[:gj]ગુજરાતના ખેડૂતોએ ઓછી ઉત્પાદકતાં મળવા ઉત્તર ભારતના ખેડૂતો કરતાં રૂ.20 હજાર કરોડનું ઉત્પાદન ગુમાવવું પડ્યું હતું
ગાંધીનગર, 28 ઓક્ટોબર 2020
ઘઉંની વધુ ઉત્પાદન આપતી જાતો શોધવા વિજ્ઞાનીઓ માટે મોટો પડકાર છે. ગુજરાતમાં ઘઉંનું હેક્ટર દીઠ 3100 કિલો સરેરાશ ઉત્પાદન મળે છે. સારી જાત અને માવસત હોય તો 4500 કિલો મળે છે. તેનાથી વધું ઉત્પાદન થઈ શકતું નથી. ગુજરાતના વિજ્ઞાનીઓએ એવી કોઈ સારી જાત વિતસાવી નથી કે જે 10,000 કિલો ઘઉં પેદા કરી શકે. પણ ભારતમાં અનેક વેરાઈટી એવી છે કે જે 8200 કિલોથી 9700 કિલો ઘઉં પેદા કરી આપે છે.
ઉત્તર ભારતમાં એક હેક્ટર દીઠ 5000 કિલો ઘઉં પાકે છે. ગુજરાતમાં 3100 કિલો પાકે છે. આમ એક હેક્ટર દીઠ 1900 કિલોનું નુકસાન ગુજરાતના ખેડૂતો ભોગવી રહ્યાં છે. તેથી ઉત્તર ભારતના ખેડૂતો સામે ગુજરાતના ખેડૂતો ભાવમાં ટકી શકતા નથી. જો ગુજરાત સરકાર, કૃષિ વિભાગ, 4 કૃષિ વિશ્વ વિદ્યાલય, કૃષિ વિજ્ઞાનીઓ અને ખેડૂતો ઘઉંનું ઉત્પાદન નહીં વધારે તો મોટું નુકસાન થઈ શકે છે.
2019-20માં એટલે કે ગયા વર્ષે 13.83 લાખ હેક્ટરમાં ઘઉંનું વાવેતર થયું હતું એમ સરકાર કહે છે. તે વર્ષે સારી ઉત્પાદકતાં સરકારે બતાવી છે. તેમ છતાં 983 કરોડ કિલો ઘઉંનું ઉત્પાદન ગુમાવવું પડ્યું છે. જેનો કિલોનો ભાવ રૂ.20 ગણવામાં આવે તો 19660-20,000 કરોડનું ઉત્પાદન નુકસાન થયું છે. કોઈ પણ પ્રદેશ માટે આ મોટી રકમ છે. રૂ.20 હજાર કરોડના ઘઉં જો આ રીતે ઓછા ઉત્પાદનથી ગુમાવવા પડે તે ગંભીર કટોકટી બતાવે છે. તુરંત ઊંચા ઉત્પાદન આપતાં ઘઉંની જાતો વિકસાવવા માટે કૃષિ વિભાગે નક્કી કરવું પડે એવી સ્થિતી છે.
ઊંચુ ઉત્પાદન આપતી જાતો
ભારતમાં ઘઉંની 314 જાતો છે. જેમાં ગુજરાતમાં 3 જાત છે. પ્ટીટીકમ એસ્ટીવમ પિયત, ટ્રીટીકમ ડ્યુમર બિન પિયત, ટ્રીટીકમ ડાયકોકમ – પોપટીયા જાતો છે.
ભારતમાં 10 હજાર કિલો
ભારતમાં ડી બી ડબલ્યુ 303 – 9740 કિલો, ડબલ્યું એચ 1270 જાત 9150 કિલો, ડી બી ડબલ્યુ 222 જાત 8200-8210 કિલો, ડીબી ડબલ્યુ 187 જાત 9660 -10000કિલો એક હેક્ટરે ઉત્પાદન આપે છે.
