने बड़े पैमाने पर दूध से ऐसे उत्पाद कैसे बन सकते हैं. देश में सरकारी एजेंसियों की मिलीभगत और माफियाओं की साजिश के तहत जहर वाले दूध का कारोबार किया जा रहा है. लेकिन सरकार इसे लेकर सख्त होगी अन्यथा भविष्य में लोगों को कैंसर जैसी भयानक बीमारी का सामना करना पड़ सकता है।

 

विज्ञान और प्रौद्योगिकी मंत्रालय ने भी भारतीय खाद्य सुरक्षा और मानक प्राधिकरण द्वारा 2011 के एक सर्वेक्षण के आंकड़ों का हवाला देते हुए संसद में इसकी पुष्टि की।

 

स्वामी अच्युतानंद ने सुप्रीम कोर्ट में नकली दूध की लड़ाई लड़ी। उन्होंने कहा कि सुप्रीम कोर्ट ने 2016 में सभी राज्य सरकारों को मोबाइल लैब स्थापित करने, नकली दूध के मामलों में त्वरित निर्णय लेने और जुर्माना लगाने का आदेश दिया था.

 

त्योहारी सीजन में अक्सर मिठाइयों की मांग बढ़ने पर मिलावट के मामले बढ़ जाते हैं।

दूध माफिया

 

दूध में वसा दिखाने के लिए पानी, यूरिया, स्किम्ड मिल्क पाउडर, डिटर्जेंट पाउडर, साबुन, सिंथेटिक दूध, वनस्पति तेल और वसा का उपयोग किया जाता है। दूध को फटने से रोकने के लिए हाइपोक्लोराइड्स, क्लोरैमाइन, हाइड्रोजन पेरोक्साइड, बोरिक एसिड का इस्तेमाल किया जाता है। दही, पनीर, मक्खन और मलाई बनाने में भी हानिकारक रसायनों का प्रयोग किया जाता है। इससे बच्चों में न्यूरो, मानसिक बीमारी, स्टंट ग्रोथ और कैंसर जैसी बीमारियां भी हो सकती हैं।

जानबूझकर जहरीला पदार्थ मिलाया जाता है। मिलावट के मामले में उत्तर भारत का बुरा हाल है। यह चलन यहां के मुकाबले दक्षिण भारत में कम है। कुछ साल पहले नैशनल सर्वे ऑफ मिल्क एडोलेसेंस ने एक सर्वे किया था। यह पाया गया कि पैकेजिंग के समय दूध और उसके उत्पादों में डिटर्जेंट जैसी चीजें मिलाई जाती हैं। दूध रखने के बर्तनों को धोते समय डिटर्जेंट का प्रयोग किया जाता था। लेकिन बर्तन ठीक से नहीं धोए गए। फिर जब उसमें दूध रखा गया तो बर्तन में इस्तेमाल होने वाला डिटर्जेंट उसी दूध में मिल गया। ये एक ऐसी गड़बड़ी थी, जो लापरवाही की वजह से हुई थी. उद्देश्य से नहीं किया गया।

 

कमाई के लिए जानबूझकर मिलावट। मोटा या यह दिखाई देना लंबे समय तक फटने या खराब न होने के लिए ब्लेंड करता है. इस तरह की मिलावट के लिए डिटर्जेंट, यूरिया, स्टार्च, ग्लूकोज और फॉर्मेलिन जैसे जहरीले पदार्थों का भी इस्तेमाल किया जाता है।

 

सिर्फ दूध ही नहीं बल्कि गेहूं और चावल जैसे मुख्य खाद्य पदार्थ भी जहरीले हो गए हैं। दशकों से रासायनिक खादों और कीटनाशकों के प्रयोग से मिट्टी जहरीली होती जा रही है। इसके अलावा हर फसल पर इनका इस्तेमाल ज्यादा होता है। वे सभी विष अनाज या अनाज के माध्यम से पशु और मानव शरीर में प्रवेश करते हैं। अगर कोई दूध के बिना रह सकता है तो कोई अनाज के बिना कैसे रह सकता है?

 

हर जिले में प्रतिदिन एक लाख लीटर से अधिक नकली दूध का उत्पादन होता है।

 

इस दूध की खपत गुजरात या मालनपुर से लेकर देश की राजधानी दिल्ली तक की फैक्ट्रियों में हो रही है, जबकि शासन प्रशासन इस जहर के कारोबार पर पूरी तरह से लगाम नहीं लगा सका है.

