[:gj]10 beaches in Gujarat are dirty and filthy
700 કિ.મી. દરિયો લાંબો થતાં 8 બીજને દરિયો ગરકાવ કરી રહ્યો છે
દિલીપ પટેલ
અમદાવાદ, 24 સપ્ટેમ્બર 2025
ગુજરાતભરના લોકો ઉનાળાની ગરમીથી રાહત મેળવવા પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. આવા સમયે સમુદ્ર કિનારો લોકો માટે આકર્ષણનું કેન્દ્ર બની રહ્યો છે. સહેલાણીઓ માટે સમુદ્ર કિનારો લોકો માટે આકર્ષણનું કેન્દ્ર બની રહ્યું છે. કચરો નાખીને પ્રદૂષિત કરી રહ્યાં છે. કલેકટર દ્વારા 15 બાબતોનું ધ્યાન રાખવામાં ન આવતું હોવાનું કેટલીક સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓ દ્વારા શોધી કાઢવામાં આવ્યું હતું.
ખાવાની વસ્તુઓ જેમાં લાવતા હોય એવા પ્લાસ્ટિક અને પાણીની બોટલને લોકો યોગ્ય જગ્યાએ ડસ્ટબીનમાં નાખવાના બદલે ત્યાં ત્યાં ખુલ્લામાં ફેંકી દેતા હોય છે. જેના કારણે અહીં પ્લાસ્ટિક સહિતનો કચરો મોટી માત્રામાં જોવા મળી રહ્યો છે. જે કચરો દરિયામાં પહોંચી દરિયાઈ જીવસૃષ્ટિને પણ પારાવાર નુકસાન પહોંચાડી રહ્યો છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ સ્વચ્છતા દિવસે 23 સપ્ટેમ્બર 2025ના રોજ વિવિધ સંસ્થાના સંયુક્ત પ્રયાસોથી રાજ્યના 10 બીચ પર નાગરિકોએ સ્વચ્છતા કરી તો એક જ દિવસમાં 51 હજાર 541 કિલો કચરો નીકળ્યો હતો. દરિયા કિનારે સરકારી સત્તાવાળાઓ બીચને સાફ રાખતા ન હોવાનું બહાર આવ્યું હતું.
એક બીચ પરથી 5151 કોલો કચરો મળી આવ્યો હતો.
દરિયા કિનારે આવેલા સ્થળોમાં ગંદકીથી દરિયાઈ જીવસૃષ્ટિ અને પર્યાવરણ પર ગુજરાતના 10 બીચ પર ખતરો તોળાઇ રહ્યો છે.
આ માટે વન,પર્યાવરણ અને બદલાતા હવામાન વિભાગના પ્રધાન મુળુ બેરા અને રાજ્ય વન પ્રધઘાન મુકેશ પટેલ દરિયાની જીવસૃષ્ટિને ખતરામાં મૂકવા માટે જવાબદાર છે.
ગુજરાતના 10 બીચમાં ડુમ્મસ-સુરત, દાંડી, દ્વારકા, બેટ દ્વારકા, વેરાવળ ચોપાટી, પોરબંદર ચોપાટી, રાવલપીર-માંડવી, શિવરાજપુર, ઉમરગામ અને કોળીયાક- ભાવનગરનો સમાવેશ થાય છે.
આ બીચને સાફ કરનારાઓમાં બિન-સરકારી સંસ્થાઓ, શાળા અને કોલેજોના વિદ્યાર્થીઓ-શિક્ષકો, ઔદ્યોગિક એકમો, સ્થાનિક નાગરિકો, સરકારની એજન્સીઓ હતા. એમણે વીણેલા ઘન કચરાને એકત્ર કરી તેનો વૈજ્ઞાનિક ઢબે યોગ્ય નિકાલ કરવામાં આવ્યો હતો.
નુક્કડ નાટક, રેત શિલ્પ, ચિત્ર સ્પર્ધા દ્વારા પર્યાવરણ અંગે જાગૃતિ તેમજ દરેક બીચ પર વૃક્ષારોપણ કર્યું હતું.
ખરેખર સરકારે જે કરવા જેવું છે કે કરતી નથી.
ગુજરાતમાં દરિયાકાંઠાનું પર્યટન શરૂઆતથી જ શરૂ થઈ રહ્યું નથી. કારણ કે અસંખ્ય દરિયાકિનારાનું ગંભીર ગેરવહીવટ છે.
રાજ્યના દરિયાકાંઠા પર 19 મુખ્ય બીચ પર્યટનના વિકાસ માટે બની શકે છે.