4450-4500 કિલોનું એક હેક્ટર દીઠ ઉત્પાદન
પંજાબ, હરિયાણા, દિલ્હી, રાજસ્થાન, પશ્ચિમ ઉત્તર પ્રદેશ, ઉત્તરાખંડના તેરાઇ ક્ષેત્ર, જમ્મુ અને કાશ્મીરના જમ્મુ અને કઠુઆ જિલ્લા અને હિમાચલ પ્રદેશના ઉના જિલ્લા અને પાંતા ખીણ દેશનો સૌથી ઉત્પાદક કૃષિ ક્ષેત્ર છે, ઘઉંનું વાવેતર લગભગ 12.33 મિલિયન હેક્ટર વિસ્તારમાં થાય છે. આ ક્ષેત્રમાં સૌથી વધુ 57.83 મિલિયન ટન ઘઉં પાકે છે. આ પ્રદેશમાં ઘઉંની સરેરાશ ઉત્પાદકતા હેક્ટરે 44.50 ક્વિન્ટલ છે.
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી, ઘઉંની જાતોના એચડી 3086 અને એચડી 2967 મોટા પ્રમાણમાં આ વિસ્તારમાં વાવેતર કરવામાં આવે છે. આ જાતોના સ્થાને ડીબીડબ્લ્યુ 187 (કરણ વંદના), ડીબીડબ્લ્યુ 222 (કરણ નરેન્દ્ર) અને એચડી 3226 (પુસા યશસ્વી) વગેરેનાં બીજ આપવામાં આવે છે. ઉચ્ચ ઉત્પાદન ક્ષમતા અને રોગ પ્રતિરોધક જાતો ડીબીડબ્લ્યુ 303 અને ડબ્લ્યુએચ 1270 ને પણ મંજૂરી આપવામાં આવી છે.
3600 કિલો ઉત્પાદન ગુજરાત ક્ષેત્રમાં
આ કૃષિ વિસ્તારો મધ્ય પ્રદેશ, છત્તીસગ, ગુજરાત, રાજસ્થાન અને ઉત્તર પ્રદેશના બુંદેલખંડ વિસ્તાર (ઝાંસી અને ચિત્રકૂટ વિભાગો)ના કોટા અને ઉદેપુર છે. આ વિસ્તારમાં ઘઉંનું વાવેતર આશરે 6.84 મિલિયન હેક્ટર છે અને ઉત્પાદન 21.99 મિલિયન ટન છે. આ પ્રદેશમાં ઘઉંની સરેરાશ ઉત્પાદકતા આશરે 36.55 ક્વિન્ટલ એક હેક્ટરે છે. તેના કરતાં પણ ગુજરાતનું ઉત્પાદન સૌથી નીચું છે.
ઘઉંની ભલામણ કરેલી ઉત્પાદન તકનીક અપનાવીને 49.61 ક્વિન્ટલ એક હેક્ટર ઉત્પાદન થઈ શકે છે. તેમ છતાં ગુજરાતમાં એટલું ઉત્પાદન લેવા માટે 4 કૃષિ વિશ્વ વિદ્યાલય અને કૃષિ નિયામક કોઈ રસ બતાવતાં નથી.
ગુજરાતની ઘઉંની ઉત્પાદકતા 3100 કિલોની
1967માં બહાર પડેલી કલ્યાણ સોના 3600થી3800 કિલોની છે તે આજે ગુજરાતમાં ઉગાડવામાં આવે છે. છેલ્લે 2006માં નવી જાત GW ઘ66 છે જેનું ઉત્પાદન હેક્ટરે 4800-5200 છે. લોક-1 4500થી 5000 કિલો, રાજ-1555 ડ્યુરમ 4000-5000 કિલો ઉત્પાદગન આપે છે. GW 496, GW 503, GW 190, GW 273, GW1139, GW173 -સોનેરી- જાતો ઉગાડવાની કૃષિ વિભાગે ભલામણ કરી છે.
રસાયણનો ભરપુર ઉપયોગ
ઘઉંમાં વ્યાપક રીતે રાસાયણિક ખાતર નાંખવામાં આવે છે. જેમાં હેક્ટર દીઠ 60 કિલો નાઈટ્રોજન અને ફોસ્ફરસ વાવતી વખતે જમીનમાં નંખાય છે. ઝીંક સલ્ફેટ 25 કિલો, પોટાશ 10 કિલો, મળીને ઘઉંના પાકમાં કૂલ 150 કિલો રાસાયણિક ખાતર એક હેક્ટર દીઠ નાંખવામાં આવે છે. આમ ગુજરાતમાં 16 કરોડ કિલો રાસાયણિક ખાતર વાપરવામાં આવે છે. ગુજરાતના પ્રત્યેક વ્યક્તિ દીઠ 2.50 કિલો ખાતર વપરાય છે. ગુજરાતમાં 436 કરોડ કિલો ઘઉં પેદા થાય છે.
