[:gj]ઘુડખર રણમાં ખીલ્યું ગુલાબ, 32 વર્ષ મહેનત કરી લાખો વૃક્ષો રોપી પક્ષીઓનું નિવાસસ્થાન બનાવ્યું [:en]Rose blossomed in Ghudkhar desert, 32 years of hard work by planting lakhs of trees made bird’s nest[:hn]घुड़खर रेगिस्तान में खिला गुलाब, 32 साल मेहनत कर लाखों पेड़ लगाकर पक्षियों का बसेरा बनाया[:]

[:gj]દિલીપ પટેલ

ગાંધીનગર, 26 એપ્રિલ 2023
પાટણના શંખેશ્વર તાલુકાના ધનોરા ગામના 75 વર્ષના દિનેશભાઈ અને દેવેન્દ્રાબેન એટલે હરતી ફરતી સેવા સંસ્થા જેવા છે. બેચરાજીથી લગભગ 15 કિ.મી. દૂર ‘નિસર્ગ નિકેતન ટ્રસ્ટ’ નામનો આશ્રમ સ્થાપ્યો છે. આશ્રમ ઉપરાંત  પાટડીના ખારાઘોડાના ઉજ્જડ વિસ્તારમાં 75 વર્ષીય આ દંપત્તિએ 5 હજાર વૃક્ષોની લીલી ચાદર બીછાવીને વિસ્તારને લીલોછમ બનાવ્યો છે. દિનેશભાઈ ઠાકર એક એવા યજમાન કે જેની મહેમાનગતી માણવા રોજ બે હજાર જેટલા પક્ષીઓ અને સરિસૃપ આવે છે. પ્રકૃતિ પ્રેમ અનન્ય છે.

દિનેશભાઈ કહે છે કે, મારે અહીં 32 વર્ષ થઈ ગયા છે. પક્ષી ધામ ઉરૂમાળામાં 6 વીઘા જમીન આપી છે. તિર્થધામ પ્લાંટેશન કરવા માટે બોલાવે છે. વૃક્ષો ઉછેરી આપો અમે સાચવીશું એવું લોકો કહે છે. ઉમરગામથી ઉદ્યોગપતિનો ફોન આવ્યો તેઓ આવું જ સ્થળ બનાવે છે. વડોદરામાં રશ્મિ શાહ જોવા આવ્યા અને 5 વીઘા નિસર્ગ શરૂ કર્યું છે. મુંદ્રામાં અહિંસા ધામ 5 લાખ વૃક્ષો ઉછેરે છે. સારું વૃક્ષ ઉછેરવું હોય તો સ્ટ્રગલ કરવા દો. ઘણાં લોકોને પ્રેરણા મળી છે. ઉનાળામાં 1 હજાર કુંડા આપીએ છીએ. રતનપુરામાં પણ વન બનાવ્યું છે. જે લોકો જૂએ છે તેની મોટી અસર રહે છે.
ચકલીઓ આવે છે. તેમનું એક પણ પક્ષી પાળેલું નથી. આસપાસના 5થી 20 કિલો મીટરતી પક્ષાઓ આવે છે.

ઋતુ પ્રમાણે આવે છે. ઘણી વખત 5 હજાર કાબર ક્યારેક આવી જાય છે. જમીને જતી રહે છે. વગડામાં મોર ખુબ છે. બુલબુલ, મેના આવે છે. મોર અત્યારે ઉનાળામાં આવે છે.
નદી કોતરોમાં જતાં રહે છે. ખીસકોલીઓ ઘણી છે. ગ્લોબલ વોર્મીંગમાં અસર છે. પ્રતિકુળ સંજોગોના કારણે જીવસૃષ્ટિ લુપ્ત થઈ ગઈ છે. ઘણી જાતો સ્થળાંતર થઈ ગઈ છે. કોયલ મળે જ નહીં, છતાં ક્યારેક હવે કોયલ આવે છે. ચીબરી જોવા ન મળે પણ અહીં 4 પરિવારો ચીબરીના આવી ગયા છે. દરજીડા પક્ષીના પરિવારો વધવા મંડ્યા છે. પક્ષીની જરૂરીયાત અવલોકન કરો એટલે ખ્યાલ આવી જાય કે પક્ષીને શું જોઈએ છે. અવલોકનથી ખ્યાલ આવે પછી તે કરી આપે છે.

બે હજાર પક્ષી અને લાખો જીવ
અશ્રમમાં બે હજાર પક્ષી રોજ આવે છે. 400 મોર, પોપટ, હોલા, ચીબરી, સુઘરી, દરજીડો, ખીસકોલી, કાચીંડા, ઘો, સાપ જેવા 2 હજાર જેટલા પક્ષીઓ-સરિસૃપ નિસર્ગ નિકેતનમાં રોજ આવે છે. અત્યાર સુધી અંદાજે રૂપિયા 1 કરોડનું ચણ નાંખી છે. આ જ મારો પરિવાર છે, એવું તેઓ માને છે. જગ્યા શોધવા મહેનત કરવી પડી હતી. લોકો પક્ષી જોવા આવે છે. 5 વીઘા જમીન ખરીદી એવા વૃક્ષો ઉગાડ્યા કે પક્ષી આવે. 5000 જેટલા કાન ખજૂરા, 150 જેટલી ગરોળીઓ, ઘો, કાચબા, શેરા, વીંછી, વીંછણ, નોળીયા, ખિસકોલી વગેરે છે. પક્ષીઓમાં મોર, પોપટ, હોલા, સુગરી, સમડી, ચીબરી, ઘુવડ, કલકલિયો, બુલબુલ વગેરે છે.

વૃક્ષો
45 વર્ષથી લાખ વૃક્ષો વાવ્યા છે. ખારાઘોડાના ઉજ્જડ રણની રેતીમાં પડતા સૂર્યના કિરણો જ એટલા તેજથી પરિવર્તિત થતા હોય છે. બે માસ અપ-ડાઉન કરીને ત્યાં 5 હજાર જેટલા વૃક્ષો વાવ્યા હતા. દર્શક ગ્રામીણ વિકાસ ટ્રસ્ટના માર્ગદર્શન હેઠળ માત્ર બે મહિનાના ટુંકાગાળામાં 5 હજારથી વધુ વૃક્ષો વાવીને સૂકા રણને લીલી ચાદર ઓઢાડી છે. વૃક્ષ ઉછેરનો શોખ તેમને આગવી ઉર્જા આપે છે. ઠાકર દંપત્તિએ વૃક્ષોને પોતાના બાળકની જેમ વાવ્યા અને ઉછેર્યા છે. પર્યાવરણ જાળવણી-વૃક્ષો વાવવા, અગરિયાઓના કલ્યાણ માટે સદાય તત્પર રહે છે. ફળ, આયુર્વેદીક વૃક્ષો વાવ્યા છે.

