[:gj]ખેડૂત મટી મજૂર બનતા ખેડૂતો, ગુજરાત ખેતીનું મોડેલ નથી [:en]Farmers becoming laborers of the soil, agriculture not a model of Gujarat’s [:hn]किसान खेती बेचकर मजदूर बन रहे हैं, गुजरात कृषि का मॉडल नहीं है[:]

RUPALA MODI
RUPALA MODI

[:gj]किसान खेती बेचकर मजदूर बन रहे हैं, गुजरात कृषि का मॉडल नहीं है
અમદાવાદ, 13 જૂલાઈ 2023
5 દાયકામાં ખેડૂતોમાં 17.1 ટકાનો ઘટાડો થયો હતો. એ હિસાબે 2021સુધીના 6 દાયકામાં ખેડૂતોની સંખ્યા 20 ટકા ઘટી હોવાનો અંદાજ છે. ખેતમજૂરોની સંખ્યા પણ એટલી જ વધી હતી.

કેટલાં ખેડૂતો

દેશમાં નાબાર્ડના અંદાજ પ્રમાણે10.07 કરોડ ખેડૂત પરિવારો છે. જે દેશના કુલ પરિવારોના 48 ટકા છે. 2016-17ના કૃષિ મંત્રાલયના ઈનપુટ સરવે પ્રમાણે 14.62 કરોડ ખેડત પરિવારો હતા. જ્યારે કિસાન સન્માન નિધિ યોજનામાં 11.15 કરોડ ખેડૂતોને સહાય આપી હતી. 2020-21માં તે ઘટીને 10.20 કરોડ ખેડૂતોએ સહાય લીધી હતી.

ગુજરાતમાં 58 લાખ ખેડૂત પરિવારો છે.

આ પણ વાંચો ……..

ખેડૂતો જમીન ગુમાવી રહ્યાં છે, 50 લાખ ખેડૂત પરિવારોએ જમીન ગુમાવતાં બેકારીના ખપ્પરમાં, વૈશ્વિકરણ પછીની અત્યંત ખરાબ સ્થિતી

ખેડૂતની આવક
વર્ષ 2017માં ભારતમાં ખેડૂત પરિવારની કુલ માસિક આવક રૂ.8,931 હતી. ભારતમાં ખેડૂત પરિવારમાં સભ્યોની સરેરાશ સંખ્યા 4.9 છે, જેનો અર્થ છે કે પ્રતિ સભ્યની આવક પ્રતિ દિવસ રૂ. 61 હતી.
દેશના ખેડૂતો ત્રણ રીતે આવક મેળવે છે, જેમાં ખેતી, પશુપાલન અને મજૂરી છે.
સૌથી ઓછી માસિક આવક મધ્યપ્રદેશ (રૂ. 7,919), બિહાર (રૂ. 7,175), આંધ્રપ્રદેશ (રૂ. 6,920), ઝારખંડ (રૂ. 6,991), ઓડિશા (રૂ. 7,731), ત્રિપુરા (રૂ. 7,731) છે. ઉત્તર પ્રદેશ (રૂ. 6,668) અને પશ્ચિમ બંગાળ (રૂ. 7,756), ગુજરાત (રૂ.10,518) પંજાબ (રૂ. 23,133), હરિયાણા (રૂ. 18,496)માં ખેડૂતોની તુલનાત્મક રીતે ઊંચી સરેરાશ માસિક આવક નોંધાઇ હતી. ઉત્તર પ્રદેશ અને પંજાબ વચ્ચે ખેડૂતોની આવકમાં સાડા ત્રણ ગણો તફાવત છે.

વર્ષ 2022 સુધીમાં ખેડૂતોની આવક બમણી કરવાની હતી. જે થઈ નથી.

ઉત્તર પ્રદેશમાં પ્રતિ સભ્ય આવક રૂ.37 છે. ખેડૂત પરિવારના પ્રતિ સભ્ય આવક ઝારખંડમાં રૂ.43, મણિપુરમાં રૂ. 51, મિઝોરમમાં રૂ. 57, છત્તીસગઢમાં રૂ. 59 અને મધ્યપ્રદેશમાં રૂ. 59, પંજાબમાં રૂ. 116, કેરળ રૂ. 99, નાગાલેન્ડ અને હરિયાણામાં રૂ. 91 હતી.

2012-13માં ભારતમાં ખેડૂતની સરેરાશ માસિક આવક રૂ.6,426 હતી. તેમાંથી 48 ટકા એટલે કે રૂ. 3,081 પાકમાંથી કમાયા હતા, વર્ષ 2016-17માં (નાબાર્ડ રિપોર્ટ) આ આવક ઘટીને 35 ટકા થઈ ગઈ હતી. પછી, 2018માં ખેડૂત પરિવારની કુલ માસિક આવક રૂ. 8,931 હતી, જેમાંથી માત્ર રૂ. 3,140 (35 ટકા) ખેતીમાંથી આવી હતી એટલે કે 5 વર્ષમાં માત્ર રૂ. 59નો વધારો થયો હતો.

પશુપાલન-મજૂરી
વર્ષ 2012-13માં પશુપાલનમાંથી રૂ. 763 (12 ટકા)ની આવક થતી હતી. વર્ષ 2016-17માં પશુપાલનમાંથી ખેડૂતની આવક ઘટીને રૂ. 711 (કુલ માસિક આવકના 8 ટકા) થઈ ગઈ હતી.