15.88 કરોડ કિલો ખાતર વાપરવામાં આવે છે. જે ગુજરાતની માથાદીઠ 3 કિલો ખાતર થાય છે. જેમાંથી હાનીકારણ તત્વો ગુજરાતની મોસમને ખરાબ કરી રહ્યા છે. 250 કરોડ કિલો ઘઉં ગુજરાતમાં પેદા થાય છે તેમાં 16 કરોડ કિલો રાસાયણિક ખાતર વાપરવામાં આવી રહ્યાં છે. 5000 કિલો ઘઉં પેદા કરવા માટે 100-150 કિલો નાઈટ્રોજન, 70-80 કિલો ફોસ્ફરસ, 125-150 કિલો પોટાશ વપરાય છે.
| ગુજરાતમાં ઘઉંનું વાવેતર અને ઉત્પાદકતા | |||||||
| વર્ષ | વાવેતર હેક્ટર | ઉત્પાદન મે.ટન | ઉત્પાદકતા હેક્ટરે કિલો | ||||
| 1949-50 | 407800 | 231600 | 568 | ||||
| 1962-63 | 361700 | 279800 | 774 | ||||
| 1972-73 | 375400 | 555400 | 1479 | ||||
| 1980-81 | 616500 | 1275700 | 2069 | ||||
| 1990-91 | 608700 | 1295900 | 2129 | ||||
| 2000-01 | 357500 | 786000 | 2199 | ||||
| 2005-06 | 916000 | 2473000 | 2700 | ||||
| 2008-09 | 1091400 | 2592600 | 2375 | ||||
| 2010-11 | 1588600 | 5013400 | 3156 | ||||
| 2013-14 | 1442288 | 4607992 | 3194 | ||||
| 2014-15 | 1171449 | 3293488 | 2811 | ||||
| 2015-16 | 857696 | 2325850 | 2700 | ||||
| 2016-17 | 999370 | 2757755 | 2759 | ||||
| 2017-18 | 1059000 | 3068000 | 2898 | ||||
| 2018-19 | 797160 | 2466710 | 3020 | ||||
| 2019-20 | 1382990 | 4363910 | 3155 | ||||
| જિલ્લા પ્રમાણે ઉત્પાદકતા | |||||||
| જિલ્લો | હેક્ટર | ઉત્પાદનટન | ઉત્પાદકતા | ||||
| સોમનાથ | 39044 | 148106 | 3793 | ||||
| જૂનાગઢ | 33979 | 125117 | 3682 | ||||
| રાજકોટ | 30861 | 113009 | 3662 | ||||
| અમરેલી | 9249 | 31982 | 3458 | ||||
| મોરબી | 15282 | 52457 | 3432 | ||||
| દ્વારકા | 1301 | 4393 | 3376 | ||||
| ગાંધીનગર | 29455 | 99226 | 3369 | ||||
| જામનગર 3785 | 3785 | 12697 | 3354 | ||||
| છોટાઉદેપુર | 571 | 1908 | 3339 | ||||
| ભાવનગર | 10572 | 33989 | 3215 | ||||
| મહેસાણા | 67824 | 212224 | 3129 | ||||
| આણંદ | 58824 | 181291 | 3082 | ||||
| વલસાડ | 5 | 15 | 3080 | ||||
| પોરબંદર | 5760 | 17656 | 3065 | ||||
| સુરેન્દ્રનગર | 33732 | 101117 | 2998 | ||||
| કચ્છ | 24200 | 639234 | 2858 | ||||
| બનાસકાંઠા | 77104 | 230499 | 2989 | ||||
| નવસારી | 172 | 479 | 2777 | ||||
| ખેડા | 67560 | 186209 | 2756 | ||||
| પાટણ | 37033 | 98791 | 2668 | ||||
| બોટાદ | 7419 | 19840 | 2674 | ||||
| વડોદરા | 22908 | 60413 | 2637 | ||||
| સુરત | 4803 | 12583 | 2620 | ||||
| અરવલ્લી | 64633 | 151565 | 2345 | ||||
| અમદાવાદ | 136473 | 308031 | 2257 | ||||
| મહિસાગર | 19116 | 42346 | 2215 | ||||
| તાપી | 3333 | 7137 | 2141 | ||||
| નર્મદા | 1348 | 2862 | 2123 | ||||
| દાહોદ | 43825 | 83477 | 1905 | ||||
| પંચમહાલ | 15665 | 26891 | 1717 | ||||
| ભરૂચ | 20938 | 35356 | 1689 | ||||
| ગુજરાત | 971948 | 2724880 | 2804 | ||||
| નોંધ – અધિકારીઓ ખેતરમાં ગયા વગર આ આંકડાઓ મેળવેલા છે. | ઉત્પાદકતા કિલોમાં છે, હેક્ટર વિસ્તાર છે, | ||||||
[:en]Due to low productivity, the farmers of Gujarat had to lose Rs 20,000 crore more than the North Indian farmers.