શિક્ષક દંપત્તિ
ઠાકર દંપત્તિ શિક્ષક તરીકેની કારકિર્દી પુર્ણ કરી નિવૃત્ત થયુ છે. દિનેશભાઈ ઠાકર શંખેશ્વર્ની ઉચતર બૂનિયાદી શાળામાંથી નિવૃત્ત થયા છે. ભાવનગર જિલ્લામાં પનાનાભાઈ ભટ્ટ અને દર્શક અને મનુભાઇ પંચોલીની લોકભારતી સણોસરા સંસ્થાના સ્નાતક છે. સેવાકીય પ્રવૃત્તિ માટે 12 એવોર્ડ મળ્યા છે. નિવૃત્ત થયા બાદ 5 વિઘા જમીનમાં સંખ્યાબંધ વૃક્ષો વાવ્યા છે. રોટલા જાતે બનાવે છે. 15 વર્ષ લાગી ગયા હતા. 200 જાતના વૃક્ષો અને બીજી ઐષધિઓ ઉગાડી છે. કાબર ટીટોડી, ચકલી, સુગરી ઘણી છે. રોજ 70 થી 100 કિલો રણ નાંખે છે. વર્ષે 8 લાખનો ખર્ચ કરે છે. 32 વર્ષ સુધી શિક્ષક દંપતી તરીકેની નોકરી કર્યા પછી પ્રકૃતિના ઋણને ઉતારવા માટે દિનેશભાઈ તેમજ તેમના ધર્મપત્ની દેવિન્દ્રાબહેને ખુદના પૈસે 3 એકર જમીન ખરીદી અને તે જગ્યાને એક નાનકડા જંગલમાં પરિવર્તિત કરી દીધી. દુષ્કાળમાં પ્રાણીઓને મરતાં જોઈ શંખેશ્વરના શિક્ષક દંપત્તિએ જીવનભરની મૂડી રણમાં ગુલાબ ખીલવવા ખર્ચી છે. રણમાં જંગલ ઊભુ કર્યું છે.

14 વર્ષની મહેનતે વાવ્યાં 7000 કરતાં વધારે વૃક્ષો. આખો દિવસ વૃક્ષો અને પશુ-પક્ષીઓ વચ્ચે પસાર કરે છે. .

22 વર્ષથી સંભાળ કરતાં આવ્યા છે.
તેમને સમી, હારીજ, રાધનપુર, પાટડી, દસાડાની સમૃધ્ધિ બાબતનું ગૌરવ રહ્યું છે. એ જાળવવા માટે જ તેમણે સમગ્ર જિંદગી સમર્પિત કરી દીધી.

શરૂઆત
ભણતરના સમયથી વૃક્ષો અને પશુ પક્ષીઓ પ્રત્યે અનહદ લાગણી હતી. જયારે 1984 માં ભયંકર દુકાળ પડ્યો ત્યારે ‘વઢિયાર’ પંથકમાં ખુબ જ પશુ પક્ષીઓના મૃત્યું થયા હતાં અને આ જીવોને ખુબ હાલાકીનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. તે જ સમયે અમે નિર્ણય લીધો કે નિવૃત્તિ પછીનું સમગ્ર જીવન આ અબોલ જીવોની સાર સંભાળમાં વ્યતીત કરીશું. ઈ.સ. 1999 માં શંખેશ્વર-બેચરાજી હાઇવે પર આવેલ ધનોરા ગામ ખાતે 3 એકર જમીન ખરીદી હતી. ત્યારે તેમની નિવૃતિને 8 વર્ષની વાર હતી. સૌ પ્રથમ પર્યાવરણના હનન બાબતે તે ભૂમિની માફી માંગી અને અંતરમનથી પ્રાર્થના કરી કે આ એક ઉમદા કાર્ય માટે ધરતી આશીર્વાદ બનાવી રાખજે. શરૂઆતમાં સંપૂર્ણ જગ્યા ખુલ્લી હતી અને તેના કારણે થોડી મુશ્કેલી પણ પડતી હતી.

પહેલું વાવેતર
સૌ પ્રથમ ઘઉં અને બાજરી વાવી અને જે કઈ પણ ઉત્પાદન થયું તે ગામમાં નિઃશુલ્ક વેંચ્યું. 300 લીંબુના છોડની રોપણી કરી, જેથી ભૂંડ જેવા પ્રાણીઓ તેને ખાય નહિ. ચકલીઓ પોતાના ઈંડા આ છોડવાઓમાં રહેલા કાંટાની વચ્ચે માળા બનાવીને મૂકી શકે. કચ્છના સજ્જને સામે ચાલીને કાંટાળી વાડ કરી આપી હતી. પછી જમીનની ફરતે એક મજબૂત દિવાલનું નિર્માણ કરી દીધું. 2007માં નિવૃત થયા તે સમયે મળેલા 12 લાખ રૂપિયા અહીં રોકી દીધા.

શંખેશ્વર અને બહુચરાજીની વચ્ચે રણમાં મંગલ અને જંગલ ઊભું કરનારું નિવૃત્ત શિક્ષક દંપતી ઘણાના પ્રેરણા બની ગયું છે. 12 વર્ષ સુધી બહારના મહેમાનોને અહીં આવવા દીધા નહીં. પોતાની દીકરીના ઘરે પણ તેમણે આ દિવસોમાં જવાનું ટાળ્યું હતું. આ તો રણપ્રદેશ. અહીંની જમીન ખારી. પાણી મળે નહીં. મળે તો ક્ષારવાળું પાણી મળે. ટૂંકમાં વૃક્ષો વાવીને તેમને મોટાં કરવાનું કામ એટલે ખૂબ જ વિકટ કામ. બાળકોનો ઉછેર કરતાં હોય એ રીતે વૃક્ષો વાવ્યાં અને તેમને મોટાં કર્યાં.

