[:gj]રસાયણ બોંબ પર બેઠું ગુજરાત, બ્લાસ્ટમાં વર્ષે 200ના મોત[:en]Gujarat is sitting on chemical bomb, 200 deaths due to explosion every year![:hn]रासायनिक बम पर बैठा गुजरात, हर साल विस्फोट से 200 मौतें![:]

[:gj]Gujarat is sitting on chemical bomb, 200 deaths due to explosion every year! रासायनिक बम पर बैठा गुजरात, हर साल विस्फोट से 200 मौतें!

અમદાવાદ, જાન્યુઆરી 2024

મુખ્ય પ્રધાન ભૂપેન્દ્ર પટેલે રાજ્યની જુદી જુદી જીઆઈડીસીમાં વણવપરાશી ખુલ્લા પ્લોટ પરત લઈને ઉદ્યોગોની સ્થાપના દ્વારા તેનો પુનઃ વપરાશ થઈ શકે તે માટે નીતિ જાન્યુઆરી 2024માં જાહેર કરી છે. જીઆઈડીસીમાં લીઝ પરની ભરપાઈ કરેલી ફાળવણી કિંમત અને જીઆઈડીસીની હાલની ફાળવણી કિંમતના તફાવતના 75 ટકા સુધીની મહત્તમ મર્યાદામાં પ્લોટધારકને રકમ પરત કરવામાં આવશે. 500 જીઆઈડીસીમાં 1800 હેક્ટર જમીન ખાલી પડી છે. જ્યાં ઉદ્યોગો સ્થાપવામાં આવ્યા નથી. હવે ત્યાં ઉદ્યોગો સ્થાપવા જમીન જપ્ત કરાશે. પણ મુખ્ય પ્રધાને આવી જમીન પર બોંબ જેવા કેમિકલના કારખાના ન નાંખવા એવું ક્યાંય કહ્યું નથી. કારણ કે ગુજરાતના અમદાવાદથી વાપી સુધીના ગોલ્ડન કોરીડોરમાં કેમિકલ બોંબ જેની ફેક્ટરીઓ છે. મુખ્ય પ્રધાને જીઆઈડીસીની ખાલી જમીન જપ્ત કરવા કહ્યું પણ કેમિકલ બોંબ જેવી 600 ફેક્ટરીઓ ખાલી કરવા ન કહ્યું .

શરૂઆત

31 માર્ચ 1979 સુધીમાં ભારતમાં 1,098 ઔદ્યોગિક વસાહતો સ્થાપવામાં આવી હતી જેમાંથી 926 વસાહતો કાર્યરત હતી, જ્યારે 72 વસાહતો નિષ્ક્રિય હતી. જી. આઈ. ડી. સી.એ 1986-87માં તેની કારકિર્દીનાં 25 વર્ષ પૂરાં કર્યાં. આ 25 વર્ષ દરમિયાન તેણે 171 વસાહતો સ્થાપી અને 10,557 શેડનું બાંધકામ પૂરું કર્યું હતું. આમાંથી ઔદ્યોગિક સાહસોને 9,351 શેડ ફાળવી આપ્યા હતા. 1986-87 દરમિયાન જી.આઈ.ડી.સી. વસાહતોમાં 3,500 ઔદ્યોગિક સાહસો કાર્યરત હતાં. 1979 સુધી સ્થપાયેલી 1,098 વસાહતોમાંથી 633 વસાહતો શહેરી વિસ્તારોમાં, 296 વસાહતો અર્ધ-શહેરી વિસ્તારોમાં તથા 169 વસાહતો ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં સ્થાપવામાં આવી હતી.

બંજર જમીન

કચ્છમાં મુન્દ્રા, ગાંધીધામ અને સામખીયાળીમાં અનુક્રમે 13 ઔદ્યોગિક વસાહતો અને 3 ઔદ્યોગિક ઉદ્યાનો છે. સ્પેશિયલ ઇકોનોમિક ઝોન છે. SEZ એ ગ્રોથ એન્જીન છે.  જિલ્લામાં 12 સ્પેશિયલ ઇકોનોમિક ઝોન કાર્યરત છે. ઉદ્યોગોના કારણ 46 હજાર હેક્ટર જમીન બિનખેતી કરવામાં આવી છે. 5.34 લાખ હેક્ટર જમીન બંજર છે છતાં ત્યાં ઉદ્યોગો નાખવામાં આવતા નથી.

રસાણો

ગુજરાત રસાયણઉદ્યોગનું હબ ગણાય છે. જોકે, ગુજરાતની રસાયણ-ફેકટરીઓમાં છાશવારે દુર્ઘટનાના સમાચાર આવતા જ રહે છે.

ગુજરાત સરકારના શ્રમ અને રોજગારમંત્રાલયના ડાયરેક્ટર ઇન્ડસ્ટ્રિયલ સેફ્ટી ઍન્ડ હૅલ્થ ડિપાર્ટમેન્ટ પ્રમાણે, સમગ્ર દેશમાં મોટી હોનારતનું જોખમ ધરાવતી કુલ ફેકટરીઓ પૈકી અડધાથી વધુ ગુજરાત એકલામાં છે. દેશમાં મોટી હોનારતનું જોખમ ધરાવતી કુલ ફેકટરીઓ 1,435 છે જ્યારે ગુજરાતમાં આવી ફેકટરીઓની સંખ્યા 570 છે.

ગુજરાત

મોટી હોનારતનું જોખમ ધરાવતી આવી ફેકટરીઓ ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્રમાં મળીને 900 જેટલી છે. બાકીનાં તમામ રાજ્યોની આ શ્રેણીની ફેકટરીઓનો સરવાળો કરવામાં આવે તો પણ તે આ બે રાજ્યોની ફેકટરીઓ કરતાં અડધો પણ થતો નથી.

વર્ષ 2020માં ગુજરાતના ભરૂચ જિલ્લામાં આવેલા દહેજ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ એસ્ટેટમાં બ્લાસ્ટ થયો હતો

ગુજરાતમાં મોટી હોનારતનું જોખમ ધરાવતી મેજર ઍક્સિડન્ટ હેઝાર્ડ (એમએએચ) ફેકટરીઓ ધરાવતા ટોચના ત્રણ જિલ્લાઓ ભરૂચ, વડોદરા અને મોરબી છે. આવી ફેકટરીઓ ભરુચમાં 98, વડોદરામાં 82 અને મોરબીમાં 61, કચ્છમાં 56, અમદાવાદમાં 53, વલસાડમાં 43, સુરતમાં 34, ગાંધીનગરમાં 31, રાજકોટમાં 24, ખેડામાં 15 અને મહેસાણામાં 13 ફેક્ટરી છે. બનાસકાંઠા, ગીર સોમનાથ, પાટણ, પોરબંદર, તાપી, સુરેન્દ્રનગર અને જૂનાગઢ જિલ્લામાં આવી એક-એક ફેકટરી છે.