મૂળભૂત માળખાકીય સુવિધાનો અભાવ છે, જેમાં પીવાના પાણી, ચેન્જિંગ રૂમ અને શૌચાલયની કોઈ જોગવાઈ નથી. અહમદપુર-માંડવી જેવા ટોચના દરિયાકિનારા પર પણ ઓછી ડસ્ટબિન અને સ્વચ્છતા જાળવવા માટે કોઈ માણસો નથી. તેથી દરિયો પર્યાવરણીય વિનાશનો ભોગ બને છે.
અહમદપુર-માંડવી બીચ પર્યાવરણીય આપત્તિઓ સામનો કરી રહ્યો છે. એક સમયે ગાઢ જંગલ હતું જે બળતણ અને આજીવિકા પ્રવૃત્તિઓ માટે વૃક્ષો કાપવામાં આવતાં સંકોચાઈ ગયું છે.
ભાવનગર જિલ્લાના ઘોઘા (કુડા અને કોળીયાક), ભાવનગર જિલ્લાના મહુઆ અને પોરબંદર જિલ્લાના માધવપુર ખાતે બે બીચ પર કચરાપેટીની કોઈ વ્યવસ્થા ન હોવાથી કચરો ફેંકવામાં આવે છે અને કચરો ખુલ્લામાં ફેંકવામાં આવે છે.
વલસાડ જિલ્લાના નારગોલ ગામના નારગોલ બીચનો ઉપયોગ કરે છે. કચરાપેટી છે પણ કચરો તેમાં નાખવામાં આવતો નથી.
નવસારી જિલ્લાના ઉભરાટ શૌચાલયું સમારકામ થતું નથી. લોકો શૌચ માટે બીચનો ઉપયોગ કરે છે.
જામનગર જિલ્લાના હર્ષદ બીચ પર, પેશાબ ગૃહો સીધા દરિયામાં વહે છે.
ભાવનગર જિલ્લાના ગોપનાથ ખાતે, અલંગ શિપ બ્રેકિંગ યાર્ડનો કચરો, જેમાં થર્મોકોલ, કાટ લાગેલા લોખંડ અને સ્ટીલ અને જહાજના અન્ય હાનિકારક અવશેષો આવે છે. બીચ નજીક ફેંકવામાં આવે છે.
દ્વારકાના મીઠાપુર બીચ પર, ટાટા સોલ્ટ અને કેમિકલ વર્ક્સના એકમે પર્યાવરણીય ચિંતા ઉભી કરી છે. 2001માં, પોશિત્રા નજીક પાઇપમાંથી ખારા પાણીના લીકેજને કારણે લગભગ એક લાખ મેન્ગ્રોવ વૃક્ષ નાશ પામ્યા હતા.
સોમનાથ અને દ્વારકામાં ધાર્મિક કચરો નાખ્યા છે.
ઘોઘા, ગોપનાથ, નરારા, નારગોલ, પોરબંદર, ઉભરાટ અને ઉમરગાંવના દરિયાકિનારા કુદરતી કારણોસર ગંભીર ધોવાણ થઈ રહ્યું છે.
ભરતીના પ્રવાહો, અથવા માનવસર્જિત કારણો જેમ કે રેતીનું ખાણકામ અને ઊંચી ભરતી દરમિયાન તેલ છલકાય છે, જેના કારણે કિનારાની નજીક ઉગતા મેન્ગ્રોવ્સ ગૂંગળાય છે. જેના કારણે આસપાસના દરિયાઇ જીવન નાશ થાય છે.
ભાવનગર
રાજ્યના 1600 કિ મી લાંબા દરિયા કાંઠા પૈકી 125 કિમી દરિયા કાંઠો ભાવનગર જિલ્લાને મળેલો છે. અહીં કુડા, કોળીયાક, હાથબ, ગોપનાથ અને મહુવા બીચ ખાતે લોકો હરવા ફરવા જતા હોય છે.
ગરમીથી રાહત મેળવવા અને દરિયામાં નહાવા માટે ભાવનગરના લોકો ઘોઘા તાલુકામાં આવેલા કુડા બીચ પર મોટી સંખ્યામાં જાય છે. કચરાનો યોગ્ય નિકાલ કરવા માટે ભાવનગર કલેક્ટરે કોઈ વ્યવસ્થા કરી નથી.
સરકાર દ્વારા થોડા વર્ષો અગાઉ લોકોની સુવિધા માટે બીચ ને ડેવલપ કરવાની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી, પરંતુ આજે વર્ષો બાદ પણ રોડ, રસ્તા કે માળખાકીય એક પણ જાતની સુવિધા પૂરી પાડવામાં નથી આવી.
દરિયા કાંઠા ધોવાણથી 8 બીચ પર જોખમ
ગુજરાતનો એકમાત્ર ફેમસ બ્લુ ફ્લેગ શિવરાજપુર બીચ હવે ધોવાઈ રહ્યો છે. કદાચ ભવિષ્યમાં આ બીચનું અસ્તિત્વ જ નહિ રહે.