દેવિન્દ્રાબહેનનાં માતાનું નામ ચંપાબહેન રાવલ અને પિતાનું નામ વિષ્ણુપ્રસાદ રાવલ. પિતા પહેલાં મિલમાં નોકરી કરતા હતા અને પછી કૉન્ટ્રાક્ટર તરીકે કામ કરતા હતા. સાઇકોલૉજી અને સોશિયોલૉજી સાથે દેવિન્દ્રાબહેને બી. એડ. કર્યું. તેમણે સંસ્કૃતિ અને ગુજરાતી હિન્દી વિષયમાં પણ બી. એ. કર્યું છે. ત્રણ વિષયમાં તેઓ સ્નાતક થયાં છે. દેવિન્દ્રાબહેને 34 વર્ષ શિક્ષિકા તરીકે કામ કર્યું છે. દેવિન્દ્રાબહેન અને દિનેશભાઈ ઠાકરે શંખેશ્વરમાં ગ્રામસેવા ઉત્તર બુનિયાદી વિદ્યાલયમાં પોતાનું મોટા ભાગનું જીવન પસાર કર્યું છે.

દિનેશભાઈનું વતન ઉત્તર ગુજરાતનું મુજપુર ગામ. સ્વામી સચ્ચિદાનંદ પણ આ જ ગામના છે. દિનેશભાઈએ શંખેશ્વરમાં શિક્ષક તરીકે 32 વર્ષ નોકરી કરી. મોર, સસલા, કાચબો, નોળિયા, ઘો, કાનખજૂરા, વીંછી, સાપ, અળસિયાં, કાચિંડા ગરમી વધતાં આ બધાં સ્થળાંતર કરી રહ્યાં છે. રણ આગળ વધી રહ્યું છે. 55 વર્ષની ઉંમરે જ નિર્ણય કર્યો નિસર્ગ નિકેતન ઊભું કરવું. પતિ-પત્નીની નોકરીમાંથી જે પ્રૉવિડન્ટ ફંડ વગેરેના પૈસાથી જમીન ખરીદી હતી.

શંખેશ્વર પાસે પક્ષીધામ પણ બનાવ્યું છે. અમદાવાદનાં રૂપેશભાઈ અને મનાલીબહેને સ્થાપેલી એન્જલ સંસ્થા દ્વારા તેમણે આ કામ કર્યું છે. ખારાઘોડામાં 6,000 વૃક્ષો સાથેનું તેમણે દર્શક ગ્રામીણ વિકાસ કેન્દ્ર પણ શરૂ કર્યું છે. ઝીંઝુવાડામાં બે જગ્યાએ તેઓ આવાં વન ઊભાં કરી રહ્યા છે. શંખેશ્વરમાં પણ તેમણે ઘણાં વૃક્ષો વાવ્યાં છે.

આવળ,બાવળ અને બોરડીનો અમારો દેશ.થોડાક ખીજડા અને જાળાં.ક્યાંક એકાદ લીમડો એકલો અટૂલો ઉભો હોય તો ક્યાંક તળાવકાંઠે વળી એકાદ વડલો કે આંબલો કે જાંબુડો વડીલની જેમ કોઈની પ્રતીક્ષા કરતો હોય.

એમનું વતન મુજપુર ગામ છે. નોકરી શંખેશ્વરમાં એટલે એમણે માતૃભૂમિ અને કર્મભૂમિ એવા સૂકાભઠ્ઠ વઢિયારને વૃક્ષોની માતબર ભેટ આપવાનું વિચાર્યું અને સતત 32 વર્ષની મહેનત પછી ધનોરા ગામમાં ધરતીનું સ્વર્ગ ઊભું કર્યું છે. 2 હજારની વસતી ધરાવતા ધનોરા ગામમાં દિનેશભાઇ ઠાકરે પાંચ વિધા જમીન ખરીદી હતી. પચ્ચીસસોથી ત્રણ હજાર પુસ્તકો એમણે વાંચી લીધેલાં. વૃક્ષો વિશે ખૂબ અભ્યાસ અને ચીવટથી જાણકારી મેળવી અને પ્રકૃતિવન માટે વૃક્ષોની પસંદગી કરી. વન બનાવવું હોય તો પંખીડાંઓને પણ ધ્યાનમાં રાખવાં જ પડે. કયા પક્ષીને કયું વૃક્ષ ગમે એની એક યાદી તૈયાર કરી અને એમણે વૃક્ષો વાવ્યાં, એનું જતન કર્યું.

14 વર્ષનો વનવાસ
ભૌતિક સુખ સુવિધાઓનો ત્યાગ કરીને ફક્ત પ્રકૃતિના સાનિધ્યમાં જ રહેવાનો બંને જણે નિર્ણય કર્યો હતો. આ નિર્ણયના કારણે લગભગ 14 વર્ષ સુધી વીજળી વગર રહ્યાં હતા. 14 વર્ષ સુધી સતત મહેનત થાય એટલા માટે કોઈ પણ જાતના સામાજિક સંપર્ક વગર જૈવ વિવિધતા ઊભી કરી. તે માટે સારું સારું વાંચન કર્યું હતું. 14 વર્ષ દરમિયાન તેઓ નિસર્ગ નિકેતન ખાતે જ રહ્યા, ત્યાંથી કોઈ દિવસ બહાર નીકળ્યા નહીં.

પક્ષીઓની પસંદના વૃક્ષો
પક્ષીઓને જે વૃક્ષો પસંદ હોય છે તેવા પ્રકારના વૃક્ષોની વાવણી કરી હતી. પોપટને ગોરસ આંબલી અને આંબલી ગમે, ચકલીને વાંસ ગમે, કાગડા તથા હોલાને ખીજડો ગમે, દરજીડાને કરંજ ગમે છે. મોરને ઊંચા વૃક્ષો ગમે છે. આનો આશય એટલો જ કે પક્ષીઓ પોતાના ગમતા મનગમતા વૃક્ષો દ્વારા અહીંયા આકર્ષાઈ પોતાના માળા બનાવી ઈંડા મૂકવા લાગ્યા હતા. કાયમી વસવાટ માટે પ્રોત્સાહિત થાય. રોપા લાવીને તેને કોઈ પણ જગ્યાએ ખાડો ખોદી રોપી દેતા અને નિયમિત પાણી આપતા હતી. અર્ધ સૂકા વિસ્તારમાં તેમને આ સ્થિતિ સુધી પહોંચવા માટે ખુબ સંઘર્ષ પણ કરવો પડ્યો છે. નિસર્ગ નિકેતનની સ્થાપનાના 10 વર્ષ બાદ પરિણામ પ્રાપ્ત થયું હતું.