ભાજપ સરકારના પાંચ વર્ષમાં, ખેડૂતોની કુલ માસિક આવકમાં સૌથી મોટો હિસ્સો મજૂરી કે વેતનમાંથી આવકનો રહ્યો છે, જે પાંચ વર્ષમાં રૂ. 2,071 (32 ટકા) થી વધીને રૂ. 3,025 (34 ટકા) થયો હતો. મજૂરીની આવક વધી પણ ખેતીની આવક ઘટી હતી. પાંચ વર્ષમાં, ખેડૂતની માસિક આવકમાં ખેતી, ઉત્પાદન અને પશુધનમાંથી થતી આવકનો હિસ્સો પ્રમાણસર ઘટ્યો છે.

2012-13ના અભ્યાસ મુજબ, 6,426 રૂપિયાની માસિક આવકમાંથી, પાક અને પશુધનમાંથી 3,844 રૂપિયા (60 ટકા)ની કમાણી થઈ હતી. પાંચ વર્ષ પછી 2017-18માં ઘટીને 43 ટકા થઈ ગયું.

વર્ષ 2016-17માં ખેડૂતોની 8,931 રૂપિયાની આવકમાંથી માત્ર 3,851 રૂપિયા પાક અને પશુધનમાંથી આવ્યા હતા. બાકીના 57 ટકા અન્ય સ્ત્રોતો એટલે કે મજૂરીમાંથી આવ્યા હતા. વાસ્તવમાં ખેતીમાંથી થતી આવકમાં મહિને માત્ર રૂ.7નો વધારો થયો હતો.

પરિવારોની સભ્ય સંખ્યા
2016-17માં, કૃષિ આધારિત પરિવારમાં સભ્યોની સરેરાશ સંખ્યા 4.9 હતી. કેરળમાં એક પરિવારમાં 4 સભ્યો છે, જ્યારે ઉત્તર પ્રદેશમાં સભ્યોની સંખ્યા 6, મણિપુર 6.4, પંજાબ 5.2, બિહાર 5.5, હરિયાણા 5.3, ગુજરાત 4.9, કર્ણાટક અને મધ્ય પ્રદેશ 4.5 અને મહારાષ્ટ્રમાં 4.5 હતી.

ખેડૂતોમાં 2001ની સરખામણીએ તેમાં 9.3 ટકાનો ઘટાડો 2011 સુધીમાં થયો હતો. કૃષિ કામદારોની સંખ્યામાં 9.3 ટકાનો વધારો નોંધવામાં આવ્યો હતો. કૃષિ ક્ષેત્રમાં કુલ શ્રમબળમાં 3.6 ટકાનો ઘટાડો નોંધાયો હતો. જો આપણે આ રીતે જોઈએ તો જાણવા મળશે કે વર્ષ 1971માં ખેડૂતોની સંખ્યા 62.2 ટકા હતી જે વર્ષ 2011માં ઘટીને 45.1 ટકા થઈ ગઈ હતી. 17.1 ટકાનો ઘટાડો નોંધાયો હતો. ખેતમજૂરો 37.8 ટકા હતા તે વધીને 54.9 ટકા થયા છે. જેમાં 17.1 ટકાનો વધારો નોંધાયો છે.

વર્ષ 1971માં કૃષિ ક્ષેત્રમાં કામ કરતા લોકોની કુલ સંખ્યા 69.7 ટકા હતી, જે વર્ષ 2011માં 15.1 ટકા ઘટીને 54.6 ટકા થઈ ગઈ છે. 2021માં 49 ટકા અને 2025 સુધીમાં 40 ટકા લોકો જ કૃષિ ક્ષેત્ર સાથે હશે. જેમાં 50 ટકાથી વધારે ખેત મજૂરો હશે. આમ 2014થી 2024 સુધીના 10 વર્ષમાં ખેતીનું વધારે પતન થયું છે. તેથી વસતી ગણતરી હાલની ભાજપની મોદી સરકાર કરાવતી નથી.

વર્ષ 2001 પછી ખેડૂતો મોટા પાયે ખેતીથી દૂર થવા લાગ્યા. મુશ્કેલીઓના કારણે ખેતી છોડી દીધી. જે ખેડૂતોએ ખેતી છોડી દીધી હતી તેઓને ખેતમજૂર બનવાની ફરજ પડી હતી. આ જ કારણ છે કે વર્ષ 2001 પછી ખેડૂતોની સંખ્યામાં ઝડપથી ઘટાડો થયો હતો. બીજી તરફ ખેતમજૂરોની સંખ્યામાં પણ એટલી જ ઝડપથી વધારો થયો છે

2022:
વર્ષ 2001ની સરખામણીએ 2022માં ખેડૂતોની સંખ્યામાં 9.3%નો ઘટાડો થયો છે. કૃષિ કામદારોની સંખ્યામાં 9.3% નો વધારો નોંધવામાં આવ્યો હતો. કૃષિ ક્ષેત્રમાં કુલ શ્રમબળમાં 3.6%નો ઘટાડો થયો છે.
ભારતમાં આઝાદી પછીના બીજા દાયકામાં વર્ષ 1971માં ખેડૂતોની સંખ્યા 62.2 ટકા હતી જે વર્ષ 2011માં ઘટીને 45.1 ટકા થઈ ગઈ છે. 2023માં તં સંખ્યા 40 ટકા થઈ ગઈ હોવાનું અનુમાન છે.