ગુજરાત સરકારના ડાયરેક્ટર ઇન્ડસ્ટ્રિયલ સેફ્ટી ઍન્ડ હેલ્થ ડિપાર્ટમેન્ટ પ્રમાણે, ભરૂચમાં કુલ 2,571 અને વડોદરામાં 4,115 ઔધોગિક એકમોની નોંધણી થયેલી છે. સૌથી વધુ અમદાવાદમાં 9,829 ફેકટરીઓની નોંધણી થયેલી છે.

ગુજરાતમાં દર વર્ષે ઔદ્યોગિક એકમોમાં આગ દુર્ઘટના સર્જાતાં અંદાજે 200 નિર્દોષ લોકો જાન ગુમાવે છે. વર્ષ 2014થી માંડીને વર્ષ 2018 સુધીમાં રાજ્યમાં ઔદ્યોગિક એકમોમાં આગ સહિત પ્રાણઘાતક અકસ્માત થતાં કુલ 1150 લોકોએ જાન ગુમાવ્યાં છે.

ગુજરાત આગળ

ગુજરાતના 35,887 ઉદ્યોગ પૈકી 2401 ઉદ્યોગ આપમેળે બંધ થઈ ગયા છે. જ્યારે 4605 ઉદ્યોગ પર્યાવરણના નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરે છે. દેશમાં હાનિકારક કચરો ઉત્પન્ન કરવામાં ગુજરાત આખા દેશમાં આગળ છે. રાજ્યસભામાં દેશનાં કુલ 389 પ્રદૂષિત શહેરોમાં ગુજરાતનાં 10 શહેરનો સમાવેશ થાય છે. દેશનાં 100 પ્રદૂષિત શહેરમાં ગુજરાતનાં ચાર શહેરનો સમાવેશ થાય છે.

કારખાના

40 હજાર કારખાનામાંથી 5000 ફેક્ટરી કેમિકલની છે. તે પૈકીની 402 કેમિકલની ફેક્ટરી ભોપાલ જેવી દુર્ઘટના સર્જી શકે તેવી જોખમી પ્રકારની છે.  ગુજરાતમાં ભોપાલમાં જે પ્રકારની કેમિકલ ફેક્ટરી હતી તેવી 402થી 504 અતિ જોખમી છે.

મોતની ફેક્ટરી

ગુજરાત સરકારના આંકડા અનુસાર વર્ષ 2020માં ગુજરાતમાં ફેકટરીઓમાં અકસ્માતમાં કુલ 212 કામદારોએ જીવ ગુમાવ્યા હતા. જેમાં સૌથી વધુ 79 કામદારો રસાયણો અને રાસાયણિક ઉત્પાદનોની ફેકટરીઓના હતા. જ્યારે કાપડઉદ્યોગમાં અકસ્માતોમાં 43 કામદારોએ જીવ ગુમાવ્યા હતા. ધાતુ અને ખનીજની ફેકટરીઓમાં અકસ્માતમાં 40 કામદારોનાં, જ્યારે પેપર મિલોમાં થયેલા અકસ્માતમાં 14 કામદારોનાં મોત થયાં હતાં. સૌથી વધુ ઔદ્યોગિક અકસ્માતો સુરતમાં થયા હતા. ગુજરાત સરકારના શ્રમ અને રોજગારમંત્રાલયના આંકડા પ્રમાણે 2020ના વર્ષમાં ફેક્ટરીઓમાં અકસ્માતની કુલ 167 ઘટનાઓ નોંધાઈ હતી. 2020ના વર્ષમાં સુરતમાં સૌથી વધુ 28 હોનારત થઈ હતી અને તે પછીના ક્રમે ભરૂચ અને મોરબીમાં 22-22 અકસ્માતો નોંધાયા હતા. અમદાવાદમાં 21 તેમજ કચ્છ અને રાજકોટમાં અકસ્માતની 10 ઘટનાનો નોંધાઈ હતી.

ઔદ્યોગિક અકસ્માતો 2018ના વર્ષમાં 236 અકસ્માતો નોંધાયા હતા, જ્યારે 2019ના વર્ષમાં 188 અકસ્માતો નોંધાયા હતા.

રાસાયણિક અને ઔદ્યોગિક સંકટની ચાર કક્ષામાં સૌથી ગંભીર એવી અતિભારે જોખમી ‘એએ’ શ્રેણીમાં ભરૂચ અને વડોદરા આવે છે.

દેશમાં 10 વર્ષમાં 130 ધડાકા

છેલ્લા એક દાયકામાં જ, ભારતમાં 130 રાસાયણિક દુર્ઘટનાઓ નોંધાઈ હતી, જેમાં કુલ 259નાં મૃત્યુ અને 563ને ગંભીર ઈજાઓ થઈ હતી. 1984માં ભોપાલ ગૅસ દુર્ઘટનામાં ઝેરી ગૅસ મિથાઇલ આઇસોસાઇનેટના ગળતરથી હજારો માણસો મૃત્યુ પામ્યાં હતાં. એ દુર્ઘટના રસાયણઉદ્યોગમાં વિશ્વની સૌથી ખરાબ દુર્ઘટના ગણાય છે. ગુજરાત રસાયણઉદ્યોગનું હબ ગણાય છે. રાજ્યમાં અવારનવાર રાસાયણિક ફેકટરીઓમાં બ્લાસ્ટ કે આગની દુર્ઘટનાઓ ઘટી છે.

જોખમી

જોખમી ‘એ’ શ્રેણીમાં અમદાવાદ, જામનગર, કચ્છ, રાજકોટ, સુરત અને વલસાડનો સમાવેશ કરાયો છે.

ઓછી જોખમી ‘બી’ શ્રેણીમાં આણંદ, ભાવનગર, ગાંધીનગર, ખેડા, મહેસાણા, પંચમહાલ અને પોરબંદરનો સમાવેશ થાય છે.

બહુ ઓછી જોખમી છેલ્લી શ્રેણી ‘સી’માં અમરેલી, બનાસકાંઠા, દાહોદ, ડાંગ, જૂનાગઢ, નર્મદા, નવસારી, પાટણ, સાબરકાંઠા અને સુરેન્દ્રનગરનો સમાવેશ કરાયો છે.