ગુજરાતના ભાજપના સાંસદ નરહરિ અમીને કેન્દ્રીય વન અને પર્યાવરણ રાજ્ય મંત્રી કીર્તિવર્ધન સિંહે રાજ્યસભામાં ઓગસ્ટ 2025માં માહિતી આપી કે ગુજરાતના કુલ દરિયાકાંઠાનો 537 કિલોમીટર કરતા વધુ એટલે કે, કુલ દરિયાકાંઠાનો 27 ટકા હિસ્સો ધોવાણનો ભોગ બન્યો છે.
દ્વારકા પાસેના શિવરાજપુર બીચની 32 હજાર વર્ગ મીટર કરતા વધુ જમીન દરિયાઈ ક્ષારને કારણે ધોવાઈ ગઈ છે.
ગુજરાતના 8 બીચ પૈકી ઉભરાટ, તિથલ, સુવાલી, માંડવી, દાંડી, ડભારી, શિવરાજપુર નોર્થ અને શિવરાજપુર સાઉથનો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો હતો. જેમાં સામે આવ્યું કે, દ્વારકા પાસેનો શિવરાજપુર બીચ 32 હજાર વર્ગ મીટર કરતા વધુ ધોવાઈ ગયો છે.
સરવે ઓફ ઈન્ડિયાએ દેશનો દરિયાકાંઠો માપી અહેવાલ જાહેર કર્યા તેમાં ગુજરાતનો દરિયાકાંઠો 1600 કિમીથી વધીને 2300 કિમી થયો છે. 700 કિલો મીટર દરિયો વધી ગયો છે. ગુજરાતનો દરિયાકાંઠો લાંબો થતા મોટું સંકટ છે.
1978-2020માં કચ્છ અને વલસાડનો દરિયા કાંઠો સૌથી વધુ ધોવાયો છે. ખંભાતના અખાતમાં ધોવાણ વધારે છે.
40 વર્ષના અભ્યાસમાં બહાર આવ્યું છે કે ગુજરાતનો દરિયાકિનારો ભયજનક દરે અદ્રશ્ય થઈ રહ્યો છે. 16 દરિયાકાંઠાના જિલ્લાઓમાંથી 10 જિલ્લા નોંધપાત્ર ધોવાણ છે. રાજ્યના દરિયાકાંઠાના લગભગ 45.8%ને અસર કરે છે. જેમાં 8 બીચ પણ આવી જાય છે.
ગુજરાતના બીચ પર આ 15 બાબતોનું ધ્યાન રખાતું નથી
ગુજરાતનો એકમાત્ર ફેમસ બ્લુ ફ્લેગ શિવરાજપુર બીચ છે. જે સારી રીતે સચવાય છે.
બ્લુ ફ્લેગ બીચ ગુજરાતમાં નથી કારણ કે નીચેના ધોરણોનું કે કાયદાનું કે નિયમોનું પાલન કલેક્ટર દ્વારા થતું નથી.
બ્લુ ફ્લેગ સર્ટિફિકેશન એ વૈશ્વિક સ્તરે માન્યતા પ્રાપ્ત ઇકો-લેબલ છે. ફાઉન્ડેશન ફોર એન્વાયરમેન્ટ એજ્યુકેશન (FEE), ડેનમાર્ક દ્વારા ચાર મુખ્ય મુદ્દાઓ હેઠળ 33 માપદંડોને આધારે બ્લુ ફ્લેગ આપવામાં આવે છે.
પર્યાવરણીય શિક્ષણ અને માહિતી, પાણીની ગુણવત્તા, પર્યાવરણ વ્યવસ્થાપન અને દરિયાકિનારા પર સલામતી અને સેવાઓ.
ગુજરાતના બીચ પર નહાવાના પાણીની ગુણવત્તા વિશેની માહિતી પ્રદર્શિત કરવામાં આવતી નથી. સ્થાનિક ઇકો-સિસ્ટમ, પર્યાવરણીય તત્વો અને સાંસ્કૃતિક સ્થળો સંબંધિત માહિતી પ્રદર્શિત કરવામાં આવતી નથી. સુવિધા દર્શાવતો બીચનો નકશો પ્રદર્શિત કરવો જરૂરી છે.
કાયદા અથવા નિયમોને પ્રતિબિંબિત કરતી આચારસંહિતા મૂકવામાં આવતી નથી.
દરિયા કિનારે પાણીની ગુણવત્તાના નમૂના અને ભરતી ઓટ માટેની આવશ્યકતાઓનું સંપૂર્ણપણે પાલન કરવું જોઈએ. પાણીની ગુણવત્તા વિશ્લેષણનું પાલન કરવું જોઈએ.