1981
9.25 કરોડ (62.5 ટકા) ખેડૂતો હતા. ખેત મજૂરોની સંખ્યા વધીને 5.55 કરોડ (37.5 ટકા) થઈ છે. કૃષિ ક્ષેત્ર સાથે સંકળાયેલા લોકોની સંખ્યા વધીને 14.8 કરોડ (60.5 ટકા) થઈ હતી. ખેતી કરનારાઓની સંખ્યામાં 0.3 ટકાનો વધારો થયો હતો. ખેતમજૂરોની સંખ્યામાં 0.3 ટકાનો ઘટાડો થયો હતો.

1991
ગામડાઓની વસ્તી 63.06 કરોડ (74.5 ટકા) હતી. તે અગાઉના દાયકા કરતાં 2.4 ટકા ઓછી હતી. કામદારો વધીને 31.41 કરોડ થઈ છે. જેમાં ખેડૂતો 11.07 કરોડ (59.7 ટકા) અને ખેત મજૂરો 7.46 કરોડ (40.3 ટકા) બન્યા. ખેતી અને ખેત મજૂર બંને મળીને 18.53 કરોડ (59 ટકા) થયો હતો.
1981 અને 1991 ની વચ્ચે, 10 વર્ષમાં ખેડૂતોમાં 2.8 ટકાનો ઘટાડો થયો હતો. ખેતમજૂરોની સંખ્યામાં 2.8 ટકાનો વધારો નોંધાયો. કૃષિ ક્ષેત્રે કામ કરતા લોકોની સંખ્યા 60.5 ટકાથી ઘટીને 59 ટકા થઈ ગઈ હતી. એક દાયકામાં ખેતીમાં કામકરનારાઓમાં 1.5 ટકાનો ઘટાડો નોંધાયો હતો.

2001
વર્ષ 2001 માં 12.73 કરોડ (54.4 ટકા) ખેતી કરતા હતા. 10.68 કરોડ (45.6 ટકા) ખેત મજૂરો હતા. કુલ કૃષિમાં કામકરનારા 23.41 કરોડ (58.2 ટકા) હતા.
ખેડૂતોની સંખ્યામાં 5.3 ટકાનો મોટો ઘટાડો થયો હતો. ખેતમજૂરોની સંખ્યામાં વધારો થયો હતો. 5.3 ટકા ખેડૂતો ખેતમજૂર બની ગયા હતા.
1991 અને 2001 ની વચ્ચે, કૃષિ ક્ષેત્રના શ્રમબળમાં 0.8 ટકાનો ઘટાડો નોંધાયો હતો.

2011
દેશમાં વસ્તી 102.87 કરોડથી વધીને 121.08 કરોડ થઈ. ગામડામાં 83.37 કરોડ (68.9 ટકા) લસતી થઈ. કામદારોની સંખ્યા 48.17 કરોડ પર પહોંચી ગઈ છે. તેમાંથી 11.88 કરોડ (45.1 ટકા) ખેતી કરતા હતા અને 14.43 કરોડ (54.9 ટકા) ખેત મજૂરો હતા. આ રીતે, કૃષિ ક્ષેત્રમાં કામ કરતા લોકોની કુલ સંખ્યા 26.31 કરોડ (54.6 ટકા) રહી.

મોદી મોડેલ

ગુજરાતના પૂર્વ મુખ્ય મંત્રીઓને ખેડૂતો માટેનું ગુજરાત બનાવ્યું હતું. પરંતુ નરેન્દ્ર મોદી 13 સાલ મુખ્ય મંત્રી રહે ત્યાં સુધીમાં ખેતી કરતું ગુજરાત, ખેત મજૂરી કરતું ગુજરાત બની રહ્યું છે. હવે ખેડૂતો જમીનો વેચી રહ્યાં છે અને મજૂર બને છે કાંતો શહેરમાં હિજરત કરે છે. મોટી જમીનો મોદીના અને ત્યાર પછીના 3 મુખ્ય મંત્રીઓએ ઉદ્યોગોને આપી દીધી છે. હવે ગુજરાત એ ખેતી માટે મોડેલ સ્ટેટ નથી. આ માટે જો કોઈ એક વ્યક્તિ જવાબદાર હોત તો તે નરેન્દ્ર મોદી છે. જેમણે ખેડૂતોનં કંગાળ બનાવ્યા અને શહેરોને સમૃદ્ધ બનાવી ધનવાનો બનાવ્યા.

નાના ખેતર, ખેડૂત પાસે સરેરાશ 1 હેક્ટરથી વધુ જમીન ન હોવાના કારણે મોટા કૃષિ સાધનોની માગ વધતી નથી. તેથી નાના ઉદ્યોગોએ બનાવેલા મશીનો વધી રહ્યાં છે.