મોતનું તાંડવ

ઔદ્યોગિક હબ ગણાતા ગુજરાતના પંચમહાલના ઘોઘંબામાં ગુજરાત ‘ફ્લોરો કેમિકલ્સ લિમિટેડ’ની ફેકટરીમાં બ્લાસ્ટને કારણે છ લોકોનાં મૃત્યુ થયાં હતાં. રણજિતનગર ગામમાં ફ્લોરોસ્પેશિયાલિટી અને રેફ્રિજરેન્ટ બનાવતી જીએફએલ કંપનીની ફેકટરીમાં થયો હતો.

નવેમ્બર 2021માં સુરતની પાંડેસરા જીઆઈડીસીમાં આવેલી ‘રાણી સતી’ મિલમાં ભીષણ આગ લાગી હતી.

ઑક્ટોબર 2021માં સુરતની કડોદરા જીઆઈડીસીમાં ‘વીવા પૅકેજિંગ મિલ’માં ભીષણ આગ લાગી હતી. એ આગમાં બે લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા હતા. એ આગમાંથી 100થી વધુ લોકોને બચાવવામાં આવ્યા હતા. જીવ બચાવવા ફસાયેલા લોકોને ત્રીજા-ચોથા માળેથી કૂદકા મારવા પડ્યા હતા.

421 મોત

ડિસેમ્બર 2020 સુધીમાં છેલ્લાં બે વર્ષમાં ગુજરાતમાં 421 કામદારોનાં મોત થયાં હોવાનું વિધાનસભાના રેકર્ડ પર જણાવ્યું હતું. મોટી સંખ્યામાં રાસાયણિક ઉદ્યોગના એકમો ધરાવતો ભરૂચ જિલ્લો 68 મૃત્યુ સાથે યાદીમાં મોખરે છે, ત્યારબાદ સુરતમાં 67, અમદાવાદમાં 61, મોરબીમાં 55, વલસાડમાં 38, કચ્છમાં 29 અને વડોદરા અને રાજકોટમાં ફેકટરીઓમાં 18-18 મૃત્યુ થયાં હતાં. 288 ફોજદારી કેસ દાખલ કર્યા હતા.

2019 અને 2020નાં બે વર્ષમાં અમદાવાદ અને ગાંધીનગર જિલ્લામાં ફેકટરીની અંદર આગની 26 ઘટનાઓમાં 15 કામદારોનાં મોત થયાં હતાં અને 12 ઘાયલ થયા હતા.

ભરૂચ બ્લાસ્ટ : આઠ લોકોનાં મૃત્યુ, 52ને ઈજા, 4800 લોકોનું સ્થળાંતર કરાયું હતું.

અમદાવાદમાં પ્રદૂષણ

વટવા દેશમાં 44મા ક્રમે, અમદાવાદ 84મા, અંકલેશ્વર 87મા, રાજકોટ 94મા, જામનગર 100મા, વાપી 107મા, વડોદરા 115મા, સુરત 144મા, ગાંધીનગર 211મા અને નંદેસરી દેશમાં 235મા ક્રમે છે. હરિયાણાનું સોનીપત દેશનું સૌથી પ્રદૂષિત શહેર છે.

વર્લ્ડ હેરિટેજ સિટી ફાયર સિટી બની ગયું છે. ઇન્ડસ્ટ્રિયલ એકમોમાં જે રીતે ભયાનક આગ લાગી રહી છે.

વટવાની ફેક્ટરીમાં આગ લાગી ત્યારે તે ફેક્ટરીમાં ઈથિલિન ઓક્સાઈડ હતું. તેમાં આગ લાગે તો સમગ્ર વિસ્તારમાં ભારે ખૂવારી થશે. ચોક્કસ ઇન્ડસ્ટ્રીમાં રાખવામાં આવેલા ઈથિલીન ઓક્સાઈડ, હાઇડ્રોજન, હાઇડ્રોજન સલ્ફાઇડ, એમોનિયા, સલ્ફ્યુરિક એસિડ તથા તમામ પ્રકારના સોલ્વન્ટ અને જ્વલનશીલ કેમિકલ હોય છે. દહેજ કે અન્ય એવા સ્થળો કે જ્યાંથી રહેણાક વિસ્તાર દૂર હોવા જોઈએ. વટવા, નરોડા, સાણંદ, ઓઢવ, કઠલાલમાં આવી ફેક્ટરીઓ છે.

અમદાવાદ શહેરમાં વટવા,નારોલ,પીપળજ સહિતના ઔદ્યોગિક વિસ્તારમાં ઝેરી-જોખમી કેમિકલ પ્રોસેસ કરતી ફેક્ટરી-કંપનીઓ ધમધમી રહી છે. આ કંપનીઓમાં ઇથીનીલ ઓક્સાઇડ-મીથાઇલ આઇસોસાઇનાઇટનું ગેરકાયદેસર સંગ્રહ થઇ રહ્યો છે જે આગ દુર્ઘટના થાય તો સમગ્ર વિસ્તાર માટે જોખમ ઉભુ કરી શકે છે પણ ગુજરાત પ્રષણ નિયંત્રણ બોર્ડના ભ્રષ્ટ અિધકારીઓના મેળાપિપણાંને કારણે કેમિકેલ માફિયાઓ બેફામ બન્યાં છે.

વટવા

527 હેક્ટરમાં ફેલાયેલી અમદાવાદની વટવા ઇન્ડસ્ટ્રિયલ એસ્ટેટ ગુજરાતની સૌ પ્રથમ બંધાયેલી ઔધોગિક વસાહત છે. આ એસ્ટેટમાં 2500 જેટલા ઔધોગિક એકમો આવેલા છે. વટવા ઇન્ડસ્ટ્રિયલ એસ્ટેટ રાસાયણિક ઉદ્યોગોના એકમોમાં પણ દેશભરમાં મોખરે છે. આ એસ્ટેટ 1968માં બંધાઈ ત્યારથી આજ સુધીમાં અહીં બહુ મોટી દુર્ઘટના ઘટી નથી.

ઉદ્યોગોના માલિકને જેલ સુધીની સજા થાય છે.

પૂર્વના ઇન્ડસ્ટીયલ  વિસ્તારમાં પોલીસ અને જીપીસીબી તથા મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનના હેલ્થ તથા  એસ્ટેટ વિભાગની મીલી ભગતથી  બેરકોટ ગેર કાયદેસર કેમિકલ ફેકટરીઓ ધમધમી રહી છે. વટવા જીઆઈડી અને નારોલ સહિતની વિસ્તારમાં ગેસ ગળતરના અનેક બનાવો બની ચૂક્યા છે. આવી ગેરકાયદે ફેકટરીઓ દ્વારા નહેરમાં ઝેરી કેમિકલ ઠાવવાની પ્રવૃત્તિ પણ ફાલી ફૂલી હતી. જેથી વટવા, વટવા જીઆઇડીસી વિસ્તારમાં રહેતા નાગરિકોને ચામડી, આંખમાં બળતરા સહિતની બિમારીઓ બેઠવી પડે  છે.