ઔદ્યોગિક, ગંદા પાણી અથવા ગટરના પાણી દરિયા કિનારે ઠલવાય છે.
દરિયા કિનારે માઇક્રોબાયોલોજીકલ – ફેકલ કોલી બેક્ટેરિયા અને આંતરડાના એન્ટરકોકી (સ્ટ્રેપ્ટોકોકી) અંગે વિગતો આપવામાં આવતી નથી.
બીચ વ્યવસ્થાપન સમિતિની સ્થાપના કરાતી નથી. કાયદાઓ અને નિયમોનું પાલન કરવું જોઈએ. દરિયા કિનારો સ્વચ્છ હોવો જોઈએ. શેવાળ વનસ્પતિ અથવા કુદરતી કચરો છોડવો જોઈએ.
દરિયા કિનારે કચરાના નિકાલ માટે ડબ્બા કે કન્ટેનર પૂરતી સંખ્યામાં હોવા જોઈએ અને તેમની નિયમિત સફાઈ અને જાળવણી કરવી જોઈએ. ડમ્પિંગ ન હોવું જોઈએ. રિસાયકલ કરી શકાય તેવા કચરાના પદાર્થોને અલગ કરવા માટેની સુવિધા નથી. શૌચાલય ઓછા અને તેની ગટરનો નિકાલ નિયંત્રિત નથી.
દરિયા કિનારે અનધિકૃત કેમ્પિંગ અથવા ડ્રાઇવિંગ ન હોવું જોઈએ. કૂતરાઓ અને અન્ય ઘરેલુ પ્રાણીઓ દરિયા કિનારે પ્રવેશ સામે નિયંત્રણ નથી.
બધી ઇમારતો અને બીચ સાધનો યોગ્ય રીતે જાળવવા કરાતી નથી.
કોરલ રીફ અથવા દરિયાઈ ઘાસના પટનું નિરીક્ષણ કરાતું નથી.
જાહેર સલામતી નિયંત્રણ કરવું જરૂરી છે. પ્રાથમિક સારવારના સાધનો નથી.
પ્રદૂષણના જોખમોનો સામનો કરવા માટે કટોકટી યોજના નથી.
નાગરિકોની સલામતીના પગલાં લેવાતા નથી. ઘણી જગ્યાએ જાહેર જનતાને મફત પ્રવેશ આપવામાં આવતો નથી.
દરિયા કિનારે પીવાના પાણીની વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ. શારીરિક રીતે અપંગ લોકો માટે પ્રવેશ અને સુવિધાઓ પૂરી પાડવામાં આવતી નથી.[:en]A 700-kilometer-long sea is submerging 8 islands.
Dilip Patel
Ahmedabad, September 24, 2025
People across Gujarat are seeking relief from the heat. At this time, beaches are becoming a magnet for tourists. Littering is contributing to pollution. Some NGOs have found that the Collector is neglecting 15 important points.
Instead of disposing of plastic and water bottles in the proper bins, people are throwing them in the open. This has led to a massive accumulation of waste, including plastic. The waste reaches the sea and causes significant harm to marine life.
On September 23, 2025, International Ocean Cleanup Day, citizens, with the joint efforts of various organizations, cleaned 10 beaches across the state, removing 51,541 kilograms of waste in a single day. It was revealed that government officials were not cleaning coastal areas.
5151 kilograms of garbage was found on one beach.
Polluting coastal areas is posing a threat to marine life and the environment on 10 beaches in Gujarat.
Forest, Environment and Climate Change Minister Mulu Bera and State Forest Minister Mukesh Patel are responsible for endangering marine life.
These 10 beaches in Gujarat include Dummas-Surat, Dandi, Dwarka, Bet Dwarka, Veraval Chowpatty, Porbandar Chowpatty, Rawalpir-Mandvi, Shivrajpur, Umargam, and Koliyak-Bhavnagar.
Those involved in cleaning these beaches included non-governmental organizations, school and college students and teachers, industrial units, local citizens, and government agencies. They collected the collected solid waste and disposed of it scientifically.
Environmental awareness was spread through street plays, sand sculptures, painting competitions, and tree planting on each beach.
The government is actually doing what it should or shouldn’t be doing.
Beach tourism in Gujarat isn’t starting from scratch because many beaches are severely mismanaged.
Nineteen major beaches along the state’s coast could be developed for tourism development.
There is a lack of infrastructure, with no drinking water, changing rooms, or toilets. Even major beaches like Ahmedpur-Mandvi have few dustbins and insufficient staff to maintain cleanliness. Therefore, the sea is suffering from environmental degradation.
The Ahmedpur-Mandvi beach, once a dense forest, is facing environmental disasters. This beach has shrunk due to the cutting of trees for fuel and livelihoods.