વર્ષે 1 લાખ દેશી ગાય ઘટી, 47 લાખ બળદ ગુમ, ગાયને રૂ.900ની સહાય કામ ન આવી

ખેતીની આવક બે ગણી કરવામાં મોદીની કૃષિ નીતિ સાવ નિષ્ફળ

અમિત શાહે ખેતી બેંકનું કહ્યું પણ આ કૌભાંડોનું ન કહ્યું

4 વીઘા જમીનમાં 22 લાખ ખેડૂતોની આવકનું એકીકૃત ખેતી મોડેલ ગુજરાતમાં નિષ્ફળ

આખું વિશ્વ કૌટુંબિક ખેતીના દશકાની ઉજવણી કરે છે, ગુજરાતમાં ખેડૂતોને તોડી નંખાયા

ખેડૂતો અનાજ અને કઠોળની ખેતી છોડી રહ્યાં છે, ગુજરાતમાં અનાજની ખાધ ઊભી થશે, કારણ સરકારનું મફત અનાજ

વિકાસના ભોગે શું ગુમાવીએ છીએ 

ગુજરાતમાં અનાજમાં 25 લાખ ટનનો જંગી ઘટાડો ખેડૂતોએ કર્યો, અન્નદાતા કોપાયમાન કેમ

ખેતરોમાં 10 હજાર ટન જંતુનાશકો અને 4 લાખ ટન તમાકુના ઉત્પાદનથી ગુજરાત કેન્સરમાં નંબર 1

શિકારી પોતે શિકાર, પક્ષી બચાવો અભિયાન પણ મોદી રાજમાં 50 કરોડ પશુઓની ગુજરાતમાં હત્યા

ગુજરાતમાં ગાય આધારિત ભાજપની કૃષિ નીતિ, પણ 90 ટકા બળદનું નિકંદન નિકળી ગયું

47 લાખ નાના ખેડૂતો જેટલી જમીન એટલી જ 8.32 લાખ મોટા ખેડૂત પાસે જમીન

ગુજરાતમાં ચિંતાજનક સ્થિતિ, GDPમાં ખેતીનો ફાળો સતત ઘટતો જાય છે

https://allgujaratnews.in/gj/%e0%aa%b0%e0%ab%82%e0%aa%aa%e0%aa%be%e0%aa%a3%e0%ab%80-%e0%aa%b6%e0%aa%be%e0%aa%b8%e0%aa%a8%e0%aa%ae%e0%aa%be%e0%aa%82-%e0%aa%b0%e0%aa%be%e0%aa%9c%e0%aa%af%e0%aa%a8%e0%ab%80-%e0%aa%96%e0%ab%87/[:en]Ahmedabad, 13 July 2023

There has been a decrease of 17.1 percent in the number of farmers in 5 decades. According to that, it is estimated that till 2021, the number of farmers has decreased by 20 percent in 6 decades. The number of agricultural laborers also increased to the same extent.

How many farmers

According to NABARD estimates, there are 10.07 crore farmer families in the country. Which is 48 percent of the total families of the country. According to the 2016-17 Input Survey of the Ministry of Agriculture, there were 14.62 crore farmer households. While 11.15 crore farmers were given assistance under the Kisan Samman Nidhi Yojana. In 2020-21, this reduced to 10.20 crore farmers who took assistance.

There are 58 lakh farmer families in Gujarat. Most of them are leaving the farm and becoming laborers. Gujarat is not a model state for farmers.

Farmer’s income

In the year 2017, the total monthly income of a farmer family in India was Rs 8,931. The average number of members in a farming family in India is 4.9, which means the per day income per member is Rs. Was 61 years old.

Farmers in the country earn income in three ways, agriculture, animal husbandry and wages.

The lowest monthly income is Madhya Pradesh (Rs 7,919), Bihar (Rs 7,175), Andhra Pradesh (Rs 6,920), Jharkhand (Rs 6,991), Odisha (Rs 7,731), Tripura (Rs 7,731). Uttar Pradesh (Rs 6,668) and West Bengal (Rs 7,756), Gujarat (Rs 10,518), Punjab (Rs 23,133), Haryana (Rs 18,496) recorded comparatively higher average monthly income of farmers. There is a difference of three and a half times in the income of farmers between Uttar Pradesh and Punjab.

The income of the farmers was to be doubled by the year 2022. Which didn’t happen.

The per member income in Uttar Pradesh is Rs.37. In Jharkhand the per member income of farmer family is Rs.43. 51, in Mizoram Rs. 57, in Chhattisgarh Rs. 59 and in Madhya Pradesh Rs. 59, in Punjab Rs. 116, Kerala Rs. 99, in Nagaland and Haryana Rs. Was 91 years old.

In 2012-13, the average monthly income of a farmer in India was Rs 6,426. 48 percent of this i.e. Rs. 3,081 rupees were earned from the crop, this income decreased to 35 percent in the year 2016-17 (NABARD report). Then, in 2018 the total monthly income of a farmer family is Rs. 8,931, out of which only Rs. 3,140 (35 percent) came from agriculture, that is, in 5 years only Rs. There was an increase of 59 in this.

Animal husbandry labor

In the year 2012-13, Rs. 763 (12 per cent) had an income of Rs. In the year 2016-17, the income of farmers from animal husbandry decreased to Rs. 711 (8 per cent of the total monthly income).

In the five years of the BJP government, the largest part of the total monthly income of the farmers has been the income received from labor or wages, which in five years was Rs. 2,071 (32 per cent) to Rs. 3,025 (34 percent). Labor income increased but agricultural income decreased. Over five years, the share of income from agriculture, produce and livestock in a farmer’s monthly income has decreased proportionately.