Gandhinagar, 28 August 2020
Finding more productive varieties of wheat is a major challenge for scientists. Gujarat produces an average of 3100 kg of wheat per hectare. Good quality and good maturity can be up to 4500 kg. No more can be produced than that. Scientists in Gujarat have not developed a good variety that can produce 10,000 kg of wheat in a hector. But there are many varieties in India that produce 8200 kg to 9700 kg of wheat.
In North India, 5000 kg wheat is harvested per hectare. A 3100 kg crop is grown in Gujarat. Thus farmers of Gujarat are losing 1900 kg per hectare. Therefore, the farmers of Gujarat cannot afford the price in front of the farmers of North India. If the Government of Gujarat, Department of Agriculture, 4 Agricultural Universities, Agricultural Scientists and farmers did not increase the production of wheat, the farmers of Gujarat have suffered greatly.
In 2019-20, last year, i.e. 13.83 lakh hectares of wheat was cultivated. The government has shown good productivity that year. However, there was a loss of 983 CR Kg wheat. The production loss at Rs 20 per kg is Rs 19,660-20,000 crore. This is a huge amount for any region. It represents a serious crisis. This is a situation that has to be decided by the Agriculture Department to develop high yielding wheat varieties immediately.
10 thousand kg productivity in N. India
DBW 303 variety – 9740 kg, WH1270 variety 9150 kg, DBW222 variety 8200-8210 kg, DBW 187 variety 9660-10000 kg per hectare yield in India.
4450-4500 Kg per hectare production
Punjab, Haryana, Delhi, Rajasthan, Western Uttar Pradesh, Terai region of Uttarakhand, Jammu and Kashmir and Kathua district of Jammu and Kashmir and Una district of Himachal Pradesh and Panta Valley are the most productive agricultural areas in the country, covering about 12.33 million hectares Wheat is cultivated in the area. The region produces the highest wheat production of 57.83 million tonnes. The average productivity of wheat in the region is 44.50 quintals per hectare.
Over the years, wheat varieties HD 3086 and HD 2967 have been widely grown in the region. These varieties are replaced by seeds of DBW 187 (Karan Vandana), DBW 222 (Karan Narendra) and HD 3226 (Pusa Yashasvi). High production capacity and disease resistant varieties are DBW 303 and WH1270.
3400 kg production in W. India region
These agricultural areas are Kota and Udaipur in the Bundelkhand region of Madhya Pradesh, Chhattisgarh, Gujarat, Rajasthan and Uttar Pradesh (Jhansi and Chitrakoot divisions). Wheat cultivation in the area is about 6.84 million hectares and production is 21.99 million tons. The average productivity of wheat in the region is about 34.55 quintals per hectare. Gujarat’s production is much less than that.
Gujarat’s wheat productivity 3100 kg
Kalyan Sona, released in 1967, weighed between 3600 and 3800 kg and is grown in Gujarat today. Finally a new variety GW G66 is produced in 2006 with 4800-5200 per hectare production. Lok-1 gives 4500 to 5000 kg, Raj-1555 durum 4000-5000 kg. GW 496, GW 503, GW 190, GW 273, GW1139, GW173 – Golden- varieties are recommended by the Department of Agriculture.