There are no dustbins at two beaches in Ghogha (Kuda and Koliyak) in Bhavnagar district, Mahuva in Bhavnagar district, and Madhavpur in Porbandar district, so garbage and waste are dumped in the open.
Nargol village in Valsad district uses Nargol beach. There are dustbins, but garbage is not thrown in them.
The overgrown toilet in Navsari district is not being repaired. People use the beach for defecation.
At Harshad beach in Jamnagar district, urinals flow directly into the sea.
At Gopnath in Bhavnagar district, waste from the Alang shipbreaking yard, including thermoplastics, rusted iron and steel, and other harmful ship debris, is dumped near the beach.
At Mithapur beach in Dwarka, a unit of Tata Salt and Chemical Works has raised environmental concerns. In 2001, approximately one lakh mangrove trees were destroyed due to saltwater leakage from a pipe near Poshitra.
Religious waste is dumped at Somnath and Dwarka.
The beaches of Ghogha, Gopnath, Narara, Nargol, Porbandar, Ubrat, and Umargaon are facing severe erosion due to natural causes.
Tidal currents, or man-made causes such as sand mining and oil spills during high tide, suffocate the mangroves growing near the shore, destroying the surrounding marine life.
Bhavnagar
Of the state’s 1600-kilometer coastline, 125 kilometers of coastline is available in Bhavnagar district. People visit Kudra, Koliyak, Hathab, Gopnath, and Mahuva beaches for recreation.
People from Bhavnagar visit Kudra Beach in Ghogha taluka in large numbers to get relief from the heat and take a dip in the sea. The Bhavnagar Collector has not made any arrangements for proper waste disposal.
A few years ago, the government announced the development of the beach for public convenience, but even years later, not a single road, pathway, or infrastructure has been provided.
Coastal Erosion Threatens 8 Beaches
Gujarat’s only famous Blue Flag beach, Shivrajpur, is now facing erosion. This beach may cease to exist in the future.
Union Minister of State for Forests and Environment, Kirti Vardhan Singh, told Gujarat BJP MP Narhari Amin in the Rajya Sabha in August 2025 that more than 537 kilometers of Gujarat’s coastline, or 27 percent of the total coastline, has been eroded.
More than 32,000 square meters of land on Shivrajpur beach near Dwarka, has been eroded due to sea salt.
Eight beaches in Gujarat, Ubharat, Tithal, Suvali, Mandvi, Dandi, Dabhari, Shivrajpur North, and Shivrajpur South, were studied. The study revealed that 32,000 square meters of Shivrajpur beach near Dwarka is unsuitable for human use.
More than 100 km of coastline has been eroded.
The Survey of India has released a report measuring the country’s coastline, stating that Gujarat’s coastline has increased from 1,600 km to 2,300 km.
Sea levels have risen by 10 meters. Gujarat’s coastline is at great risk as it is becoming longer.
The coastlines of Kutch and Valsad have suffered the most erosion during 1978-2020. Erosion is increasing in the Gulf of Khambhat.
A 40-year study has revealed that Gujarat’s coastline is disappearing at an alarming rate. Ten out of 16 coastal districts are experiencing severe erosion, affecting approximately 45.8% of the state’s coastline, including eight beaches.
These 15 things are ignored on Gujarat’s beaches
Gujarat’s only famous Blue Flag beach is Shivrajpur. Which is well protected.
There are no Blue Flag beaches in Gujarat because the Collector does not follow the following standards, laws, or regulations.
Blue Flag certification is a globally recognized eco-label. The Blue Flag award is awarded by the Foundation for Environmental Education (FEE), Denmark, based on 33 criteria under four main themes:
Environmental education and information, water quality, environmental management, and beach safety and services.
Bathwater quality information is not displayed on Gujarat’s beaches. Information on local ecosystems, environmental elements, and cultural sites is not displayed. A beach map showing amenities is required.
No code of conduct is displayed indicating laws or regulations.
Water quality sampling requirements for beaches and tidal flat areas must be fully followed. Water quality analysis must be performed.
Industrial, wastewater, or sewage discharge onto the beach.
Microbiological details on the beach—fecal coli bacteria and intestinal enterococci (streptococci)—are not provided.
A beach management committee has not been established. Laws and regulations must be followed. The beach must be clean. No seaweed or natural debris should be left.
There must be a sufficient number of dustbins or containers for waste disposal on the beach, and they must be cleaned and maintained regularly. Dumping should not occur. There are no facilities for separating recyclable waste. There are few toilets, and their excreta disposal is not controlled.
Unauthorized camping or driving on the beach is prohibited. There is no control on dogs and other pets entering the beach.
All buildings and beach equipment are not properly maintained.
Coral reefs or seagrass beds are not monitored.
Public safety controls are necessary. There are no first aid facilities.