 

विकास

देश में डेयरी उद्योग करीब 6 से 7 लाख करोड़ रुपये का है। केवल एक लाख करोड़ संगठित क्षेत्र में है। बाकी असंगठित है। 2020 तक डेयरी क्षेत्र का कारोबार रु. 9,400 अरब तक पहुंचने का अनुमान है। जो 15 प्रतिशत की वार्षिक वृद्धि दर है। हालांकि डेयरी उद्योग तेजी से बढ़ रहा है, लेकिन किसानों की आय बढ़ने के बजाय लगातार घट रही है।

 

कीमत कम

भारत पिछले 15 वर्षों से दुग्ध उत्पादन में अग्रणी रहा है। सरकार इसे अपनी सफलताओं में गिनाती है। उत्तर प्रदेश, गुजरात और पंजाब, ये तीन राज्य दुग्ध उत्पादन में अग्रणी हैं। देश के सात करोड़ से ज्यादा लोग इस पेशे से जुड़े हैं। लेकिन मिलावट की वजह से उन्हें दूध के वो दाम नहीं मिल रहे हैं जो उन्हें मिलने चाहिए। किसानों को दूध के दाम नहीं मिलने का मुख्य कारण मिलावटी दूध और उससे बने उत्पादों को माना जा रहा है। सिर्फ 40 फीसदी दूध शुद्ध होता है, बाकी 60 फीसदी नकली होता है, लेकिन सरकार इस बारे में कुछ नहीं करती. मिलावट बंद हुई तो दूध जिसकी कीमत 10 रु. 35 रुपये में बिका। 50 से ज्यादा होंगे। बिना मिलावट का दूध मिलेगा।

देश में दूध में मिलावट का सीधा असर किसानों की आय पर पड़ रहा है। दूध की अनुपलब्धता के कारण अधिकांश किसान इस व्यवसाय से मुंह मोड़ रहे हैं। दूध की कीमत एक दिन में मवेशियों की लागत का आधा भी नहीं है, चारा महंगा है. गाय-भैंस पालना बहुत मुश्किल हो गया है।

वे मूल्य के लिए आंदोलन करते हैं, यह स्वतः ही कम हो जाएगा।

पशुपालन छोड़कर खेती करने लगे हैं। डेयरी बंद कर दी है या पशुओं की संख्या कम कर दी है। मिलावटी दूध के कारण दूध की बाजार में कोई कीमत नहीं है।

उत्तर प्रदेश राज्य दुग्ध विकास मंत्री लक्ष्मीनारायण ने घोषणा की कि उत्तर प्रदेश सिंथेटिक दूध उत्पादन में सबसे आगे है। जिंदगी से खिलवाड़ करने वाले लोगों को रोकने के लिए बहुत सख्त कानून बनाने की जरूरत है।

 

कैंसर

पंजाब और हरिया में दूध की प्रति व्यक्ति खपत भारतीय औसत से ढाई गुना अधिक है। जहां कैंसर के मरीज ज्यादा हैं। औसत प्रश्नकर्ता दूध पीता है। दूध की कम खपत वाले उत्तर पूर्व राज्यों में 54 से 200 एमएल दूध पीने वालों में कैंसर के मामले सबसे कम हैं।

इस प्रकार, दूध पीने और कैंसर होने का सिद्धांत सामने आ रहा है।

 

नकली दूध

भिंड जिले का उदाहरण

17 लाख से अधिक आबादी वाले भिंड जिले में 5 लाख 58 हजार गाय-भैंस हैं। इनमें 80 प्रतिशत दुधारू गायें और भैंसें हैं। प्रतिदिन 4 लाख 45 हजार लीटर दूध का उत्पादन होता है। जिले में एक व्यक्ति को प्रतिदिन 622 एमएल दूध मिलता है। जिले में प्रतिदिन 2 लाख 73 हजार लीटर दूध की खपत होती है। 1 लाख 72 हजार लीटर दूध की बचत होती है। दिल्ली, अलीगढ़, कासगंज, शिकोहाबाद, बल्लभगढ़ (पलवल) आदि को प्रतिदिन लगभग 3 लाख लीटर दूध का निर्यात किया जाता है। यानी जिले में प्रतिदिन 1 से 1.25 लाख लीटर दूध कृत्रिम रूप से पैदा होता है। जो जिले में संचालित दुग्ध डेयरी व चिलर प्लांट में ही तैयार किया जाता है।