49.61 quintal per hectare can be produced by adopting the recommended production technology of wheat. However, 4 Agricultural Universities and Agricultural Directors do not show any interest in taking so much production in Gujarat.
Excessive use of chemicals
Wheat is widely fertilized with chemical fertilizers. In which 60 kg of nitrogen and phosphorus per hectare are lost in the soil at the time of sowing. In wheat crop, zinc sulfate 25 kg, potash 10 kg, total 150 kg of chemical fertilizer is applied per hectare. Thus 160 million kg of chemical fertilizer is used in Gujarat. In Gujarat, 2.50 kg of manure is used per person. Gujarat produces 436 crore kg of wheat.
15.88 million kg of manure is used. Which is 3 kg according to Gujarat fertilizer. Out of which harmful elements are spoiling the weather of Gujarat. Out of 250 crore kg wheat produced in Gujarat, 16 crore kg is being used as chemical fertilizer. 100–150 kg of nitrogen, 70–80 kg of phosphorus, 125–150 kg of potash are used to produce 5000 kg of wheat.
| ગુજરાતમાં ઘઉંનું વાવેતર અને ઉત્પાદકતા | |||||||
| વર્ષ | HECTOR | PRODUCTION TON | PRODUCTIVITY | ||||
| 1949-50 | 407800 | 231600 | 568 | ||||
| 1962-63 | 361700 | 279800 | 774 | ||||
| 1972-73 | 375400 | 555400 | 1479 | ||||
| 1980-81 | 616500 | 1275700 | 2069 | ||||
| 1990-91 | 608700 | 1295900 | 2129 | ||||
| 2000-01 | 357500 | 786000 | 2199 | ||||
| 2005-06 | 916000 | 2473000 | 2700 | ||||
| 2008-09 | 1091400 | 2592600 | 2375 | ||||
| 2010-11 | 1588600 | 5013400 | 3156 | ||||
| 2013-14 | 1442288 | 4607992 | 3194 | ||||
| 2014-15 | 1171449 | 3293488 | 2811 | ||||
| 2015-16 | 857696 | 2325850 | 2700 | ||||
| 2016-17 | 999370 | 2757755 | 2759 | ||||
| 2017-18 | 1059000 | 3068000 | 2898 | ||||
| 2018-19 | 797160 | 2466710 | 3020 | ||||
| 2019-20 | 1382990 | 4363910 | 3155 | ||||
| જિલ્લા પ્રમાણે ઉત્પાદકતા | |||||||
| DISTRICT | HECTOR | PRODUCATION TON | PRODUCTIVITY | ||||
| સોમનાથ | 39044 | 148106 | 3793 | ||||
| જૂનાગઢ | 33979 | 125117 | 3682 | ||||
| રાજકોટ | 30861 | 113009 | 3662 | ||||
| અમરેલી | 9249 | 31982 | 3458 | ||||
| મોરબી | 15282 | 52457 | 3432 | ||||
| દ્વારકા | 1301 | 4393 | 3376 | ||||
| ગાંધીનગર | 29455 | 99226 | 3369 | ||||
| જામનગર 3785 | 3785 | 12697 | 3354 | ||||
| છોટાઉદેપુર | 571 | 1908 | 3339 | ||||
| ભાવનગર | 10572 | 33989 | 3215 | ||||
| મહેસાણા | 67824 | 212224 | 3129 | ||||
| આણંદ | 58824 | 181291 | 3082 | ||||
| વલસાડ | 5 | 15 | 3080 | ||||
| પોરબંદર | 5760 | 17656 | 3065 | ||||
| સુરેન્દ્રનગર | 33732 | 101117 | 2998 | ||||