There is no emergency plan to address pollution hazards.
Civil protection measures are not in place. Public access is not available in many areas.
Beach access should be provided with drinking water. Access and facilities for the physically disabled are not available.[:hn]700 किलोमीटर लंबा समुद्र 8 द्वीपों को डुबो रहा है
दिलीप पटेल
अहमदाबाद, 24 सितंबर, 2025
गुजरात भर के लोग गर्मी से राहत पाने की कोशिश कर रहे हैं। ऐसे समय में, समुद्र तट लोगों के लिए आकर्षण का केंद्र बन रहे हैं। समुद्र तट पर्यटकों के लिए आकर्षण का केंद्र बन रहे हैं। कचरा फेंककर प्रदूषण फैलाया जा रहा है। कुछ स्वयंसेवी संगठनों ने पाया कि कलेक्टर द्वारा 15 बातों का ध्यान नहीं रखा जा रहा है।
खाने-पीने की चीज़ें लाने वाले प्लास्टिक और पानी की बोतलों को कूड़ेदान में सही जगह फेंकने के बजाय, लोग उन्हें खुले में फेंक रहे हैं। जिसके कारण यहाँ प्लास्टिक सहित भारी मात्रा में कचरा देखा जा रहा है। कचरा समुद्र तक पहुँचता है और समुद्री जीवन को भी भारी नुकसान पहुँचा रहा है।
23 सितंबर 2025 को अंतर्राष्ट्रीय महासागर सफाई दिवस पर, विभिन्न संगठनों के संयुक्त प्रयासों से, नागरिकों ने राज्य के 10 समुद्र तटों की सफाई की और एक ही दिन में 51,541 किलोग्राम कचरा हटाया गया। यह बात सामने आई कि सरकारी अधिकारी तटवर्ती क्षेत्रों की सफाई नहीं कर रहे थे।
एक समुद्र तट पर 5151 किलोग्राम कचरा पाया गया।
तटीय स्थानों में प्रदूषण गुजरात के 10 समुद्र तटों पर समुद्री जीवन और पर्यावरण के लिए खतरा बन रहा है।
इसके लिए वन, पर्यावरण एवं जलवायु परिवर्तन मंत्री मुलु बेरा और राज्य के वन मंत्री मुकेश पटेल समुद्री जीवन को खतरे में डालने के लिए ज़िम्मेदार हैं।
गुजरात के इन 10 समुद्र तटों में डुम्मास-सूरत, दांडी, द्वारका, बेट द्वारका, वेरावल चौपाटी, पोरबंदर चौपाटी, रावलपीर-मांडवी, शिवराजपुर, उमरगाम और कोलियाक-भावनगर शामिल हैं।
इन तटों की सफ़ाई करने वालों में गैर-सरकारी संगठन, स्कूल-कॉलेजों के छात्र और शिक्षक, औद्योगिक इकाइयाँ, स्थानीय नागरिक और सरकारी एजेंसियाँ शामिल थीं। उन्होंने एकत्रित ठोस कचरे को एकत्रित किया और वैज्ञानिक तरीके से उसका निपटान किया।
पर्यावरण के प्रति जागरूकता नुक्कड़ नाटकों, रेत शिल्पकला, चित्रकला प्रतियोगिताओं और प्रत्येक समुद्र तट पर वृक्षारोपण के माध्यम से फैलाई गई।
सरकार वास्तव में वही कर रही है जो उसे करना चाहिए या नहीं करना चाहिए।
गुजरात में तटीय पर्यटन शून्य से शुरू नहीं हो रहा है। क्योंकि कई समुद्र तटों का गंभीर कुप्रबंधन है।
राज्य के तट पर स्थित 19 प्रमुख समुद्र तटों को पर्यटन विकास के लिए विकसित किया जा सकता है।
यहाँ बुनियादी ढाँचे का अभाव है, पीने के पानी, चेंजिंग रूम और शौचालयों की कोई व्यवस्था नहीं है। अहमदपुर-मांडवी जैसे प्रमुख समुद्र तटों पर भी कूड़ेदान कम हैं और सफ़ाई बनाए रखने के लिए पर्याप्त कर्मचारी नहीं हैं। इसलिए समुद्र पर्यावरणीय क्षरण का शिकार है।
अहमदपुर-मांडवी समुद्र तट पर्यावरणीय आपदाओं का सामना कर रहा है। कभी घना जंगल रहा यह समुद्र तट ईंधन और आजीविका के लिए पेड़ों की कटाई के कारण सिकुड़ गया है।