डेयरी प्रबंधक संतोष ओझा के घर से 8 बैग मिल्क पाउडर और 43 टिन पाम ऑयल जब्त किया गया है. संतोष ओझा ने भी पुलिस के सामने कबूल किया कि वह अपना दूध नोवा कंपनी के चिलर सेंटर भेजता है। इन कंपनियों के नाम पहले भी फर्जीवाड़ा कर चुके हैं।

चिलर केंद्र प्रबंधक के पास मिलावटी दूध या मिलावटी सामान पकड़े जाने पर संस्था पर 50 हजार रुपये का जुर्माना लगाया जाएगा. इसलिए चिलर सेंटर के प्रबंधकों ने मिलावटखोरों पर सामूहिक रूप से जुर्माना लगाने का फैसला किया।

 

भ्रम का पता लगाएं

दूध को हथेली पर मलें, झाग आए तो जान लें कि दूध मिलावटी है, भिंड पुलिस ने आम जनता की जानकारी के लिए जारी किया था.

 

 

07 सितंबर 2022 को केंद्र सरकार ने आधिकारिक तौर पर घोषणा की कि,

 

1950 और 1960 के दशक के दौरान, भारत आयात पर निर्भर दूध की कमी वाला देश था। वार्षिक उत्पादन वृद्धि कई वर्षों तक नकारात्मक रही। दर 1.64% थी, जो 1960 के दशक के दौरान गिरकर 1.15% हो गई। 1950-51 में दूध की प्रति व्यक्ति खपत 124 ग्राम प्रतिदिन थी। 1970 तक, यह आंकड़ा गिरकर 107 ग्राम प्रति दिन हो गया था, जो दुनिया में सबसे कम और न्यूनतम अनुशंसित पोषण मानकों से नीचे था। दुनिया में मवेशियों की सबसे बड़ी आबादी होने के बावजूद, देश प्रति वर्ष 21 मिलियन टन से भी कम दूध का उत्पादन करता है।

 

राष्ट्रीय डेयरी विकास बोर्ड (NDDB) का गठन 1964 में आणंद, गुजरात से किया गया था। 1970 के दशक में, NDDB ने पूरे भारत में ऑपरेशन फ्लड प्रोग्राम के माध्यम से आनंद पैटर्न सहकारी समितियों को लागू किया। भारत में व्यापक रूप से “श्वेत क्रांति के जनक” के रूप में जाने जाने वाले डॉ. एनडीडीबी के पहले अध्यक्ष वर्गीज कुरियन थे।

1981-1985 में डेयरियों की संख्या 18 से बढ़ाकर 136 कर दी गई। 1985 के अंत तक 43,000 ग्रामीण सहकारी समितियों में 42 लाख 50 हजार दुग्ध उत्पादक थे।

 

1985-1996 में, 30,000 नई डेयरी सहकारी समितियों को 73,000 में जोड़ा गया। ऑपरेशन फ्लड ने राष्ट्रीय दुग्ध ग्रिड के माध्यम से 700 कस्बों और शहरों में उपभोक्ताओं को गुणवत्तापूर्ण दूध पहुंचाने में मदद की। 10 मिलियन किसान डेयरी फार्मिंग से अपनी आय अर्जित करने लगे किया

 

1950-51 में दूध का उत्पादन केवल 17 मिलियन टन (MT) था। 1968-69 में, ऑपरेशन फ्लड से दूध का उत्पादन केवल 21.2 मीट्रिक टन था जो 1979-80 तक बढ़कर 30.4 मीट्रिक टन और 1989-90 तक 51.4 मीट्रिक टन हो गया। 2020-21 में बढ़कर 210 मिलियन टन हो गया।

 

विश्व में दुग्ध उत्पादन दो प्रतिशत की दर से बढ़ रहा है, जबकि भारत में इसकी वृद्धि दर छह प्रतिशत से अधिक है। भारत में दूध की प्रति व्यक्ति उपलब्धता विश्व औसत से कहीं अधिक है। दूध की खपत 1970 में 107 ग्राम प्रति व्यक्ति से बढ़कर 2020-21 में 427 ग्राम प्रति व्यक्ति हो गई। विश्व औसत खपत 322 ग्राम थी।

 

2013-14 में 137 मिलियन टन था और खपत 300 ग्राम थी। जो 9 साल में 2022 में बढ़कर 200 मिलियन टन और 442 ग्राम हो गया। पशुपालन व्यवसाय के लिए यह चमत्कार है। नामुमकिन को मुमकिन बना दिया है। वो भी नकली दूध की वजह से।

 