12 મોત

અમદાવાદના પિરાણા-પીપળજ રોડ ઉપર રેવાકાકા એસ્ટેટમાં આવેલી ગેરકાયદે શાહિલ કેમિકલ ફેકટરીમાં કેમિકલ પ્રોસેસ દરમિયાન પ્રચંડ ધડાકા સાથે બ્લાસ્ટ થયો હતો. કાપડની ફેકટરીની દિવાલો અને છત પત્તાના મહેલની જેમ તૂડી પડ્યા હતા. 5 મહિલા અને સાત પુરુષ સહિત 12 કામદારો ઘટના સ્થળે કરુણ મોત નીપજ્યા હતા. 10 લોકો ગંભીર રીતે ઘાયલ હતા.

પંચમહાલ બ્લાસ્ટ

16 ડિસેમ્બર 2021માં પંચમહાલ જિલ્લાના ઘોઘંબા તાલુકામાં રણજિતનગરમાં આવેલી ગુજરાત ફ્લોરો કેમિકલ કંપનીમાં બ્લાસ્ટ થતાં ત્રણ લોકોનાં મૃત્યુ થયાં અને પંદરેક લોકોને ઈજા થઈ હતી. કંપનીમાં 300થી વધુ લોકો હતા. ધડાકાનો અવાજ કેટલાય કિલોમીટર દૂર સુધી સંભળાયો હતો.

GFL કંપનીના ગુજરાત ફ્લોરો કેમિકલ્સની વેબસાઇટ પરની વિગતો મુજબ કંપનીના ત્રણ સ્થળે પ્લાન્ટ આવેલા છે. ઘોઘંબાના રણજિતનગરના પ્લાન્ટમાં ફ્લોરોસ્પેશિયાલિટી અને રેફ્રિજરન્ટ્સનું ઉત્પાદન થાય છે. ફ્લોરોસ્પેશિયાલિટીની પ્રોડક્ટ ફાર્મા અને કૃષિરસાયણોના ઉદ્યોગમાં વપરાય છે.

કંપની ફ્લોરોસ્પેશિયાલિટી રસાયણોમાં ઇથાઇલ ડાય ફ્લોરો એસિટેટ, ઇથાઇલ 1,1,2,2-ટેટ્રાફ્લોરોઇથાઇલ ઇથર અને 2,6-ડાયક્લોરો-4-ટ્રાયફ્લોરોમિથાઇલ એનિલિન (જંતુનાશકોમાં વપરાય છે), ડાયફ્લોરો મિથેન સલ્ફોનિલ ક્લોરાઇડ, બ્રોમો ટ્રાયફ્લોરોમિથેન, 2-4 ડાયફ્લોરોબેન્ઝાઇલેમાઇન, 1,3 ડાયફ્લોરો બેન્ઝીન અને ટ્રાયઇથાઇલ ઓર્થોફૉર્મેટ બનાવે છે.

આમાંથી મોટાભાગનાં રસાયણો ફાર્માસ્યુટિકલ અને જંતુનાશકના ઇન્ટરમીડિયેટ્સમાં વપરાય છે. રેફ્રિજરન્ટ્સમાં આર22, આર32, આર125, આર134એ, આર407સી અને આર410એ બનાવે છે. રેફ્રિજરન્ટ્સ ફાર્માસ્યુટિકલ, ઍરકન્ડિશનિંગ અને કોલ્ડ વેરહાઉસમાં વપરાય છે.

ગુપ્તતા

કયો ઉદ્યોગ શું બનાવે છે અને કઈ પદ્ધતિથી બનાવે છે તે જણાવતો નથી કેમકે તે તેનું ‘ટ્રેડ સિક્રેટ’ હોય છે. પરંતુ કલેક્ટર-કાર્યાલય અને પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ આ બે વિભાગ પાસે તેની બધી વિગતો હોય છે. પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ-જીપીસીબીને ફેકટરીએ પ્રૉસેસ ચાર્ટ આપવો પડે છે. જેમાં ક્યારે અને કઈ પ્રક્રિયામાં કયું રસાયણ વપરાશે તેની વિગતો હોય છે. ગુપ્ત રીતે તેઓ કોઈ રસાયણ આયાત કરે કે છાના ખૂણે વાપરે તો તેના પર પસ્તાળ પડે. આમ જીપીસીબી પાસે જોખમી રસાયણોની બધી માહિતી હોય છે. ફેકટરી કેટલી માત્રામાં કયું રસાયણ બનાવે છે અને તેમાં હોનારત સર્જાય તો કયાં સાધનો ઉપલબ્ધ હોવા જોઈએ તેની બધી વિગતો કલેક્ટર કાર્યાલય પાસે હોય છે. ફેકટરી ઇન્સ્પેક્ટર આના માટે સીધા જવાબદાર ગણાય છે. ચોક્કસ સમયના અંતરે ફેકટરી ઇન્સ્પેક્ટરે ફેકટરીની મુલાકાત લેવાની હોય છે.

ભોપાલ ગેસ

ભોપાલમાં જે રીતે 35 હજાર લોકો ઝેરી ગેસના કારણે મોતને ભેટ્યા હતા એવું ગુજરાતમાં થાય તો શું થઈ શકે? છતાં ગાંધીનગરની પ્રદુષણ નિયંત્રણ કચેરી આ અંગે ભેદી છે.

1984માં ભોપાલ ગૅસ દુર્ઘટનામાં ઝેરી ગૅસ મિથાઇલ આઇસોસાઇનેટના ગળતરથી હજારો માણસો મૃત્યુ પામ્યાં હતાં. નેશનલ ડિઝાસ્ટર મૅનેજમૅન્ટ ઑથોરિટી પ્રમાણે, ભારતમાં ભારે જોખમી શ્રેણીમાં આવતા મેજર ઍક્સિડન્ટ હેઝાર્ડ (એમએએચ)માં નોંધાયેલાં કુલ 1861 જેટલા મોટા એકમો આવેલા છે.

ઓલપાડમાં 14 નવેમ્બર 2014માં પર્યાવરણલક્ષી લોકસુનાવણીમાં સાઇનાઇડ કંપની સામે હજારો લોકોએ વિરોધ નોંધાવ્યો હતો.