भावनगर जिले के घोघा (कुडा और कोलियाक) में दो तटों, भावनगर जिले के महुआ और पोरबंदर जिले के माधवपुर में कूड़ेदानों का कोई प्रावधान नहीं है, इसलिए कचरा और अपशिष्ट खुले में फेंका जाता है।
वलसाड जिले का नारगोल गाँव नारगोल समुद्र तट का उपयोग करता है। वहाँ कूड़ेदान तो है, लेकिन कचरा उसमें नहीं फेंका जाता।
नवसारी जिले के उभरत शौचालय की मरम्मत नहीं हो रही है। लोग शौच के लिए समुद्र तट का उपयोग करते हैं।
जामनगर जिले के हर्षद समुद्र तट पर, मूत्रालय सीधे समुद्र में बह जाते हैं।
भावनगर जिले के गोपनाथ में, अलंग शिप ब्रेकिंग यार्ड से निकलने वाला कचरा, जिसमें थर्मोप्लास्टिक, जंग लगा लोहा और स्टील और जहाजों के अन्य हानिकारक अवशेष शामिल हैं, समुद्र तट के पास फेंका जाता है।
द्वारका के मीठापुर समुद्र तट पर, टाटा साल्ट एंड केमिकल वर्क्स की एक इकाई ने पर्यावरण संबंधी चिंताएँ जताई हैं। 2001 में, पोशित्रा के पास एक पाइप से खारे पानी के रिसाव के कारण लगभग एक लाख मैंग्रोव पेड़ नष्ट हो गए थे।
सोमनाथ और द्वारका में धार्मिक अपशिष्ट फेंका जाता है।
घोघा, गोपनाथ, नारारा, नारगोल, पोरबंदर, उभरत और उमरगाँव के समुद्र तट प्राकृतिक कारणों से गंभीर कटाव का सामना कर रहे हैं।
ज्वारीय धाराएँ, या मानव निर्मित कारण जैसे रेत खनन और उच्च ज्वार के दौरान तेल रिसाव, तट के पास उगने वाले मैंग्रोव का दम घोंट देते हैं। जिससे आसपास का समुद्री जीवन नष्ट हो जाता है।
भावनगर
राज्य की 1600 किलोमीटर लंबी तटरेखा में से 125 किलोमीटर तटरेखा भावनगर जिले में उपलब्ध है। यहाँ लोग घूमने के लिए कूड़ा, कोलियाक, हथब, गोपनाथ और महुवा तटों पर जाते हैं।
गर्मी से राहत पाने और समुद्र में स्नान करने के लिए भावनगर के लोग बड़ी संख्या में घोघा तालुका के कूड़ा समुद्र तट पर जाते हैं। भावनगर कलेक्टर ने कचरे के उचित निपटान की कोई व्यवस्था नहीं की है।
कुछ साल पहले सरकार ने लोगों की सुविधा के लिए समुद्र तट को विकसित करने की घोषणा की थी, लेकिन सालों बाद भी एक भी सड़क, रास्ता या बुनियादी ढाँचा उपलब्ध नहीं कराया गया है।
तटीय कटाव से 8 समुद्र तटों को खतरा
गुजरात का एकमात्र प्रसिद्ध नीला झंडा वाला शिवराजपुर समुद्र तट अब कटाव की चपेट में है। शायद भविष्य में इस समुद्र तट का अस्तित्व ही न रहे।
केंद्रीय वन एवं पर्यावरण राज्य मंत्री कीर्तिवर्धन सिंह ने अगस्त 2025 में राज्यसभा में गुजरात के भाजपा सांसद नरहरि अमीन को बताया कि गुजरात की कुल तटरेखा का 537 किलोमीटर से ज़्यादा हिस्सा, यानी कुल तटरेखा का 27 प्रतिशत, कटाव का शिकार हो चुका है।
द्वारका के पास शिवराजपुर समुद्र तट पर 32 हज़ार वर्ग मीटर से ज़्यादा ज़मीन समुद्री नमक के कारण कटाव का शिकार हो चुकी है।
गुजरात के 8 समुद्र तटों में से, उभरत, तिथल, सुवाली, मांडवी, दांडी, दभारी, शिवराजपुर उत्तर और शिवराजपुर दक्षिण का अध्ययन किया गया। जिसमें यह बात सामने आई कि द्वारका के पास शिवराजपुर समुद्र तट का 32 हज़ार वर्ग मीटर से ज़्यादा हिस्सा कटाव का शिकार हो गया है।
सर्वे ऑफ़ इंडिया ने देश के समुद्र तट को मापने वाली एक रिपोर्ट जारी की है, जिसमें बताया गया है कि गुजरात का समुद्र तट 1600 किलोमीटर से बढ़कर 2300 किलोमीटर हो गया है। 700 किलोमीटर
समुद्र का जलस्तर 10 मीटर बढ़ गया है। गुजरात की तटरेखा एक बड़ा खतरा है क्योंकि यह लंबी होती जा रही है।