According to the 2012-13 study, out of a monthly income of Rs 6,426, Rs 3,844 (60 per cent) was earned from crops and livestock. Five years later, in 2017-18, it came down to 43 per cent.

In 2016-17, out of Rs 8,931 crore farmers’ income, only Rs 3,851 crore came from crops and livestock. The remaining 57 per cent came from other sources i.e. labour. In fact, the income from agriculture increased by only Rs 7 per month.

Number of family members

In 2016-17, the average number of members in an agricultural household was 4.9. Kerala has 4 members per household, while Uttar Pradesh has 6, Manipur 6.4, Punjab 5.2, Bihar 5.5, Haryana 5.3, Gujarat 4.9, Karnataka and Madhya Pradesh 4.5, and Maharashtra 4.5.

By 2011, the number of farmers declined by 9.3 percent as compared to 2001. An increase of 9.3 percent was registered in the number of agricultural laborers. The total labor force in the agriculture sector registered a decline of 3.6 percent. In this way, it will be found that the number of farmers was 62.2 percent in 1971, which has decreased to 45.1 percent in 2011. A decrease of 17.1 percent was registered. Agricultural laborers increased from 37.8 percent to 54.9 percent. In which an increase of 17.1 percent has been recorded.

The total number of people working in the agriculture sector was 69.7 percent in 1971, which has decreased by 15.1 percent to 54.6 percent in 2011. 49 percent in 2021 and 40 percent by 2025 will be with the agriculture sector. In which more than 50 percent will be agricultural laborers. Thus, in the 10 years from 2014 to 2024, there has been a big decline in the agriculture sector. That’s why the current BJP’s Modi government is not conducting the census.

After the year 2001, farmers started moving away from farming on a large scale. Left farming due to difficulties. The farmers who had given up farming were forced to become agricultural laborers. This is the reason that after the year 2001, the number of farmers decreased rapidly. On the other hand, the number of agricultural laborers has also increased equally fast.

2022:

Compared to the year 2001, there has been a decrease of 9.3% in the number of farmers in 2022. The number of agricultural labor registered an increase of 9.3%. The total labor force in the agriculture sector declined by 3.6%.

In the second decade after independence in India, the number of farmers in 1971 was 62.2 percent, which has decreased to 45.1 percent in 2011. In 2023, this number is estimated to be 40 percent.

1981

9.25 crore (62.5 per cent) were farmers. The number of agricultural laborers has increased to 5.55 crore (37.5 percent). The number of people engaged in agriculture increased to 148 million (60.5 per cent). The number of farmers increased by 0.3 percent. Agriculture

The number of workers decreased by 0.3 percent.

1991

The rural population was 63.06 crore (74.5 per cent). This was 2.4 percent less than the previous decade. The number of workers has increased to 31.41 crore. In which 11.07 crore (59.7 per cent) are farmers and 7.46 crore (40.3 per cent) are agricultural labourers. Agriculture and agricultural labor together 18.53 crore (59 per cent).

In the 10 years between 1981 and 1991, the number of farmers declined by 2.8 percent. The number of agricultural laborers employed increased by 2.8 per cent. The number of people working in agriculture fell from 60.5 percent to 59 percent. The agricultural workforce registered a decline of 1.5 percent over the decade.

2001

In the year 2001, 12.73 crore (54.4 per cent) were engaged in agriculture. 10.68 crore (45.6 per cent) were agricultural labourers. The total agricultural laborers were 23.41 crore (58.2 per cent).

There was a steep decline of 5.3 per cent in the number of farmers. The number of agricultural laborers increased. 5.3 percent of the farmers became agricultural laborers.

The agricultural labor force declined by 0.8 percent between 1991 and 2001.

2011

The population in the country increased from 102.87 crore to 121.08 crore. 83.37 crore (68.9 per cent) gathered in villages. The number of workers has reached 48.17 crore. Of these, 11.88 crore (45.1 per cent) were engaged in cultivation and 14.43 crore (54.9 per cent) were agricultural labourers. Thus, the total number of people working in the agriculture sector was 26.31 crore (54.6 per cent).

Modi model

The former Chief Ministers of Gujarat made Gujarat for the farmers. But till Narendra Modi was the Chief Minister for 13 years, Gujarat with agriculture is becoming Gujarat with farm laborer’s. Now farmers are becoming laborers by selling their land, or are migrating to cities. Large tracts of land have been given to industries by Modi and the three chief ministers after him. Now Gujarat is no more a model state for agriculture. If anyone is responsible for this then it is Narendra Modi. Which made the farmers poor and made the cities richer and richer.

MORE RESD
https://allgujaratnews.in/en/mnrega-small-farmers-of-gujarat-small-machine-era-lack-of-laborers-hindi-gujarati-news/

https://allgujaratnews.in/en/1-lakh-desi-cows-reduced-in-one-year-in-gujarat-47-lakh-bulls-missing-rs-900-assistance-per-cow-dont-work/

https://allgujaratnews.in/en/modis-agriculture-policy-has-completely-failed-to-double-farmers-income/

https://allgujaratnews.in/en/amit-shah-told-kheti-bank-but-did-not-say-about-these-scams/