| કચ્છ | 24200 | 639234 | 2858 | ||||
| બનાસકાંઠા | 77104 | 230499 | 2989 | ||||
| નવસારી | 172 | 479 | 2777 | ||||
| ખેડા | 67560 | 186209 | 2756 | ||||
| પાટણ | 37033 | 98791 | 2668 | ||||
| બોટાદ | 7419 | 19840 | 2674 | ||||
| વડોદરા | 22908 | 60413 | 2637 | ||||
| સુરત | 4803 | 12583 | 2620 | ||||
| અરવલ્લી | 64633 | 151565 | 2345 | ||||
| અમદાવાદ | 136473 | 308031 | 2257 | ||||
| મહિસાગર | 19116 | 42346 | 2215 | ||||
| તાપી | 3333 | 7137 | 2141 | ||||
| નર્મદા | 1348 | 2862 | 2123 | ||||
| દાહોદ | 43825 | 83477 | 1905 | ||||
| પંચમહાલ | 15665 | 26891 | 1717 | ||||
| ભરૂચ | 20938 | 35356 | 1689 | ||||
| ગુજરાત | 971948 | 2724880 | 2804 | ||||
| નોંધ – અધિકારીઓ ખેતરમાં ગયા વગર આ આંકડાઓ મેળવેલા છે. | ઉત્પાદકતા કિલોમાં છે, હેક્ટર વિસ્તાર છે, | ||||||
[:hn]गेंहुं मे कम उत्पादकता के कारण गुजरात के किसानों को उत्तर भारतीय किसानों से 20,000 करोड़ रुपये अधिक गंवाने पड़े।
गांधीनगर, 28 अक्तुबर 2020
गेहूं की अधिक उत्पादक किस्मों को खोजना वैज्ञानिकों के लिए एक बड़ी चुनौती है । गुजरात में प्रति हेक्टेयर औसतन 3100 किलोग्राम गेहूं का उत्पादन होता है। अच्छी गुणवत्ता और अच्छी परिपक्वता होने पर 4500 किग्रा मील सकता है । उससे अधिक उत्पादन नहीं किया जा सकता । गुजरात में वैज्ञानिकों ने अच्छी किस्म विकसित नहीं की है जो 10,000 किलोग्राम गेहूं का उत्पादन कर सकती है। लेकिन भारत में कई किस्में हैं जो 8200 किलोग्राम से 9700 किलोग्राम गेहूं का उत्पादन करती हैं।
उत्तर भारत में प्रति हेक्टेयर में 5000 किलोग्राम गेहूं काटा जाता है। गुजरात में 3100 किलोग्राम की फसल ली जाती है। इस प्रकार गुजरात के किसानों को प्रति हेक्टेयर 1900 किलोग्राम का नुकसान हो रहा है। इसलिए, गुजरात के किसान उत्तर भारत के किसानों के सामने कीमतो में नहीं टीक सकते। अगर गुजरात सरकार, कृषि विभाग, 4 कृषि विश्वविद्यालयों, कृषि वैज्ञानिकों और किसानों ने गेहूं का उत्पादन नहीं बढ़ाया, ईस लीये गुजरात के किसानो को भारी नुकसान हुंआ है।
2019-20 में, पिछले साल, यानी 13.83 लाख हेक्टेयर में गेहूं लगाया गया था। सरकार ने उस वर्ष अच्छी उत्पादकता दिखाई है। हालांकि, 983 करोड़ किलोग्राम गेहूं का नुकसान हुआ है। 20 रुपये प्रति किलो के हिसाब से उत्पादन घाटा 19,660-20,000 करोड़ रुपये है। यह किसी भी क्षेत्र के लिए एक बड़ी राशि है। यदि इतने कम उत्पादन के कारण 20,000 करोड़ रुपये का गेहूं नष्ट हो जाता है, तो यह गंभीर संकट को दर्शाता है। यह एक ऐसी स्थिति है जो कृषि विभाग द्वारा तुरंत उच्च उपज देने वाली गेहूं की किस्मों को विकसित करने के लिए तय की जानी है।
अधिक उपज देने वाली किस्में
भारत में गेहूं मूल 314 किस्में हैं। गुजरात में 3 किस्में हैं। पाइटिकम एस्टिवम पियाट, ट्रिटिकम डम्मर बिन पियाट, ट्रिटिकम डाइकोम – पोपटिया किस्में हैं।
भारत में 10 हजार किग्रा उत्पादकता