कानून

दूध में मिलावट को लेकर कानून तो हैं, लेकिन वह सिर्फ कागजों पर ही लागू होते हैं। मिलावटखोरों पर अधिकारी सख्त कार्रवाई नहीं करते हैं। छोड़ दिया गया है। 2018 में, खाद्य नियामक FSSAI ने भोजन में मिलावट करने वालों के लिए आजीवन कारावास और दस लाख रुपये तक के जुर्माने का प्रावधान करने की सिफारिश की थी। मिलावट करने वाले घटिया क्वालिटी का बहाना बनाकर निकल जाते हैं। इसमें छोटे-बड़े अधिकारी शामिल हैं। पैसे देकर सैंपल पास किए जाते हैं। सरकार कुछ नहीं करती। सरकारें मिलावट बंद करें तो किसानों को सीधा फायदा होगा और जनस्वास्थ्य प्रभावित नहीं होगा। मिलावटी घी या मिलावटी दूध के नमूने लिए जाते हैं लेकिन घोषित नहीं किए जाते।

 

उपभोग

कृषि मंत्रालय के पशुपालन, डेयरी और मत्स्य विभाग द्वारा जारी एक रिपोर्ट के अनुसार, भारत में प्रति व्यक्ति दूध की उपलब्धता केवल 480 ग्राम है। वर्ष 2022 तक इसे बढ़ाकर 500 ग्राम करने का लक्ष्य रखा गया था। दुनिया के अन्य देशों में प्रति व्यक्ति दूध की उपलब्धता न्यूजीलैंड में 9,773 ग्राम, आयरलैंड में 3,260 ग्राम और डेनमार्क में 2,411 ग्राम है।

 

डेरी

68.5% बैक्टीरिया दूषित दूध

भारत में दुग्ध उत्पादन में बुनियादी स्वच्छता मानकों का पालन नहीं किया जाता है। जबकि 68.5% दूषित दूध की आपूर्ति कीटाणुओं और जीवाणुओं के कारण होती है। भारत में 80 प्रतिशत से अधिक तरल दूध की खपत होती है। लेकिन इसकी प्रोसेसिंग पर ज्यादा ध्यान नहीं दिया जाता है। दूध का एक बड़ा हिस्सा स्वच्छता के बुनियादी मानकों का पालन नहीं करता है।

 

क्या पैकेट और खुला दूध सुरक्षित है?

 

पैकेट वाले दूध को काफी ऊंचे तापमान पर पैक किया जाता है। जीवाणु नष्ट हो जाते हैं। दूध की गुणवत्ता को लेकर लोगों के मन में कई तरह के सवाल होते हैं।

 

अमूल, नंदिनी, नेस्ले ए+, केवेंटर, मदर डेयरी आदि कंपनियों के टेट्रा पैक हैं।

 

टेट्रा पैक में दूध खोलने तक सुरक्षित रहता है। उच्च तापमान पर डिब्बों में पैक किया गया दूध लगभग 6 महीने तक सुरक्षित रखा जा सकता है।

 

शाकाहारी दूध अच्छा होता है

ब्रिटेन की ऑक्सफोर्ड यूनिवर्सिटी के शोधकर्ता जोसेफ पूरे ने इस मसले पर एक शोध किया है, जो 2018 में प्रकाशित हुआ था। हालांकि, यह रिसर्च डेयरी मिल्क और वीगन मिल्क पर आधारित थी। ऐसा कहा जाता था कि गाय के दूध की तुलना में गैर-डेयरी दूध अधिक फायदेमंद होता है। वास्तव में गाय का दूध प्राप्त करने के लिए बड़े पैमाने पर भूमि और चारा प्रबंधन की आवश्यकता होती है। साथ ही इससे भारी मात्रा में कार्बन भी निकलता है, जो पर्यावरण के लिए हानिकारक है।

गाय या भैंस का दूध लेने पर 3.2 किलो कार्बन निकलता है। एक जई के पौधे से एक लीटर दूध का उत्पादन करने के लिए वातावरण में केवल 0.9 किलोग्राम कार्बन उपलब्ध होता है। चावल से 1.2 किलो और सोया से 1 किलो कार्बन निकलता है। पानी की खपत भी कम होती है। दरअसल एक लीटर डेयरी दूध के उत्पादन के लिए 628 लीटर पानी की जरूरत होती है। वैकल्पिक दूध मूंगफली, काजू, नारियल, तिल, सोया, बादाम से एक लीटर दूध निकालने में अधिकतम 371 लीटर पानी लगता है।

 

लोग नियमित दूध के साथ-साथ वैकल्पिक दूध की ओर भी रुख कर रहे हैं। हालांकि वर्तमान में ऐसे लोगों की संख्या काफी कम है।