પક્ષીના આરોગ્ય માટે રેતીનો શેક
પાસેની રૂપેણ તથા બનાસ નદીમાંથી રેતી લાવીને નાંખી હતી. છાણીયા ખાતરને અહીંયા નાંખે છે. જેથી પક્ષીઓ તેમાં સેક લઈને સ્કિનના રોગો તેમજ બીજા કોઈ સંલગ્ન રોગોથી બચી શકે. રેતીથી પોતાના આરોગ્યને જાળવી રાખે. માળાઓ પક્ષી બનાવે તે માટે વિવિધ સગવડ ઉભી કરવામાં આવે છે. અપંગ પક્ષીઓની સાર સંભાળ ખુબ સારી રીતે કરવામાં આવે છે. જો કોઈ પક્ષીને વેટરનરી ડૉક્ટરની જરૂર જણાય તો તેમની સારવાર પણ કરાવવામાં આવે છે.

ચણ
દરરોજ લગભગ 80-100 કિલોની આસપાસ ચણ આપવામાં આવે છે. જેમાં 20 કિલો ઘઉં, 20 કિલો બાજરી, 20 કિલો જુવાર તથા 20 કિલો ચોખા હોય છે. 90 ટાકા ચણ ખેડૂતો પાસેથી જ ખરીદવામાં આવે છે. જુવાર ભરૂચથી તથા ચોખા બાવળાથી મંગાવવામાં આવે છે. વેપારીઓ તેમાં મદદ કરે છે. અહીં દિવ્યાંગ પક્ષીઓ માટે રોજ સવારે 5 કિલો રોટલીઓ બનાવી અલગથી ચણ તરીકે આપવામાં આવે છે.

સમાજ સેવા
500 જેટલી ખિસકોલીઓ છે. 1000 હોલા છે. કાબરો, ટિટોડી, બુલબુલ, ફૂલસુગંધી, ચીબરી, સમડી, લક્કડખોદ, દરજીડો, ઘુવડ, કુંભારિયો આવે છે. કોયલને લીમડો જોઈએ.
અગરિયાઓની દીકરીઓને ભણાવે છે. દિવ્યાંગો તથા વિધવા બહેનોને આર્થિક મદદ કરે છે. રણમાં જઈને જીવન જરૂરિયાતની વસ્તુઓ જેવી કે બૂટ, ગોગલ્સ, વેસેલીન, બામ, મેણિયાની શીટો, ગરમ કપડાં, ધાબળા, પુસ્તકો, દફતર, રાશન વગેરે પૂરાં પાડે છે. 125 વિદ્યાર્થીનીઓને પચ્ચીસ હજારથી પચાસ હજાર સુધીની સહાય ઉચ્ચ અભ્યાસ અર્થે કરી છે. દીવ્યાંગ અને વિધવા સ્રીઓને પણ દર મહીને રાશન આપવામાં આવે છે. સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે આ બધાજ કાર્યો અને સહાય યોજનાઓમાં એમણે હજુ સુધી કોઈ જાતની સરકારી સહાય લીધી નથી.

પ્રેરણા
નિસર્ગ નિકેતન એક એવી જગ્યાએ છે કે જે હજારો લોકો માટે પ્રેરણાનું એક મજબૂત ઉદાહરણ બનીને ઉભું છે. પ્રકૃતિ માટે કંઈક કરવા માંગતા ઘણાં લોકો માટે તે એક ગહન અભ્યાસનો વિષય પણ બન્યું છે. અર્ધ શુષ્ક પ્રદેશ છે, પાણીની તંગી અને વાતાવરણમાં શુષ્કતા છે. વઢિયાર ને ધૂળિયા પ્રદેશના નામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે. તેમણે આ પ્રદેશમાં દોઢ લાખ કરતાં પણ વધારે વૃક્ષોનું વાવેતર કર્યું છે. આસપાસના ઘણા લોકો હવે વૃક્ષારોપણ જેવી પ્રવૃતિઓ કરવા પ્રેરાયા છે. અહીંના લીંબુનો રસ પીવાને કારણે ઘણાં લોકોની પથરી આપોઆપ નીકળી ગઈ છે. જેથી આસપાસના ખેડૂતો પણ હવે આ પ્રકારની ખેતી કરવા માટે પ્રેરાયા છે. અહી આવતા દરેક વ્યક્તિને પાંચ ઝાડવાંઓ રોપવાનો સંકલ્પ લેવડાવે છે. દંપતી હવે બેચરાજી ખાતે છેલ્લા 5વર્ષથી નિવાસ કરે છે, દરરોજ પોતાની ગાડી લઈને આખો દિવસ નિસર્ગ નિકેતન ખાતે જ ગાળે છે. તેમનો સંપર્ક નીચે આપેલ નંબર 9099010771, 9099010772 છે.[:en]DILIP PATEL

Gandhinagar, 26 April, 2023

Two thousand birds and millions of creatures

Everyday two thousand birds come to the ashram. About 2,000 birds and reptiles like 400 peacocks, parrots, Hola, Chibari, Sughri, Darjido, Squirrel, Kachinda, Gho, snakes come to Nisarga Niketan every day. So far an investment of about one crore rupees has been made. This is my family, they believe. It took a lot of effort to make space. People come to see the birds. Bought 5 bighas of land and planted trees in such a way that birds come. There are about 5000 eared palms, about 150 lizards, lizards, turtles, lizards, scorpions, scorpions, lizards, squirrels, etc. Birds include peacock, parrot, hola, sugari, samdi, chibiri, owl, kakalalio, bulbul etc.

Dineshbhai says yes, I am here since 32 years. 6 bighas of land has been given in Urumala Bird Sanctuary. The pilgrimage calls for tree plantation. People say that we will save trees by lifting them. Got a call from a businessman from Umargam, he is building such a place. Rashmi Shah came to Vadodara and started 5 Bigha Nisarg. Ahimsa Dham grows 5 lakh trees in Mundra. If you want to grow a good tree, let it struggle. Many people have got inspiration. We give 1 thousand ponds in summer. A forest has also been made in Ratanpura. The people who sleep have a big impact.
There is a prick. He does not have a single pet bird. Birds come from about 5 to 20 kg.

Comes according to season. Sometimes there are 5 thousand graves. Goes to the ground. There are many peacocks in Wagda. Nightingale, Maina comes. Now blooms in summer.
The river keeps passing through the valleys. There are many squirrels. Global warming has an effect. The ecosystem has become extinct due to adverse conditions. Many species have migrated. The cuckoo is not found, sometimes the cuckoo comes. Chhibari is not visible but here 4 families have come to Chhibari. Bird families are bound to grow. Pay attention to the bird’s needs to understand what the bird needs. After realizing through observation, he does.