રાસાયણિક આપત્તિ વ્યવસ્થાપનના ક્ષેત્રે દેશમાં પ્રવર્તમાન કાયદાઓમાં ઍક્સપ્લોઝિવ ઍક્ટ 1884, પેટ્રોલિયમ ઍક્ટ 1934, ફેકટરી ઍક્ટ 1948, જંતુનાશક અધિનિયમ 1968, પર્યાવરણસુરક્ષા અધિનિયમ 1986, મોટર વ્હીકલ ઍક્ટ 1988, જાહેર જવાબદેહી વીમા અધિનિયમ 1991 અને ડિઝાસ્ટર મૅનેજમેન્ટ ઍક્ટ 2005નો સમાવેશ થાય છે.

માનવ વસાહત

હાઈકોર્ટે 1995માં સ્પષ્ટ કહ્યું હતું કે જીઆઈડીસીથી 500 મીટરનું અંતર છોડીને રહેણાકને મંજૂરી આપવી જોઈએ. અમદાવાદ મહાનગરપાલિકા અને અમદાવાદ શહેરી વિકાસ સત્તામંડળ (ઔડા)ના ધ્યાને અમે વારંવાર આ બાબત લાવ્યા છીએ પરંતુ તેઓ ઉલ્લંઘન કરે છે અને ઉદ્યોગોની એકદમ બાજુમાં રહેણાક ઇમારતો ઊભી કરી દેવાઈ છે. મહાનગરપાલિકાએ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ પૉલિસી અને કોર્ટના આદેશોનું ઉલ્લંઘન કર્યું છે. સૌપ્રથમ તો જોખમી પ્રકારના રસાયણઉદ્યોગોને રહેણાક વિસ્તારમાંથી દૂર કરવા જોઈએ. જેથી બ્લાસ્ટ જેવો અકસ્માત સર્જાય તો આસપાસની વસ્તી પ્રભાવિત ન થાય.

પહેલાં જીઆઈડીસી અમદાવાદથી 20-22 કિલોમિટર દૂર હતું. પછી શહેરમાં જેમજેમ વસ્તી વધતી ગઈ તેમ કૉર્પોરેશને ઉદ્યોગોની બાજુમાં રહેણાક ઇમારતોના પ્લાન મંજૂર કરીને ત્યાં વસ્તી વસાવી.

રણજિતનગરમાં આવેલી રાસાયણિક ઉદ્યોગની ફેકટરી રહેણાકથી ઘણી દૂર છે, એટલે વાંધો નથી આવ્યો. ગુજરાત પ્રદૂષણ નિયંત્રણબોર્ડે જોખમી રસાયણોની ફેકટરીઓને વસ્તીથી દૂર ખસેડવી જોઈએ.

મોરબી નજીકના મોડપર ગામે રોગચાળો ફેલાતા આરોગ્ય તંત્ર દોડતું થયું હતું અને પ્રદુષણને કારણે રોગચાળો ફેલાયો હતો.

બીલીમોરાના રહેણાંક વિસ્તારમાં એમોનિયા ગેસ લિકેજની 40થી વધુને અસર, ફેક્ટરીની આસપાસનો વિસ્તાર ખાલી કરાયો હતો.

જ્યારે ઔદ્યોગિક સલામતી અને આરોગ્યનિયામકની કચેરી હેઠળ, કાયદાના પાલન કરાવવાની જવાબદારી નથી.

‘રસાયણઉદ્યોગના હબ’ ગણાતા ગુજરાતને ઔદ્યોગિક અકસ્માતોથી કેટલું મોટું જોખમ છે તે અંગે હિંમત કાતરિયાનો બીબીસી ગુજરાતીમાં અહેવાલ 18 ડિસેમ્બર 2021માં પ્રસિદ્ધ થયો હતો.

સોડિયમ સાયનાઇડ

સોડિયમ સાયનાઇડ અત્યંત ઝેરી રાસાયાણ છે. શરીરની ઓક્સિજનના ઉપયોગ કરવાની ક્ષમતામાં હસ્તક્ષેપ કરે છે. સોડિયમ સાયનાઇડ ઝડપથી જીવલેણ બની શકે છે. તે ઓર્ગન સિસ્ટમોને અસર કરે છે, જે ઓક્સિજન સ્તરની સૌથી વધુ સંવેદનશીલ હોય છે: ચેતાતંત્ર (મગજ), કાર્ડિયોવેસ્ક્યુલર સિસ્ટમ (હૃદય અને રક્ત વાહિનીઓ), અને પલ્મોનરી સિસ્ટમ (ફેફસાં). સોડિયમ સાયનાઇડનો ધૂમ્રપાન, ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ, ઓરેસમાંથી સોના અને ચાંદી કાઢવા માટે વ્યાપારી રીતે ઉપયોગ થાય છે. હાઈડ્રોજન સાઇનાઇડ ગેસ કડવો ગંધ ધરાવે છે. લોકો તેને શોધી શકતા નથી. સોડિયમ સાયનાઇડ ગંધહીન હોય છે. તેથી તે વધું ખતરનાક માનવામાં આવે છે.

પોટેશિયમ સાયનાઇડ

પોટેશિયમ સાયનાઇડ લઈને ઘણાં પ્રખ્યાત લોકોએ આત્મહત્યા કરવા ઉપયોગ કર્યો હતો. શ્વાસોશ્વાસને રોકી દે છે. શરીરને ઉપયોગી ઊર્જા ઉત્પન્ન કરવા માટે ખોરાક ઓક્સિડાઇઝ કરવાથી અટકાવે છે. ઍટેરોબિક મેટાબોલિઝમના પરિણામે લેક્ટિક એસિડોસિસ થાય છે. શરૂઆતમાં, તીવ્ર સાયનાઇડ ઝેરનું કારણ પીડિતમાં લાલ અથવા કઠોર રંગનું કારણ બને છે. પેશીઓ લોહીમાં ઓક્સિજનનો ઉપયોગ કરી શકતી નથી. વ્યક્તિ ચેતના ગુમાવે છે, મગજ કામ કરતું બંધ કરી દે છે. પોટેશિયમ સાયનાઇડની જીવલેણ માત્રા 200-300 મિલિગ્રામ છે. રાજીવ ગાંધીની હત્યા કરનારી એલટીટી પણ આનો ઉપયોગ કરતી હતી. તેનો હત્યા કરવામાં ઉપયોગ સરળ છે.