Integrated farming system model successful or unsuccessful in Navsari and Junagadh

https://allgujaratnews.in/en/whole-world-celebrates-decade-of-joint-farming-hindi-gujarati-news/

https://allgujaratnews.in/en/farmers-are-giving-up-farming-of-grains-and-pulses-there-will-be-shortage-of-food-grains-in-gujarat-reason-free-grain-of-government-english-hindi-gujarati-news/

https://allgujaratnews.in/en/what-is-the-cost-of-development-in-gujarat/

https://allgujaratnews.in/en/farmers-in-gujarat-have-cut-food-grains-by-2-5-million-tonnes-why-is-annadata-angry/

https://allgujaratnews.in/en/pesticide-gujarat-cancer/

https://allgujaratnews.in/en/poachers-themselves-hunted-save-the-bird-campaign-also-killed-50-crore-animals-in-gujarat-under-modis-rule/

https://allgujaratnews.in/en/bjps-agricultural-policy-in-gujarat-is-bas ed-on-cows-but-90-percent-bulls-destroyed/  [:hn]भारत के किसान, जो मिट्टी के मजदूर बनते जा रहे हैं, गुजरात की कृषि का मॉडल नहीं हैं

अहमदाबाद, 13 जुलाई 2023

5 दशकों में किसानों की संख्या में 17.1 फीसदी की कमी आई है. उस हिसाब से अनुमान है कि 2021 तक 6 दशकों में किसानों की संख्या में 20 फीसदी की कमी आई है। खेतिहर मजदूरों की संख्या में भी उतनी ही वृद्धि हुई।

कितने किसान

नाबार्ड के अनुमान के मुताबिक, देश में 10.07 करोड़ किसान परिवार हैं। जो देश के कुल परिवारों का 48 फीसदी है. कृषि मंत्रालय के 2016-17 के इनपुट सर्वेक्षण के अनुसार, 14.62 करोड़ किसान परिवार थे। जबकि 11.15 करोड़ किसानों को किसान सम्मान निधि योजना में सहायता दी गई। 2020-21 में यह कम होकर 10.20 करोड़ किसानों ने सहायता ली।

गुजरात में 58 लाख किसान परिवार हैं। जो, ज्यादातर खेत को छोड रहे है और मजदूर बन रहे हौ। गुजरात किसानो के लिये कोई मोडेल स्टेट नहीं है।

किसान की आय

साल 2017 में भारत में एक किसान परिवार की कुल मासिक आय 8,931 रुपये थी. भारत में एक कृषक परिवार में सदस्यों की औसत संख्या 4.9 है, जिसका अर्थ है कि प्रति सदस्य प्रतिदिन आय रु. 61 वर्ष का था.

देश में किसान तीन तरह से आय अर्जित करते हैं, कृषि, पशुपालन और मजदूरी।

सबसे कम मासिक आय मध्य प्रदेश (7,919 रुपये), बिहार (7,175 रुपये), आंध्र प्रदेश (6,920 रुपये), झारखंड (6,991 रुपये), ओडिशा (7,731 रुपये), त्रिपुरा (7,731 रुपये) हैं। उत्तर प्रदेश (6,668 रुपये) और पश्चिम बंगाल (7,756 रुपये), गुजरात (10,518 रुपये), पंजाब (23,133 रुपये), हरियाणा (18,496 रुपये) में किसानों की औसत मासिक आय तुलनात्मक रूप से अधिक दर्ज की गई। उत्तर प्रदेश और पंजाब के बीच किसानों की आय में साढ़े तीन गुना का अंतर है.

वर्ष 2022 तक किसानों की आय दोगुनी करनी थी। जो नहीं हुआ.

उत्तर प्रदेश में प्रति सदस्य आय 37 रूपये है। झारखंड में किसान परिवार के प्रति सदस्य की आय 43 रुपये है. 51, मिजोरम में रु. 57, छत्तीसगढ़ में रु. 59 और मध्य प्रदेश में रु. 59, पंजाब में रु. 116, केरल रु. 99, नागालैंड और हरियाणा में रु. 91 वर्ष का था.

2012-13 में, भारत में एक किसान की औसत मासिक आय 6,426 रुपये थी। इसका 48 प्रतिशत यानि रु. फसल से 3,081 रुपये की कमाई हुई, साल 2016-17 में यह आमदनी घटकर 35 फीसदी रह गई (नाबार्ड रिपोर्ट). फिर, 2018 में एक किसान परिवार की कुल मासिक आय रु. 8,931, जिसमें से केवल रु. 3,140 (35 प्रतिशत) खेती से आये यानी 5 साल में सिर्फ रु. इसमें 59 की बढ़ोतरी हुई.

पशुपालन-श्रम

वर्ष 2012-13 में पशुपालन से रू. 763 (12 प्रतिशत) की आय थी। वर्ष 2016-17 में पशुपालन से किसानों की आय घटकर रु. 711 (कुल मासिक आय का 8 प्रतिशत)।

भाजपा सरकार के पांच वर्षों में किसानों की कुल मासिक आय का सबसे बड़ा हिस्सा श्रम या मजदूरी से प्राप्त आय का रहा है, जो पांच वर्षों में रु. 2,071 (32 प्रतिशत) से रु. 3,025 (34 प्रतिशत)। श्रम आय में वृद्धि हुई लेकिन कृषि आय में कमी आई। पांच वर्षों में, किसान की मासिक आय में कृषि, उपज और पशुधन से आय का हिस्सा आनुपातिक रूप से घट गया है।

2012-13 के अध्ययन के अनुसार, 6,426 रुपये की मासिक आय में से 3,844 रुपये (60 प्रतिशत) फसलों और पशुधन से अर्जित किए गए थे। पांच साल बाद 2017-18 में यह गिरकर 43 फीसदी पर आ गया.