Tree

Lakh trees have been planted since 45 years. The rays of the sun falling on the sand of the barren desert of Kharghoda are spreading so much brightness. About 5 thousand saplings were planted there in two months through up-down. Under the guidance of Darshak Gramin Vikas Trust, more than 5000 trees have been planted in a short span of two months to cover the dry desert with greenery. His passion for planting trees gives him a lot of energy. The Thackers have planted trees and taken care of them like their own children. Environment protection-planting trees, always ready for the welfare of the farmers. Fruit bearing, Ayurvedic trees are planted.

Teacher couple

The Thacker couple retired after completing their career as teachers. Dineshbhai Thakar has retired from Upper Basic School, Shankeshwar. Pananbhai Bhatt and Darshak and Manubhai are graduates of the Lokbharti Sanosara Sanstha of Pancholi in Bhavnagar district. Received 12 awards for service activity. Planted many saplings in 5 bighas of land after retirement. Make the rotis yourself. It took 15 years. 200 species of trees and other plants have been grown. Kabar Titori, Chakli, Sugari are many. 70 to 100 kg of desert is laid daily. Spends 8 lakhs in a year. After working as a teaching couple for 32 years, Dineshbhai and his god-wife Devindrabha bought 3 acres of land with their own money and converted the place into a small forest to repay their debt to nature. Seeing the animals dying in the drought, Shankeshwar’s teacher couple spent their whole life’s capital to grow roses in the desert. A forest has been created in the desert.

Planted more than 7000 trees with the hard work of 14 years. The whole day is spent among trees and plants and animals and birds.

Caring for 22 years.

He was proud of the prosperity of Sami, Harij, Radhanpur, Patdi, Dasda. He devoted his entire life to maintaining it.

Beginning

Right from his school days, he had immense feelings towards trees and plants and animals and birds. When there was severe drought in 1984, many animals and birds were killed in ‘Wadiyar’ division and these animals had to face a lot of trouble. Also we decided to spend our entire post-retirement life in taking care of these precious creatures. Is. In 1999, 3 acres of land was purchased in Dhanora village on the Shankeshwar-Bechhraji highway. It was 8 years since his retirement. First he apologized to the land for the destruction of the environment and prayed profusely that the earth be blessed for this noble cause. In the beginning the whole space was open and this caused some difficulty.

First planting

Wheat and millet were first sown and whatever was produced was sold free of cost in the village. Planted 300 lemon trees so that animals like pigs do not eat them. Chickadees can lay their eggs in these leaves by making a nest between the thorns. The gentleman from Kutch went ahead and broke the fence of thorns. Then made a strong wall around the land. In 2007, 12 lakh rupees received at the time of retirement were deposited here.

14 years of exile

Both of them decided to give up material comforts and live only in the presence of nature. Because of this decision, he remained without electricity for about 14 years. 14 years of continuous hard work created biodiversity without any social interaction. It was a good read for him. During the 14 years he stayed in Nisarga Niketan, he never left.

The retired teacher couple who built Mangal and Jungle in the desert between Shankheshwar and Bahucharaji have become an inspiration to many. No outside guest was allowed to come here for 12 years. These days he used to shy away from even going to his daughter’s house. This is a desert. The soil here is saline. Water is not available. If found, salty water is found. In short, planting and growing trees is a very difficult task. Planted trees and nurtured them like children.

Devindrabehan’s mother’s name is Champaben Rawal and father’s name is Vishnuprasad Rawal. The father first worked in a mill and later worked as a contractor. With Psychology and Sociology Devindrabhane B. Advertisement. He did B.A in Culture and Gujarati Hindi subject. One. He has done graduation in three subjects. Devendrabhan has worked as a teacher for 34 years. Devindrabehan and Dineshbhai Thakar have spent most of their lives at the Gramseva North Basic School in Shankeshwar.

Dineshbhai’s hometown is Muzpur village in North Gujarat. Swami Satchidanand also belongs to this village. Dineshbhai worked as a teacher in Shankeshwar for 32 years. Peacocks, rabbits, tortoises, vultures, gophers, hornbills, scorpions, snakes, earthworms, lizards are all migrating as the summer progresses. The desert is on the move. At the age of 55, he decided to establish Nisarga Niketan. The land was bought with the money from provident fund etc. from the job of husband and wife.

An aviary has also been built near Shankheshwar. He has done this work through the Angel organization established by Rupeshbhai and Manalibehan of Ahmedabad. He has also started Darshak Rural Development Center with 6,000 trees at Kharaghoda. They are planting such forests at two places in Jhinjuwada. He has also planted many saplings in Shankeshwar.

Our country of Aval, Babool and Bordi. A few scorpions and webs. Somewhere Neem is standing alone and somewhere on the banks of the lake, waiting for some old man or some old man like Amblo or Purple old man.

His hometown is Muzpur village. Job in Shankeshwar i.e. he thought of gifting trees to the dry land of motherland and workplace and after 32 years of continuous hard work, he has made heaven on earth in Dhanora village. Dineshbhai Thakar bought five pieces of land in Dhanora village with a population of 2,000. He has read twenty five hundred to three thousand books. Learned a lot about trees and selected trees for Prakritivan. If you want to make a forest, you have to keep the birds in mind. He prepared a list of which bird likes which tree and he planted trees and plants and protected them.

Bird’s favorite tree

The type of trees liked by the birds were planted. Parrots like bitter gourd and gooseberry, sparrows like bamboo, crows and birds like nettle, tailor like karanj. Peacocks prefer tall trees. This means that the birds were attracted here by their favorite trees and started building their nests and laying eggs. Encourage permanent residence. After bringing the plant, he used to dig a pit and plant it at any place and water it regularly. In semi-arid regions, they have to struggle a lot to reach this level. This result has been achieved after 10 years of establishment of Nisarga Niketan.

Sand shake for the health of birds

Sand was brought from the nearby Rupen and Banas rivers. Chania adds manure here. So that by filling the sack in it the birds can avoid skin diseases and other related diseases. Maintain your health with sand. Various facilities are made for the nesting of birds. Take good care of handicapped birds. If a bird is found in need of a vet, it is also treated.