લીડ એસિડ

વપરાયેલી લીડ એસિડ બેટરી અને લીડ વેસ્ટના રિસાઇકલમાં ગુજરાત દેશમાં ત્રીજા નંબરે છે. દેશમાં વપરાયેલી લીડ એસિડ બેટરી અને લીડ વેસ્ટના રિસાઇકલ માટે 672 યુનિટ છે. જે વાર્ષિક 35,30,842 મિલિયન મેટ્રિક ટનનું રિસાઇક્લિંગ કરે છે. ગુજરાત 41 યુનિટ સાથે 3,81,210 મિલિયન મેટ્રિક ટનના રિસાઇક્લિંગ સાથે દેશમાં ત્રીજા ક્રમે છે. તામિલનાડુ 27 યુનિટ સાથે 452023 મિલિયન મેટ્રિક ટનના રિસાઇક્લિંગ સાથે દેશમાં પ્રથમ નંબરે આવે છે.

મોરબી

મોરબીના વાંકડા ગામની નદીમાં કારખાનાનું કેમિકલયુક્ત પાણી ઠલવાતા 15 ગામના આરોગ્ય ઉપર જોખમ ઉભું થયું છે.

માંગરોળમાં કેમિકલની ઝેરી અસરથી 4 લોકોના મૃત્યુ થયા. પોલીસે કાર્યવાહી હાથ ધરી. ઝેરી કેમિકલના 700થી વધુ બેરલ જપ્ત કર્યા. માંગરોળમાં કેમિકલ માફિયા વકરી ગયા છે.

 

જોખણી ફેક્ટરીઓ કયા જિલ્લામાં કેટલી છે

જોખમ ક્યાં કેટલું

જીલ્લા  કુલ

ભરૂચ   107

અમદાવાદ     49

ગાંધીનગર      34

મેહસાણા        13

વડોદરા 82

વલસાડ 50

રાજકોટ 26

મોરબી 278

ખેડા    17

કચ્છ   62

અમરેલી        4

આણંદ  15

અરવલ્લી       5

બનાસકાંઠા     1

ભાવનગર      8

દેવભૂમિ દ્વારકા  5

ગીર સોમનાથ  2

જામનગર      9

જુનાગઢ 2

નવસારી        3

પંચમહાલ      7

પાટણ  1

પોરબંદર       2

સાબરકાંઠા      9

સુરત   34

સુરેન્દ્રનગર     2

તાપી   2

બોટાદ  0

છોટા ઉદેપુર    0

દાહોદ  0

ડાંગ    0

મહિસાગર      0

નર્મદા  0

કુલ     828[:en]Ahmedabad, january 2024

Chief Minister Bhupendra Patel announced a policy in January 2024 to take back unused open plots in various GIDCs of the state and reuse them by setting up industries. The amount to the maximum extent of 75 per cent of the difference between the reimbursement allotment value of lease in GIDC and the existing allotment value in GIDC will be refunded to the plot holder. 1800 hectares of land is lying vacant in 500 GIDCs. Where industries are not established. Now land will be confiscated to set up industries there. But the Chief Minister did not say anywhere that chemical factories like bombs should not be kept on such land. Because there are chemical bomb factories in the Golden Corridor from Ahmedabad to Vapi in Gujarat. The Chief Minister asked to confiscate the vacant land of GIDC, but did not ask to vacate 600 factories like chemical bombs.

beginning

As of 31 March 1979, there were 1,098 established industrial estates in India, of which 926 were operational, while 72 were inactive. Yes. eye. D. C completed 25 years of his career in 1986–87. During these 25 years he established 171 settlements and completed the construction of 10,557 sheds. Of these, 9,351 sheds were allotted to industrial enterprises. During 1986-87, there were 3,500 industrial enterprises operating in GIDC colonies. Of the 1,098 colonies established by 1979, 633 colonies were established in urban areas, 296 colonies in semi-urban areas and 169 colonies in rural areas.

barren land

Kutch has 13 industrial estates and 3 industrial parks at Mundra, Gandhidham and Samakhiyali respectively. There is a special economic zone. SEZ is a growth engine. There are 12 special economic zones operating in the district. Due to industries, 46 thousand hectares of land has remained barren. 5.34 lakh hectares of land is barren, yet no industries are set up there.

chemicals

Gujarat is considered the center of chemical industry. However, reports of tragedies in Gujarat’s chemical factories keep coming.

According to the Director of the Department of Industrial Safety and Health, Ministry of Labor and Employment, Government of Gujarat, Gujarat alone accounts for more than half of the total factories at risk of major accidents in the entire country. The total number of major accident prone factories in the country is 1,435 while Gujarat has 570 such factories.

Gujarat

There are about 900 such major accident-prone factories in Gujarat and Maharashtra together. Even if the factories of this category in all other states are added together, it is not even half of the factories in these two states.

In the year 2020, there was an explosion in Dahej Industrial Estate in Bharuch district of Gujarat.

The top three districts with major accident risk (MAH) factories in Gujarat are Bharuch, Vadodara and Morbi. There are 98 such factories in Bharuch, 82 in Vadodara and 61 in Morbi, 56 in Kutch, 53 in Ahmedabad, 43 in Valsad, 34 in Surat, 31 in Gandhinagar, 24 in Rajkot, 15 in Kheda and 13 in Mehsana. There is one such factory each in Banaskantha, Gir Somnath, Patan, Porbandar, Tapi, Surendranagar and Junagadh districts.

According to the director of the Industrial Safety and Health Department of the Gujarat government, a total of 2,571 industrial units are registered in Bharuch and 4,115 in Vadodara. Ahmedabad has the highest number of registered factories at 9,829.

Every year around 200 innocent people lose their lives in fire accidents in industrial units in Gujarat. From 2014 to 2018, a total of 1150 people have lost their lives in fatal accidents including fires in industrial units in the state.

next gujarat

Out of 35,887 industries in Gujarat, 2401 industries have automatically closed. While 4605 industries violate environmental rules. Gujarat leads the entire country in generating hazardous waste. Rajya Sabha includes 10 cities of Gujarat among the total 389 polluted cities of the country. Four cities of Gujarat are included in the top 100 polluted cities of the country.

factory

Out of 40 thousand factories, 5000 are chemical factories. Of these, 402 chemical factories are of dangerous type which can cause a tragedy like Bhopal. Chemical factories like 402 to 504 in Bhopal, Gujarat are very dangerous.

factory of death

According to Gujarat government data, a total of 212 workers lost their lives in accidents in factories in Gujarat in the year 2020. In which maximum 79 workers were from chemical and chemical product factories. Whereas 43 workers lost their lives in accidents in the textile industry. 40 workers died in accidents at metal and mineral factories, while 14 workers died in accidents at paper mills. Most industrial accidents occurred in Surat. According to the data of the Ministry of Labor and Employment of Gujarat Government, a total of 167 incidents of accidents were reported in factories in the year 2020. In the year 2020, Surat had the highest number of 28 accidents, followed by Bharuch and Morbi with 22 accidents each. 21 accidents were recorded in Ahmedabad and 10 in Kutch and Rajkot.