भारत में DBW 303 वेराईटी– 9740 किलोग्राम , WH1270 किस्म 9150 किलोग्राम, DBW222 किस्म 8200-8210 किलोग्राम, DBW 187 किस्म 9660-10000 किलोग्राम प्रति हेक्टेयर उपज।
प्रति हेक्टेयर उत्पादन 4450-4500 किलोग्राम
पंजाब, हरियाणा, दिल्ली, राजस्थान, पश्चिमी उत्तर प्रदेश, उत्तराखंड के तराई क्षेत्र, जम्मू और कश्मीर और जम्मू-कश्मीर के कठुआ जिले और हिमाचल प्रदेश के ऊना जिले और पंता घाटी देश के सबसे अधिक उत्पादक कृषि क्षेत्र हैं, जिनमें लगभग 12.33 मिलियन हेक्टेयर क्षेत्र में गेहूं की खेती की जाती है। इस क्षेत्र में सबसे अधिक 57.83 मिलियन टन गेहूं का उत्पादन होता है। इस क्षेत्र में गेहूं की औसत उत्पादकता 44.50 क्विंटल प्रति हेक्टेयर है।
पिछले कुछ वर्षों में, गेहूं की किस्में HD 3086 और HD 2967 क्षेत्र में व्यापक रूप से उगाई गई हैं। इन किस्मों को DBW 187 (करण वंदना), DBW 222 (करण नरेंद्र) और HD 3226 (पूसा यशस्वी) के बीज से बदल दिया जाता है। उच्च उत्पादन क्षमता और रोग प्रतिरोधी किस्मों DBW 303 और WH1270 है।
गुजरात क्षेत्र में 3400 किलोग्राम उत्पादन
ये कृषि क्षेत्र मध्य प्रदेश, छत्तीसगढ़, गुजरात, राजस्थान और उत्तर प्रदेश (झाँसी और चित्रकूट संभाग) के बुंदेलखंड क्षेत्र में कोटा और उदेपुर हैं। क्षेत्र में गेहूँ की खेती लगभग 6.84 मिलियन हेक्टेयर और उत्पादन 21.99 मिलियन टन है। इस क्षेत्र में गेहूं की औसत उत्पादकता लगभग 34.55 क्विंटल प्रति हेक्टेयर है। गुजरात का उत्पादन उससे भी बहोत कम है।
गुजरात की गेहूं उत्पादकता 3100 किलोग्राम
1967 में जारी कल्याण सोना का वजन 3600 से 3800 किलोग्राम था और आज गुजरात में उगाया जाता है। अंत में 2006 में 4800-5200 प्रति हेक्टेयर उत्पादन के साथ एक नई किस्म GW G66 है। लोक -1 4500 से 5000 किग्रा, राज -1555 ड्यूरम 4000-5000 किग्रा देता है। कृषि विभाग द्वारा GW 496, GW 503, GW 190, GW 273, GW1139, GW173 – गोल्डन- किस्मों की सिफारिश की जाती है।
गेहूं की अनुशंसित उत्पादन तकनीक को अपनाकर 49.61 क्विंटल प्रति हेक्टेयर उत्पादन किया जा सकता है। हालांकि, 4 कृषि विश्वविद्यालय और कृषि निदेशक गुजरात में इतना उत्पादन लेने में कोई दिलचस्पी नहीं दिखाते हैं।
रसायनों का अत्यधिक उपयोग
रासायनिक उर्वरकों के साथ गेहूं व्यापक रूप से निषेचित है। जिसमें 60 किलोग्राम नाइट्रोजन और फास्फोरस प्रति हेक्टेयर बुवाई के समय मिट्टी में खो जाते हैं। गेहूं की फसल में जिंक सल्फेट 25 किग्रा, पोटाश 10 किग्रा, कुल 150 किग्रा रासायनिक उर्वरक प्रति हेक्टेयर लगाया जाता है। इस प्रकार गुजरात में 160 मिलियन किलोग्राम रासायनिक उर्वरक का उपयोग किया जाता है। गुजरात में प्रति व्यक्ति 2.50 किलोग्राम खाद का उपयोग किया जाता है। गुजरात में 436 करोड़ किलोग्राम गेहूं का उत्पादन होता है।