Grain

About 80-100 kg of gram is fed daily. This includes 20 kg wheat, 20 kg bajra, 20 kg jowar and 20 kg rice. 90 taka gram is purchased from the farmers themselves. Jowar is procured from Bharuch and rice from Acacia. Traders help in this. Here every morning 5 kg chapatis are made for the disabled birds and gram flour is prepared separately are given in the form.

social service
There are about 500 squirrels. 1000 is Hola. Kabro, Titodi, Bulbul, Phoolsugandhi, Chibri, Samdi, Lakkadkhod, Darjido, Ghuwad, Kumbhario come. Cuckoo needs neem.
Teaches the daughters of Agaria. Provides financial help to handicapped and widowed sisters. Go to the desert and provide essential items of life like shoes, spectacles, vaseline, balm, frenzy sheets, warm clothes, blankets, books, notebooks, ration etc. Twenty five thousand to fifty thousand assistance has been given to 125 students for higher studies. Ration is also given to orphans and widows every month. The most important thing is that they have not yet taken any kind of government assistance in all these works and assistance schemes.

Inspiration

Nisarga Niketan is one such place which is a strong example of inspiration for thousands of people. It has also become a subject of intense study for many people who want to do something for nature. A semi-arid region, water scarcity and dryness of the climate. Wadhiyar is also known as the dusty region. He has planted more than 1.5 lakh saplings in this area. Many people around are now getting inspired to do activities like tree plantation. By drinking lemon juice here, the stones of many people get removed automatically. Due to which the surrounding farmers are also being inspired to do this type of farming. Every person who comes here takes a pledge to plant five saplings. The couple has now lived in Becherji for the last 5 years, taking their car every day to spend the whole day at Nisarga Niketan. Their contact numbers are given below 9099010771, 9099010772.[:hn]दिलीप पटेल

गांधीनगर, 26 अप्रिल 2023

दो हजार पक्षी और लाखों जीव

आश्रम में प्रतिदिन दो हजार पक्षी आते हैं। निसर्ग निकेतन में प्रतिदिन करीब 2 हजार पक्षी-सरीसृप जैसे 400 मोर, तोते, होला, छिबारी, सुघरी, दार्जिडो, गिलहरी, कछिंदा, घो, सांप आते हैं। अभी तक करीब एक करोड़ रुपये का निवेश किया जा चुका है। यह मेरा परिवार है, वे मानते हैं। जगह बनाने के लिए काफी मशक्कत करनी पड़ी। लोग पक्षियों को देखने आते हैं। 5 बीघा जमीन खरीदी और ऐसे पेड़ लगाए कि पक्षी आएं। यहां लगभग 5000 कानों वाली हथेलियां, लगभग 150 छिपकली, छिपकली, कछुआ, छिपकली, बिच्छू, बिच्छू, छिपकली, गिलहरी आदि हैं। पक्षियों में मोर, तोता, होला, सुगरी, समदी, चिबिरी, उल्लू, काकलालियो, बुलबुल आदि शामिल हैं।

दिनेशभाई कहते हैं, मैं यहां 32 साल से हूं। उरुमाला पक्षी विहार में 6 बीघा जमीन दी गई है। तीर्थयात्रा वृक्षारोपण का आह्वान करती है। लोग कहते हैं कि हम पेड़ों को उठाकर बचाएंगे। उमरगाम के एक व्यापारी का फोन आया, वह ऐसी जगह बनवा रहा है। रश्मि शाह ने वडोदरा आकर 5 बीघा निसर्ग शुरू किया। अहिंसा धाम मुंद्रा में 5 लाख पेड़ उगाता है। यदि आप एक अच्छा पेड़ उगाना चाहते हैं, तो उसे संघर्ष करने दें। कई लोगों को प्रेरणा मिली है। हम गर्मियों में 1 हजार कुण्ड देते हैं। रतनपुरा में एक जंगल भी बनाया गया है। जो लोग सोते हैं उनका बड़ा प्रभाव पड़ता है।
चुभन होती है। उसका एक भी पक्षी पालतू नहीं है। करीब 5 से 20 किलो तक पक्षी आते हैं।

ऋतु के अनुसार आता है। कभी-कभी 5 हजार कब्रें होती हैं। जमीन पर जाता है। वागड़ा में कई मोर होते हैं। बुलबुल, मैना आती है। अब गर्मियों में खिलता है।
नदी घाटियों से गुजरती रहती है। बहुत सारी गिलहरियाँ हैं। ग्लोबल वार्मिंग का असर है। प्रतिकूल परिस्थितियों के कारण पारिस्थितिकी तंत्र विलुप्त हो गया है। कई प्रजातियां पलायन कर चुकी हैं। कोयल मिलती नहीं, कभी-कभी कोयल आ जाती हैं। छिबारी नजर नहीं आता लेकिन यहां 4 परिवार छिबारी आ गए हैं। पक्षी परिवार बढ़ने के लिए बाध्य हैं। पक्षी को क्या चाहिए यह समझने के लिए पक्षी की जरूरतों पर ध्यान दें। अवलोकन के माध्यम से महसूस करने के बाद, वह करता है।

पेड़

45 साल से लाख पेड़ लगाए हैं। खरघोड़ा की बंजर मरुभूमि की रेत पर पड़ती सूरज की किरणें ही इतनी चमक बिखेर रही हैं। वहां दो माह में अप-डाउन द्वारा करीब 5 हजार पौधे रोपे गए। दर्शक ग्रामीण विकास ट्रस्ट के मार्गदर्शन में सूखे रेगिस्तान को हरियाली से ढकने के लिए दो महीने के अल्प समय में 5000 से अधिक पेड़ लगाए गए हैं। पेड़ लगाने का उनका जुनून उन्हें बहुत ऊर्जा देता है। ठाकर दंपत्ति ने अपने बच्चों की तरह पेड़ लगाए हैं और उनकी देखभाल की है। पर्यावरण संरक्षण-पौधे लगाने, किसानों के कल्याण के लिए सदैव तत्पर। फलदार, आयुर्वेदिक पेड़ लगाए जाते हैं।