Industrial Accidents: 236 accidents were recorded in the year 2018, while 188 accidents were recorded in the year 2019.

Bharuch and Vadodara fall in the ‘AA’ category, the most serious of four levels of chemical and industrial hazards.

130 blasts in the country in 10 years

In the last decade alone, 130 chemical accidents were recorded in India, resulting in a total of 259 deaths and 563 serious injuries. Poisonous gas was used in the Bhopal gas tragedy of 1984.

Thousands of people died due to methyl isocyanate.

This disaster is considered to be the world’s worst disaster in the chemical industry. Gujarat is considered the center of chemical industry. There are frequent incidents of explosions or fires in chemical factories in the state.

Dangerous

Ahmedabad, Jamnagar, Kutch, Rajkot, Surat and Valsad are included in the risk ‘A’ category.

The low-risk ‘B’ category includes Anand, Bhavnagar, Gandhinagar, Kheda, Mehsana, Panchmahal and Porbandar.

The last category ‘C’ which is very low risk includes Amreli, Banaskantha, Dahod, Dangs, Junagadh, Narmada, Navsari, Patan, Sabarkantha and Surendranagar.

death throes

Six people died in an explosion in the factory of Gujarat ‘Fluoro Chemicals Limited’ in Ghoghamba, Panchmahal, Gujarat, which is considered an industrial centre. He was born in Ranjitnagar village in the factory of GFL, a fluorospecialty and refrigerant manufacturing company.

In November 2021, a massive fire broke out in the ‘Rani Sati’ mill located in Pandesara GIDC, Surat.

In October 2021, a massive fire broke out at ‘Viva Packaging Mill’ in Kadodara GIDC, Surat. Two people lost their lives in that fire. More than 100 people were saved from that fire. The trapped people had to jump from the third-fourth floor to save their lives.

421 deaths

According to assembly records, as of December 2020, 421 workers have died in Gujarat in the last two years. Bharuch district, which has a large number of chemical industry units, tops the list with 68 deaths, followed by 67 in Surat, 61 in Ahmedabad, 55 in Morbi, 38 in Valsad, 29 in Kutch and one factory each in Vadodara and Rajkot. There were 18 deaths. , 288 criminal cases were registered.

In the two years of 2019 and 2020, 15 workers died and 12 were injured in 26 incidents of fire inside factories in Ahmedabad and Gandhinagar districts.

Bharuch blast: Eight killed, 52 injured, 4800 displaced.

pollution in ahmedabad

Vatva is ranked 44th in the country, Ahmedabad 84th, Ankleshwar 87th, Rajkot 94th, Jamnagar 100th, Vapi 107th, Vadodara 115th, Surat 144th, Gandhinagar 211th and Nandesari 235th. Sonipat of Haryana is the most polluted city in the country.

A world heritage city has become a city of fire. The way massive fires are breaking out in industrial units.

When the fire broke out in Vatva factory, there was ethylene oxide in the factory. If it catches fire, the entire area will suffer huge damage. Some industries contain ethylene oxide, hydrogen, hydrogen sulfide, ammonia, sulfuric acid and all kinds of solvents and flammable chemicals. Dower or other place from which the residential area should be away. There are such factories in Vatva, Naroda, Sanand, Odhav, Kathlal.

Factories and companies processing poisonous-dangerous chemicals are flourishing in the industrial areas including Vatva, Narol, Peepalj of Ahmedabad city. These companies are illegally storing Ethylene Oxide-Methyl Isocyanite, which can pose a threat to the entire area in case of fire, but due to the connivance of corrupt officials of Gujarat Pollution Control Board, the chemical mafia has become cruel.

more than

Spread over 527 hectares, Vatva Industrial Estate in Ahmedabad is the first built industrial estate in Gujarat. There are approximately 2500 industrial units in this estate. Vatva Industrial Estate is also one of the leading chemical industry units in the country. Ever since this estate was built in 1968, no major tragedy has happened here.

Owners of industries are punished up to jail.

Illegal chemical factories are flourishing in the industrial area of Barkot East under the supervision of the police, GPCB and Health and Property Department of the Municipal Corporation. There have been many incidents of gas leakage in many areas including Vatva GID and Narol. The activity of dumping toxic chemicals into the canal through such illegal factories is also flourishing. Hence the citizens living in Vatva, Vatva GIDC area have to suffer from diseases including skin and eye irritation.

12 deaths

An explosion occurred during chemical processing at the illegal Shahil Chemical Factory located in Rewaka Estate on Pirana-Pipalaj Road, Ahmedabad. The walls and roofs of the textile factory collapsed like a deck of cards. 12 laborers including 5 women and 7 men died tragically on the spot. 10 people were seriously injured.

Panchmahal blast

On December 16, 2021, three people were killed and fifteen were injured in an explosion at Gujarat Fluoro Chemical Company located in Ranjitnagar, Ghoghamba taluka of Panchmahal district. There were more than 300 people in the company. The sound of the explosion was heard several kilometers away.

According to the details given on the Gujarat Fluoro Chemicals website of GFL Company, the company has plants at three locations. Ghoghamba’s Ranjitnagar plant manufactures fluorospecialties and refrigerants. Fluorospecialty’s products are used in the pharma and agrochemical industries.

The company’s fluorospecialty chemicals include ethyl difluoroacetate, ethyl 1,1,2,2-tetrafluoroethyl ether and 2,6-dichloro-4-trifluoromethyl aniline (used in pesticides), difluoromethane sulfonyl chloride, bromotrifluoromethane, 2-4-difluorophenylamine, 1, 3 included. Forms difluorobenzene and triethyl orthoformate.

Most of these chemicals are used in pharmaceutical and pesticide intermediates. Refrigerants include R22, R32, R125, R134a, R407c and R410a.

Are available. Refrigerant is used in pharmaceutical, air conditioning and cold warehouse.

secrecy

Which industry makes what and with what method?

Aave does not disclose because it is its ‘trade secret’. But these two departments, Collector’s Office and Pollution Control Board, have all the information. Factories will have to submit process charts to the Pollution Control Board-GPCB. It contains details of which chemical is to be used when and in which process. If they import any chemical secretly or use it in some corner, they will be punished. Thus GPCB has all the information about hazardous chemicals. The Collector’s office has all the information about what chemical the factory is making in what quantity and what equipment should be available in case of emergency. The factory inspector is directly responsible for this. The factory inspector has to visit the factory at regular intervals.

Bhopal Gas

Just like 35 thousand people died due to poisonous gas in Bhopal, what can happen if the same happens in Gujarat? However, Gandhinagar’s pollution control office is unsure about this.