भारत में दुग्ध उत्पादन और खपत

वर्ष उत्पादन मिलियन टन खपत प्रति व्यक्ति ग्राम में

 

1991-92 55.6 178

1992-93 58 182

1993-94 60.6 186

1994-95 63.8 192

1995-96 66.2 195

1996-97 69.1 200

1997-98 72.1 205

1998-99 75.4 210

1999-2000 78.3 214

2000-01 80.6 217

2001-02 84.4 222

2002-03 86.2 224

2003-04 88.1 225

2004-05 92.5 233

2005-06 97.1 241

2006-07 102.6 251

2007-08 107.9 260

2008-09 112.2 266

2009-10 116.4 273

2010-11 121.8 281

2011-12 127.9 290

2012-13 132.4 299

2013-14 137.7 307

2014-15 146.3 322

2015-16 155.5 337

2016-17 165.4 355

2017-18 176.3 375

2018-19 187.7 394

2019-20 198.4 406

——————

भारत में दुग्ध उत्पादन के आंकड़े मिलियन टन में और प्रति व्यक्ति दूध की मात्रा ग्राम में

1991-92 55.6 178

1992-93 58 182

1993-94 60.6 186

1994-95 63.8 192

1995-96 66.2 195

1996-97 69.1 200

1997-98 72.1 205

1998-99 75.4 210

1999-2000 78.3 214

2000-01 80.6 217

2001-02 84.4 222

2002-03 86.2 224

2003-04 88.1 225

2004-05 92.5 233

2005-06 97.1 241

2006-07 102.6 251

2007-08 107.9 260

2008-09 112.2 266

2009-10 116.4 273

2010-11 121.8 281

2011-12 127.9 290

2012-13 132.4 299

2013-14 137.7 307

2014-15 146.3 322

2015-16 155.5 337

2016-17 165.4 355

2017-18 176.3 375

2018-19 187.7 394

2019-20 198.4 406

 

———

प्रमुख देशों में दूध उत्पादन (मिलियन टन)

देश 0 2010 2015 2018

भारत भारत 121.85 155.69 187.96

संयुक्त राज्य अमेरिका संयुक्त राज्य अमेरिका 87.52 94.64 98.72

पाकिस्तान पाकिस्तान 35.49 41.59 45.79

फ़्रांस फ़्रांस 24.21 25.93 26.52

चीन चीन 41.16 36.28 35.6

ब्राजील ब्राजील 30.96 34.86 34.11

कनाडा कनाडा 8.24 8.14 7.37

चिली चिली 2.54 2.04 1.71

जर्मनी जर्मनी 29.65 32.71 33.09

डेनमार्क डेनमार्क 4.91 5.36 5.69

फ़िनलैंड फ़िनलैंड 2.34 2.44 2.4

नीदरलैंड नीदरलैंड 11.81 13.55 10.89

न्यूजीलैंड न्यूजीलैंड 17.01 21.94 21.39

इंडोनेशिया इंडोनेशिया 1.48 1.46 1.51

आयरलैंड आयरलैंड 5.33 6.59 7.81

मॉरिटानिया मॉरिटानिया 0.69 0.78 0.8

मेक्सिको मेक्सिको 10.89 11.61 12.23

नेपाल नेपाल 1.62 1.86 2.24

अर्जेंटीना अर्जेंटीना 10.63 12.06 10.53

ऑस्ट्रेलिया ऑस्ट्रेलिया 9.02 9.49 9.29

नॉर्वे नॉर्वे 1.58​ 1.61​ 1.59

स्विट्जरलैंड स्विट्जरलैंड 4.11 4.07 3.94

पोलैंड पोलैंड 12.30 13.25 14.18

रोमानिया रोमानिया 4.62 4.68 4.44

रूसी संघ रूसी संघ 31.84 30.79 30.61

दक्षिण अफ्रीका दक्षिण अफ्रीका 3.12 3.54 3.75

श्रीलंका श्रीलंका 0.23 0.30 0.49

स्वीडन स्वीडन 2.90 2.93 2.76

अफगानिस्तान अफगानिस्तान 1.72 2.2 2.13

थाईलैंड थाईलैंड 0.91​ 1 0.65

यूनाइटेड किंगडम यूनाइटेड किंगडम 14.07​ 15.32 15.31

बांग्लादेश बांग्लादेश 2.02 2.1 2.02

वियतनाम वियतनाम 0.34​ 0.75 0.96

दुनिया दुनिया 724.45 801.13 843.04[:]