शिक्षक युगल

शिक्षक के रूप में अपना करियर पूरा करने के बाद ठाकर दंपति सेवानिवृत्त हो गए। दिनेशभाई ठाकर शंकेश्वर के उच्चर बुनियादी स्कूल से सेवानिवृत्त हुए हैं। पनानाभाई भट्ट और दर्शक और मनुभाई भावनगर जिले के पंचोली की लोकभारती सनोसरा संस्था के स्नातक हैं। सेवा गतिविधि के लिए 12 पुरस्कार प्राप्त किए। सेवानिवृत्ति के बाद 5 बीघा जमीन में कई पौधे रोपे। रोटियां खुद बनाओ। इसमें 15 साल लग गए। पेड़ और अन्य पौधों की 200 प्रजातियां उगाई गई हैं। काबर टिटोड़ी, चकली, सुगरी अनेक हैं। रोजाना 70 से 100 किलो मरुस्थल बिछाया जाता है। साल में 8 लाख खर्च करता है। 32 साल तक एक शिक्षक दंपत्ति के रूप में काम करने के बाद, दिनेशभाई और उनकी देव-पत्नी देविंद्रभा ने अपने पैसे से 3 एकड़ जमीन खरीदी और उस जगह को एक छोटे से जंगल में तब्दील कर दिया ताकि प्रकृति का कर्ज चुकाया जा सके। पशुओं को सूखे में मरता देख शंकेश्वर के शिक्षक दंपत्ति ने जीवन भर की पूंजी मरुस्थल में गुलाब उगाने में लगा दी। रेगिस्तान में एक जंगल बनाया गया है।

14 साल की मेहनत से 7000 से ज्यादा पेड़ लगाए। पूरा दिन पेड़-पौधों और पशु-पक्षियों के बीच बीतता है। .

22 साल से देखभाल कर रहे हैं।

उन्हें सामी, हरिज, राधनपुर, पाटड़ी, दासदा की समृद्धि पर गर्व था। उन्होंने इसे बनाए रखने के लिए अपना पूरा जीवन समर्पित कर दिया।

शुरुआत

अपने स्कूल के दिनों से ही उनके मन में पेड़-पौधों और पशु-पक्षियों के प्रति असीम भावना थी। 1984 में जब भयंकर सूखा पड़ा तो ‘वडियार’ संभाग में कई पशु-पक्षी मारे गए और इन जानवरों को काफी संकट का सामना करना पड़ा। साथ ही हमने इन कीमती जीवों की देखभाल में अपना पूरा सेवानिवृत्ति के बाद का जीवन बिताने का फैसला किया। है। 1999 में शंकेश्वर-बेछराजी हाईवे पर धनोरा गांव में 3 एकड़ जमीन खरीदी गई। उनके रिटायरमेंट के 8 साल हो चुके थे। सबसे पहले उन्होंने पर्यावरण के विनाश के लिए भूमि से माफी मांगी और दिल खोलकर प्रार्थना की कि इस नेक काम के लिए पृथ्वी धन्य हो। शुरुआत में पूरा स्थान खुला था और इससे कुछ कठिनाई हुई।

पहला रोपण

सबसे पहले गेहूँ और बाजरा बोया जाता था और जो कुछ पैदा होता था उसे गाँव में मुफ्त में बेचा जाता था। 300 नींबू के पौधे लगाए, ताकि सूअर जैसे जानवर उन्हें न खा जाएं। चिकीडे इन पत्तियों में कांटों के बीच घोंसला बनाकर अपने अंडे दे सकते हैं। कच्छ के सज्जन ने आगे चलकर काँटों की बाड़ तोड़ दी। फिर जमीन के चारों तरफ मजबूत दीवार बना दी। यहां 2007 में सेवानिवृत्ति के समय मिले 12 लाख रुपए जमा किए गए।

14 वर्ष का वनवास

दोनों ने भौतिक सुख-सुविधाओं को छोड़कर केवल प्रकृति की उपस्थिति में रहने का फैसला किया। इस फैसले की वजह से वे करीब 14 साल तक बिना बिजली के रहे। 14 साल की लगातार मेहनत ने बिना किसी सामाजिक मेलजोल के जैव विविधता का निर्माण किया। उसके लिए अच्छा पढ़ा था। 14 वर्षों के दौरान वे निसर्ग निकेतन में रहे, वहां से कभी नहीं गए।

शंखेश्वर और बहुचराजी के बीच मरुस्थल में मंगल और जंगल का निर्माण करने वाले सेवानिवृत्त शिक्षक दम्पति कइयों के लिए प्रेरणा बन गए हैं। 12 साल तक यहां किसी बाहरी मेहमान को आने नहीं दिया गया। वह इन दिनों अपनी बेटी के घर जाने से भी कतराते थे। यह एक रेगिस्तान है। यहाँ की मिट्टी खारी है। पानी उपलब्ध नहीं है। मिल जाए तो खारा पानी मिल जाता है। संक्षेप में, पेड़ लगाने और उन्हें उगाने का काम बहुत ही कठिन काम है। पेड़ लगाए और बच्चों की तरह उनका लालन-पालन किया।

देविंद्रबेहन की माता का नाम चम्पाबेन रावल और पिता का नाम विष्णुप्रसाद रावल है। पिता ने पहले एक मिल में काम किया और बाद में ठेकेदारी का काम किया। मनोविज्ञान और समाजशास्त्र के साथ देविंद्रभाने बी। विज्ञापन। किया उन्होंने संस्कृति और गुजराती हिंदी विषय में बी. एक। कर चुके है उन्होंने तीन विषयों में स्नातक किया है। देवेंद्रभान ने 34 साल तक शिक्षक के रूप में काम किया है। देविंद्रबेहन और दिनेशभाई ठाकर ने अपना अधिकांश जीवन शंकेश्वर के ग्रामसेवा उत्तर बुनियादी विद्यालय में बिताया है।

दिनेशभाई का गृहनगर उत्तर गुजरात में मुजपुर गांव है। स्वामी सच्चिदानंद भी इसी गांव के हैं। दिनेशभाई ने 32 साल तक शंकेश्वर में शिक्षक के रूप में काम किया। गर्मी बढ़ने के साथ मोर, खरगोश, कछुआ, गिद्ध, गोफर्स, हॉर्नबिल, बिच्छू, सांप, केंचुए, छिपकली सभी पलायन कर रहे हैं। रेगिस्तान आगे बढ़ रहा है। 55 वर्ष की आयु में उन्होंने निसर्ग निकेतन स्थापित करने का निर्णय लिया। पति-पत्नी की नौकरी से निकली भविष्य निधि आदि के पैसों से जमीन खरीदी गई थी।