1978-2020 के दौरान कच्छ और वलसाड की तटरेखा का सबसे अधिक क्षरण हुआ है। खंभात की खाड़ी में कटाव बढ़ रहा है।
40 साल के एक अध्ययन से पता चला है कि गुजरात की तटरेखा खतरनाक दर से लुप्त हो रही है। 16 तटीय जिलों में से 10 जिलों में भारी क्षरण हो रहा है। यह राज्य के लगभग 45.8% तटरेखा को प्रभावित करता है। जिसमें 8 समुद्र तट भी प्रभावित हैं।
गुजरात के समुद्र तटों पर इन 15 बातों का ध्यान नहीं रखा जाता
गुजरात का एकमात्र प्रसिद्ध ब्लू फ्लैग शिवराजपुर बीच है। जो अच्छी तरह से संरक्षित है।
गुजरात में कोई ब्लू फ्लैग समुद्र तट नहीं है क्योंकि कलेक्टर द्वारा निम्नलिखित मानकों, कानूनों या नियमों का पालन नहीं किया जाता है।
ब्लू फ्लैग प्रमाणन एक विश्व स्तर पर मान्यता प्राप्त इको-लेबल है। ब्लू फ्लैग पुरस्कार फाउंडेशन फॉर एनवायरनमेंट एजुकेशन (FEE), डेनमार्क द्वारा चार मुख्य विषयों के तहत 33 मानदंडों के आधार पर प्रदान किया जाता है।
पर्यावरण शिक्षा और सूचना, जल गुणवत्ता, पर्यावरण प्रबंधन और समुद्र तट पर सुरक्षा एवं सेवाएँ।
गुजरात के समुद्र तटों पर स्नान के पानी की गुणवत्ता की जानकारी प्रदर्शित नहीं की जाती है। स्थानीय पारिस्थितिक तंत्रों, पर्यावरणीय तत्वों और सांस्कृतिक स्थलों की जानकारी प्रदर्शित नहीं की जाती है। सुविधाओं को दर्शाने वाला समुद्र तट का मानचित्र प्रदर्शित करना आवश्यक है।
कानूनों या नियमों को दर्शाने वाली कोई आचार संहिता प्रदर्शित नहीं की जाती है।
समुद्र तट पर जल गुणवत्ता के नमूने और ज्वारीय समतल क्षेत्रों की आवश्यकताओं का पूरी तरह से पालन किया जाना चाहिए। जल गुणवत्ता विश्लेषण का पालन किया जाना चाहिए।
औद्योगिक, अपशिष्ट जल या सीवेज का पानी समुद्र तट पर छोड़ा जाता है।
समुद्र तट पर सूक्ष्मजीवविज्ञानी – फेकल कोलाई बैक्टीरिया और आंतों के एंटरोकोकी (स्ट्रेप्टोकोकी) के बारे में विवरण प्रदान नहीं किया गया है।
समुद्र तट प्रबंधन समिति की स्थापना नहीं की गई है। कानूनों और नियमों का पालन किया जाना चाहिए। समुद्र तट साफ होना चाहिए। कोई समुद्री शैवाल या प्राकृतिक मलबा नहीं छोड़ा जाना चाहिए।
समुद्र तट पर अपशिष्ट निपटान के लिए पर्याप्त संख्या में कूड़ेदान या कंटेनर होने चाहिए और उन्हें नियमित रूप से साफ और रखरखाव किया जाना चाहिए। डंपिंग नहीं होनी चाहिए। पुनर्चक्रण योग्य कचरे को अलग करने की कोई सुविधा नहीं है। शौचालय कम हैं और उनके मल-मूत्र निपटान पर नियंत्रण नहीं है।
समुद्र तट पर अनाधिकृत रूप से डेरा डालना या वाहन चलाना मना है। कुत्तों और अन्य पालतू जानवरों के समुद्र तट पर प्रवेश पर कोई नियंत्रण नहीं है।
सभी इमारतों और समुद्र तट के उपकरणों का उचित रखरखाव नहीं किया जाता है।
प्रवाल भित्तियों या समुद्री घास की क्यारियों की निगरानी नहीं की जाती है।
सार्वजनिक सुरक्षा नियंत्रण आवश्यक है। प्राथमिक उपचार की कोई सुविधा नहीं है।
प्रदूषण के खतरों से निपटने के लिए कोई आपातकालीन योजना नहीं है।
नागरिक सुरक्षा के उपाय नहीं किए जाते हैं। कई जगहों पर जनता के लिए मुफ्त पहुँच उपलब्ध नहीं है।
समुद्र तट पर पेयजल की व्यवस्था होनी चाहिए। शारीरिक रूप से अक्षम लोगों के लिए पहुँच और सुविधाएँ उपलब्ध नहीं हैं।[:]
You must be logged in to post a comment.