15.88 करोड़ किलोग्राम खाद का उपयोग किया जाता है। जो कि गुजरात खाद के हिसाब से 3 किलो है। जिसमें से हानिकारक तत्व गुजरात के मौसम को खराब कर रहे हैं। गुजरात में उत्पादित 250 करोड़ किलोग्राम गेहूं में से 16 करोड़ किलोग्राम का उपयोग रासायनिक उर्वरक के रूप में किया जा रहा है। 100-150 किग्रा नाइट्रोजन, 70-80 किग्रा फास्फोरस, 125-150 किग्रा पोटाश का उपयोग 5000 किग्रा गेहूं पैदा करने के लिए किया जाता है।
| ગુજરાતમાં ઘઉંનું વાવેતર અને ઉત્પાદકતા | |||||||
| વર્ષ | વાવેતર હેક્ટર | ઉત્પાદન મે.ટન | ઉત્પાદકતા હેક્ટરે કિલો | ||||
| 1949-50 | 407800 | 231600 | 568 | ||||
| 1962-63 | 361700 | 279800 | 774 | ||||
| 1972-73 | 375400 | 555400 | 1479 | ||||
| 1980-81 | 616500 | 1275700 | 2069 | ||||
| 1990-91 | 608700 | 1295900 | 2129 | ||||
| 2000-01 | 357500 | 786000 | 2199 | ||||
| 2005-06 | 916000 | 2473000 | 2700 | ||||
| 2008-09 | 1091400 | 2592600 | 2375 | ||||
| 2010-11 | 1588600 | 5013400 | 3156 | ||||
| 2013-14 | 1442288 | 4607992 | 3194 | ||||
| 2014-15 | 1171449 | 3293488 | 2811 | ||||
| 2015-16 | 857696 | 2325850 | 2700 | ||||
| 2016-17 | 999370 | 2757755 | 2759 | ||||
| 2017-18 | 1059000 | 3068000 | 2898 | ||||
| 2018-19 | 797160 | 2466710 | 3020 | ||||
| 2019-20 | 1382990 | 4363910 | 3155 | ||||
| જિલ્લા પ્રમાણે ઉત્પાદકતા | |||||||
| જિલ્લો | હેક્ટર | ઉત્પાદનટન | ઉત્પાદકતા | ||||
| સોમનાથ | 39044 | 148106 | 3793 | ||||
| જૂનાગઢ | 33979 | 125117 | 3682 | ||||
| રાજકોટ | 30861 | 113009 | 3662 | ||||
| અમરેલી | 9249 | 31982 | 3458 | ||||
| મોરબી | 15282 | 52457 | 3432 | ||||
| દ્વારકા | 1301 | 4393 | 3376 | ||||
| ગાંધીનગર | 29455 | 99226 | 3369 | ||||
| જામનગર 3785 | 3785 | 12697 | 3354 | ||||
| છોટાઉદેપુર | 571 | 1908 | 3339 | ||||
| ભાવનગર | 10572 | 33989 | 3215 | ||||
| મહેસાણા | 67824 | 212224 | 3129 | ||||
| આણંદ | 58824 | 181291 | 3082 | ||||
| વલસાડ | 5 | 15 | 3080 | ||||
| પોરબંદર | 5760 | 17656 | 3065 | ||||
| સુરેન્દ્રનગર | 33732 | 101117 | 2998 | ||||
| કચ્છ | 24200 | 639234 | 2858 | ||||
| બનાસકાંઠા | 77104 | 230499 | 2989 | ||||
| નવસારી | 172 | 479 | 2777 | ||||
| ખેડા | 67560 | 186209 | 2756 | ||||
| પાટણ | 37033 | 98791 | 2668 | ||||
| બોટાદ | 7419 | 19840 | 2674 | ||||
| વડોદરા | 22908 | 60413 | 2637 | ||||
| સુરત | 4803 | 12583 | 2620 | ||||
| અરવલ્લી | 64633 | 151565 | 2345 | ||||
| અમદાવાદ | 136473 | 308031 | 2257 | ||||
| મહિસાગર | 19116 | 42346 | 2215 | ||||
| તાપી | 3333 | 7137 | 2141 | ||||
| નર્મદા | 1348 | 2862 | 2123 | ||||
| દાહોદ | 43825 | 83477 | 1905 | ||||
| પંચમહાલ | 15665 | 26891 | 1717 | ||||
| ભરૂચ | 20938 | 35356 | 1689 | ||||
| ગુજરાત | 971948 | 2724880 | 2804 | ||||
| નોંધ – અધિકારીઓ ખેતરમાં ગયા વગર આ આંકડાઓ મેળવેલા છે. | ઉત્પાદકતા કિલોમાં છે, હેક્ટર વિસ્તાર છે, | ||||||
[:]