वर्ष 2016-17 में किसानों की 8,931 करोड़ रुपये की आय में से केवल 3,851 करोड़ रुपये फसलों और पशुधन से आए। शेष 57 प्रतिशत अन्य स्रोतों यानी श्रम से आया। वास्तव में, कृषि से आय केवल 7 रुपये प्रति माह बढ़ी।

परिवारों के सदस्यों की संख्या

2016-17 में, एक कृषक परिवार में सदस्यों की औसत संख्या 4.9 थी। केरल में प्रति परिवार 4 सदस्य हैं, जबकि उत्तर प्रदेश में 6, मणिपुर में 6.4, पंजाब में 5.2, बिहार में 5.5, हरियाणा में 5.3, गुजरात में 4.9, कर्नाटक और मध्य प्रदेश में 4.5 और महाराष्ट्र में 4.5 हैं।

2001 की तुलना में 2011 तक किसानों की संख्या में 9.3 प्रतिशत की गिरावट आई। कृषि श्रमिकों की संख्या में 9.3 फीसदी की बढ़ोतरी दर्ज की गई. कृषि क्षेत्र में कुल श्रम शक्ति में 3.6 प्रतिशत की गिरावट दर्ज की गई। इस प्रकार देखें तो पाएंगे कि 1971 में किसानों की संख्या 62.2 प्रतिशत थी, जो 2011 में घटकर 45.1 प्रतिशत रह गई है। 17.1 फीसदी की कमी दर्ज की गई. खेतिहर मजदूर 37.8 प्रतिशत से बढ़कर 54.9 प्रतिशत हो गये। जिसमें 17.1 फीसदी की बढ़ोतरी दर्ज की गई है.

1971 में कृषि क्षेत्र में काम करने वाले लोगों की कुल संख्या 69.7 प्रतिशत थी, जो 2011 में 15.1 प्रतिशत घटकर 54.6 प्रतिशत हो गई है। 2021 में 49 प्रतिशत और 2025 तक 40 प्रतिशत कृषि क्षेत्र के पास होगा। जिसमें 50 फीसदी से ज्यादा खेतिहर मजदूर होंगे. इस प्रकार 2014 से 2024 तक के 10 वर्षों में कृषि क्षेत्र में बड़ी गिरावट आई है। इसलिए वर्तमान भाजपा की मोदी सरकार जनगणना नहीं करा रही है.

वर्ष 2001 के बाद बड़े पैमाने पर किसान खेती से दूर होने लगे। कठिनाइयों के कारण खेती छोड़ दी। जिन किसानों ने खेती छोड़ दी थी वे खेतिहर मजदूर बनने को मजबूर हो गये। यही कारण है कि वर्ष 2001 के बाद किसानों की संख्या तेजी से घटी। दूसरी ओर खेतिहर मजदूरों की संख्या भी उतनी ही तेजी से बढ़ी है

2022:

वर्ष 2001 की तुलना में 2022 में किसानों की संख्या में 9.3% की कमी आई है। कृषि श्रमिकों की संख्या में 9.3% की वृद्धि दर्ज की गई। कृषि क्षेत्र में कुल श्रम शक्ति में 3.6% की गिरावट आई।

भारत में आज़ादी के बाद दूसरे दशक में 1971 में किसानों की संख्या 62.2 प्रतिशत थी जो 2011 में घटकर 45.1 प्रतिशत हो गयी है। 2023 में यह संख्या 40 प्रतिशत होने का अनुमान है।

1981

9.25 करोड़ (62.5 प्रतिशत) किसान थे। खेतिहर मजदूरों की संख्या बढ़कर 5.55 करोड़ (37.5 प्रतिशत) हो गई है. कृषि से जुड़े लोगों की संख्या बढ़कर 14.8 करोड़ (60.5 प्रतिशत) हो गई। कृषकों की संख्या में 0.3 प्रतिशत की वृद्धि हुई। कृषि श्रमिकों की संख्या में 0.3 प्रतिशत की कमी आई।

1991

ग्रामीण जनसंख्या 63.06 करोड़ (74.5 प्रतिशत) थी। यह पिछले दशक से 2.4 फीसदी कम था. श्रमिकों की संख्या बढ़कर 31.41 करोड़ हो गई है. जिसमें 11.07 करोड़ (59.7 फीसदी) किसान और 7.46 करोड़ (40.3 फीसदी) खेतिहर मजदूर हैं. कृषि और कृषि श्रमिक मिलाकर 18.53 करोड़ (59 प्रतिशत)।

1981 से 1991 के बीच 10 वर्षों में किसानों की संख्या में 2.8 प्रतिशत की गिरावट आई। किया गया कृषि श्रमिकों की संख्या में 2.8 प्रतिशत की वृद्धि हुई। कृषि में काम करने वाले लोगों की संख्या 60.5 प्रतिशत से गिरकर 59 प्रतिशत हो गई। एक दशक में कृषि कार्यबल में 1.5 प्रतिशत की गिरावट दर्ज की गई।