शंखेश्वर के पास एक एवियरी भी बनाया गया है। उन्होंने यह काम अहमदाबाद के रूपेशभाई और मनालीबेहान द्वारा स्थापित एंजेल संस्था के माध्यम से किया है। उन्होंने खाराघोड़ा में 6,000 पेड़ों के साथ दर्शक ग्रामीण विकास केंद्र भी शुरू किया है। वे झिंजुवाड़ा में दो जगहों पर इस तरह के जंगल लगा रहे हैं। उन्होंने शंकेश्वर में कई पौधे भी लगाए हैं।

आवल, बबूल और बोरदी का देश हमारा। चंद बिच्छू और जाले। कहीं नीम अकेला खड़ा है तो कहीं सरोवर के किनारे, कोई बुज़ुर्ग या अम्ब्लो या जामुनी बुज़ुर्ग जैसे किसी बुज़ुर्ग का इंतज़ार कर रहा है।

उनका गृहनगर मुजपुर गांव है। शंकेश्वर में नौकरी यानी उन्होंने मातृभूमि और कर्मभूमि की सूखी धरती को पेड़ों की सौगात देने की सोची और 32 साल की लगातार मेहनत के बाद उन्होंने धनोरा गांव में धरती पर स्वर्ग बना लिया है. दिनेशभाई ठाकर ने 2 हजार की आबादी वाले गांव धनोरा में पांच टुकड़े जमीन खरीदी। उन्होंने पच्चीस सौ से तीन हजार किताबें पढ़ी हैं। पेड़ों के बारे में बहुत कुछ सीखा और प्रकृतिवन के लिए चुने गए पेड़। अगर आप जंगल बनाना चाहते हैं तो आपको पक्षियों को ध्यान में रखना होगा। कौन-सा पक्षी किस पेड़ को पसन्द करता है, इसकी उसने सूची तैयार की और उसने पेड़-पौधे लगाए, उनका संरक्षण किया।

पक्षियों के पसंदीदा पेड़

पक्षियों को पसंद आने वाले प्रकार के पेड़ लगाए गए। तोते करेले और आंवले की तरह, गौरैया जैसे बांस, कौए और चिड़िया जैसे बिछुआ, दर्जी जैसे करंज। मोर ऊंचे पेड़ों को पसंद करते हैं। इसका आशय यह है कि पक्षी अपने पसंदीदा पेड़ों से यहां आकर्षित हुए और अपना घोंसला बनाने और अंडे देने लगे। स्थायी निवास को प्रोत्साहित करें। पौधे को लाने के बाद गड्ढा खोदकर उसे किसी भी स्थान पर लगा देते थे और उसमें नियमित रूप से पानी डालते थे। अर्ध-शुष्क क्षेत्रों में, उन्हें इस स्तर तक पहुँचने के लिए बहुत संघर्ष करना पड़ता है। निसर्ग निकेतन की स्थापना के 10 वर्ष बाद यह परिणाम प्राप्त हुआ है।

पक्षियों के स्वास्थ्य के लिए सैंड शेक

रेत पास की रूपेन और बनास नदियों से लाई जाती थी। चनिया यहां खाद डालती है। ताकि बोरे को उसमें भरकर पक्षी चर्म रोग व अन्य संबंधित रोगों से बच सकें। रेत के साथ अपने स्वास्थ्य को बनाए रखें. पक्षियों के घोंसले के लिए विभिन्न सुविधाएं बनाई जाती हैं। विकलांग पक्षियों की अच्छी देखभाल करेंहै आता है यदि किसी पक्षी को पशु चिकित्सक की आवश्यकता पाई जाती है, तो उसका इलाज भी किया जाता है।

दाना

रोजाना करीब 80-100 किलो चना खिलाया जाता है। इसमें 20 किलो गेहूं, 20 किलो बाजरा, 20 किलो ज्वार और 20 किलो चावल शामिल हैं। किसानों से खुद 90 टका चना खरीदा जाता है। भरूच से ज्वार और बबूल से चावल मंगवाया जाता है। इसमें व्यापारी मदद करते हैं। यहां प्रतिदिन सुबह 5 किलो रोटियां विकलांग पक्षियों के लिए बनाकर अलग से चने के रूप में दी जाती हैं।

सामाजिक सेवा
लगभग 500 गिलहरियाँ हैं। 1000 होला है। काबरो, टिटोडी, बुलबुल, फूलसुगंधी, छिबरी, समड़ी, लक्कडखोद, दार्जिडो, घुवाद, कुम्भारियो आते हैं। कोयल को नीम चाहिए।
अगरिया की बेटियों को पढ़ाती हैं। विकलांग और विधवा बहनों की आर्थिक मदद करता है। मरुस्थल में जाकर जीवन की आवश्यक वस्तुएं जैसे जूते, चश्मा, वैसलीन, बाम, उन्माद की चादरें, गर्म कपड़े, कंबल, किताबें, नोटबुक, राशन आदि प्रदान करें। 125 विद्यार्थियों को उच्च अध्ययन के लिए पच्चीस हजार से पचास हजार तक की सहायता दी गई है। हर महीने अनाथ और विधवाओं को राशन भी दिया जाता है। सबसे खास बात यह है कि इन सभी कार्यों और सहायता योजनाओं में इन्होंने अभी तक किसी भी प्रकार की सरकारी सहायता नहीं ली है।

प्रेरणा

निसर्ग निकेतन एक ऐसी जगह है जो हजारों लोगों के लिए प्रेरणा का एक मजबूत उदाहरण है। यह कई लोगों के लिए गहन अध्ययन का विषय भी बन गया है जो प्रकृति के लिए कुछ करना चाहते हैं। एक अर्ध-शुष्क क्षेत्र, पानी की कमी और जलवायु का सूखापन। वढ़ियार को धूल भरा क्षेत्र भी कहा जाता है। वे इस क्षेत्र में डेढ़ लाख से अधिक पौधे लगा चुके हैं। आसपास के कई लोग अब वृक्षारोपण जैसी गतिविधियों को करने के लिए प्रेरित हो रहे हैं। यहां नींबू का रस पीने से कई लोगों की पथरी अपने आप निकल जाती है। जिससे आसपास के किसान भी इस प्रकार की खेती करने के लिए प्रेरित हो रहे हैं। यहां आने वाला हर व्यक्ति पांच पौधे लगाने का संकल्प लेता है। दंपति अब पिछले 5 वर्षों से बेचरजी में रहते हैं, निसर्ग निकेतन में पूरा दिन बिताने के लिए हर दिन अपनी कार लेकर जाते हैं। उनके संपर्क नंबर नीचे दिए गए हैं 9099010771, 9099010772।[:]