2001

वर्ष 2001 में 12.73 करोड़ (54.4 प्रतिशत) कृषि कार्य में लगे थे। 10.68 करोड़ (45.6 प्रतिशत) खेतिहर मजदूर थे। कुल कृषि श्रमिक 23.41 करोड़ (58.2 प्रतिशत) थे।

किसानों की संख्या में 5.3 प्रतिशत की भारी गिरावट आई। खेतिहर मजदूरों की संख्या में वृद्धि हुई। 5.3 प्रतिशत किसान खेतिहर मजदूर बन गये।

1991 और 2001 के बीच कृषि श्रम शक्ति में 0.8 प्रतिशत की गिरावट आई।

2011

देश में जनसंख्या 102.87 करोड़ से बढ़कर 121.08 करोड़ हो गयी। गांवों में 83.37 करोड़ (68.9 प्रतिशत) एकत्र हुए। श्रमिकों की संख्या 48.17 करोड़ तक पहुंच गई है. इनमें से 11.88 करोड़ (45.1 प्रतिशत) खेती करते थे और 14.43 करोड़ (54.9 प्रतिशत) खेतिहर मजदूर थे। इस प्रकार, कृषि क्षेत्र में काम करने वाले लोगों की कुल संख्या 26.31 करोड़ (54.6 प्रतिशत) थी।

मोदी मॉडल

गुजरात के पूर्व मुख्यमंत्रियों ने किसानों के लिए गुजरात बनाया। लेकिन 13 साल तक नरेंद्र मोदी के मुख्यमंत्री रहने तक खेती वाला गुजरात खेत मजदूर वाला गुजरात बनता जा रहा है। अब किसान जमीनें बेचकर मजदूर बन रहे हैं, या शहरों की ओर पलायन कर रहे हैं। मोदी और उनके बाद के तीन मुख्यमंत्रियों द्वारा उद्योगों को बड़ी-बड़ी जमीनें दी गई हैं। अब गुजरात कृषि के लिए मॉडल राज्य नहीं रह गया है। इसके लिए अगर कोई जिम्मेदार है तो वह नरेंद्र मोदी हैं। जिसने किसानों को गरीब बनाया और शहरों को अमीर और अमीर बनाया।

यह भी पढे

https://allgujaratnews.in/hn/mnrega-small-farmers-of-gujarat-small-machine-era-lack-of-laborers-hindi-gujarati-news/

https://allgujaratnews.in/hn/1-lakh-desi-cows-reduced-in-one-year-in-gujarat-47-lakh-bulls-missing-rs-900-assistance-per-cow-dont-work/

https://allgujaratnews.in/hn/modis-agriculture-policy-has-completely-failed-to-double-farmers-income/

https://allgujaratnews.in/hn/amit-shah-told-kheti-bank-but-did-not-say-about-these-scams/

https://allgujaratnews.in/hn/integrated-farming-system-model-successful-or-unsuccessful-in-navsari-and-junagadh/

https://allgujaratnews.in/hn/whole-world-celebrates-decade-of-joint-farming-hindi-gujarati-news/

https://allgujaratnews.in/hn/farmers-are-giving-up-farming-of-grains-and-pulses-there-will-be-shortage-of-food-grains-in-gujarat-reason-free-grain-of-government-english-hindi-gujarati-news/

https://allgujaratnews.in/hn/what-is-the-cost-of-development-in-gujarat/

https://allgujaratnews.in/hn/farmers-in-gujarat-have-cut-food-grains-by-2-5-million-tonnes-why-is-annadata-angry/

https://allgujaratnews.in/hn/pesticide-gujarat-cancer/

https://allgujaratnews.in/hn/poachers-themselves-hunted-save-the-bird-campaign-also-killed-50-crore-animals-in-gujarat-under-modis-rule/

https://allgujaratnews.in/hn/bjps-agricultural-policy-in-gujarat-is-based-on-cows-but-90-percent-bulls-destroyed/

https://allgujaratnews.in/hn/47-%e0%aa%b2%e0%aa%be%e0%aa%96-%e0%aa%a8%e0%aa%be%e0%aa%a8%e0%aa%be-%e0%aa%96%e0%ab%87%e0%aa%a1%e0%ab%82%e0%aa%a4%e0%ab%8b-%e0%aa%9c%e0%ab%87%e0%aa%9f%e0%aa%b2%e0%ab%80-%e0%aa%9c%e0%aa%ae%e0%ab%80/

https://allgujaratnews.in/hn/%e0%aa%97%e0%ab%81%e0%aa%9c%e0%aa%b0%e0%aa%be%e0%aa%a4%e0%aa%ae%e0%aa%be%e0%aa%82-%e0%aa%9a%e0%aa%bf%e0%aa%82%e0%aa%a4%e0%aa%be%e0%aa%9c%e0%aa%a8%e0%aa%95-%e0%aa%b8%e0%ab%8d%e0%aa%a5%e0%aa%bf%e0%aa%a4/

https://allgujaratnews.in/hn/%e0%aa%b0%e0%ab%82%e0%aa%aa%e0%aa%be%e0%aa%a3%e0%ab%80-%e0%aa%b6%e0%aa%be%e0%aa%b8%e0%aa%a8%e0%aa%ae%e0%aa%be%e0%aa%82-%e0%aa%b0%e0%aa%be%e0%aa%9c%e0%aa%af%e0%aa%a8%e0%ab%80-%e0%aa%96%e0%ab%87/ [:]