In the Bhopal gas tragedy of 1984, thousands of people died due to the poisonous gas methyl isocyanate. According to the National Disaster Management Authority, a total of 1861 large units are registered under the Major Accident Hazard (MAH) category in India.

On 14 November 2014, thousands of people protested against the cyanide company in an environmental referendum in Allpad.

Existing laws in the country in the field of chemical disaster management include the Explosives Act 1884, Petroleum Act 1934, Factories Act 1948, Pesticides Act 1968, Environment Protection Act 1986, Motor Vehicles Act 1988, Public Liability Insurance Act 1991 and Disaster Management Act 2005.

Human Settlement

In 1995, the High Court had clearly said that housing should be allowed within a distance of 500 meters from GIDC. We have repeatedly brought this matter to the notice of Ahmedabad Municipal Corporation and Ahmedabad Urban Development Authority (AUDA), but they are violating and residential buildings have been built right next to the industries. The municipality has violated industrial policy and court orders. First of all, hazardous chemical industries should be removed from residential areas. So that if there is any accident like blast, the surrounding population is not affected.

Earlier GIDC was 20-22 km away from Ahmedabad. Then as the population increased in the city, the corporation approved plans for residential buildings next to industries to populate it.

The chemical industry factory in Ranjitnagar is far away from the residential area, so it did not make any difference. Gujarat Pollution Control Board should move hazardous chemical factories away from the population.

The health system in Modpar village near Morbi collapsed and pollution led to the epidemic.

More than 40 people were affected by ammonia gas leak in the residential area of Bilimora, the area around the factory was evacuated.

While there is no duty to enforce the law under the Office of the Director of Industrial Safety and Health.

A report by Himmat Kataria in BBC Gujarati was published on 18 December 2021 on how Gujarat, considered the ‘hub of the chemical industry’, is at great risk from industrial accidents.

sodium cyanide

Sodium cyanide is a highly toxic chemical. Interferes with the body’s ability to use oxygen. Sodium cyanide can quickly become fatal. It affects the organ systems most sensitive to oxygen levels: the nervous system (brain), cardiovascular system (heart and blood vessels), and pulmonary system (lungs). Sodium cyanide is used commercially for fumigation, electroplating, extracting gold and silver from ores. Hydrogen cyanide gas has a bitter smell. People can’t find it. Sodium cyanide is odorless. Therefore it is considered even more dangerous.

potassium cyanide

Many famous people have used potassium cyanide to commit suicide. Stops breathing. Prevents the body from oxidizing food to produce usable energy. Lactic acidosis results from anaerobic metabolism. Initially, victims of acute cyanide poisoning become red or scaly. Tissues cannot use the oxygen in the blood. A person loses consciousness, the brain stops working. The lethal dose of potassium cyanide is 200–300 mg. LTT, which assassinated Rajiv Gandhi, also used it. It is easy to use to kill.

lead acid

Gujarat ranks third in the country in recycling of used lead acid batteries and lead waste. There are 672 units for recycling used lead acid batteries and lead waste in the country. Which recycles 35,30,842 million metric tons annually. Gujarat ranks third in the country with 41 units recycling 3,81,210 million metric tonnes. Tamil Nadu ranks first in the country with 27 units recycling 452023 million metric tonnes.

Morbi

Chemical water from the factory is spreading in the river of Wankada village of Morbi, the health of 15 villages is at risk.

4 people died due to chemical poison in Mangrole. Police took action. More than 700 barrels of toxic chemicals were seized. Chemical mafia has increased in Mangrole. (Google translation from Gujati)

How many factories are there in which district?

How much risk?

district total

Bharuch 107

Ahmedabad 49

Gandhinagar 34

Mehsana 13

Vadodara 82

Valsad 50

Rajkot 26

Morbi 278

Kheda 17

Kutch 62

Amreli 4

anand 15

Aravali 5

Banaskantha 1

Bhavnagar 8

Devbhoomi Dwarka 5

gir somnath 2

Jamnagar 9

Junagadh 2

Navsari 3

Panchmahal 7

Patan 1

Porbandar 2

Sabarkantha 9

Surat 34

Surendranagar 2

2

botad 0

Chhota Udaipur 0

Dahod 0

riot 0

Mahisagar 0

Narmada 0

total 828[:hn]अहमदाबाद, जनवरी 2024

मुख्यमंत्री भूपेन्द्र पटेल ने जनवरी 2024 में राज्य के विभिन्न जीआईडीसी में अप्रयुक्त खुले भूखंडों को वापस लेने और उद्योग स्थापित करके उनका पुन: उपयोग करने के लिए एक नीति की घोषणा की। जीआईडीसी में पट्टे के प्रतिपूर्ति आवंटन मूल्य और जीआईडीसी के मौजूदा आवंटन मूल्य के बीच अंतर की अधिकतम 75 प्रतिशत सीमा तक राशि प्लॉट धारक को वापस कर दी जाएगी। 500 जीआईडीसी में 1800 हेक्टेयर जमीन खाली पड़ी है। जहां उद्योग स्थापित नहीं हैं. अब वहां उद्योग लगाने के लिए जमीन जब्त की जाएगी। लेकिन मुख्यमंत्री ने यह कहीं नहीं कहा कि ऐसी जमीन पर बम जैसी रासायनिक फैक्ट्रियां नहीं रखनी चाहिए. क्योंकि गुजरात में अहमदाबाद से लेकर वापी तक गोल्डन कॉरिडोर में केमिकल बम की फैक्ट्रियां हैं. मुख्यमंत्री ने जीआईडीसी की खाली जमीन जब्त करने को कहा, लेकिन रासायनिक बम जैसी 600 फैक्ट्रियों को खाली करने को नहीं कहा.

शुरुआत

31 मार्च 1979 तक, भारत में 1,098 औद्योगिक एस्टेट स्थापित थे, जिनमें से 926 चालू थे, जबकि 72 निष्क्रिय थे। जी। आँख। डी। सी ने 1986-87 में अपने करियर के 25 वर्ष पूरे किये। इन 25 वर्षों के दौरान उन्होंने 171 बस्तियाँ बसाईं और 10,557 शेडों का निर्माण पूरा किया। इनमें से 9,351 शेड औद्योगिक उद्यमों को आवंटित किये गये। 1986-87 के दौरान जी.आई.डी.सी उपनिवेशों में 3,500 औद्योगिक उद्यम कार्यरत थे। 1979 तक स्थापित 1,098 कॉलोनियों में से 633 कॉलोनियाँ शहरी क्षेत्रों में, 296 कॉलोनियाँ अर्ध-शहरी क्षेत्रों में और 169 कॉलोनियाँ ग्रामीण क्षेत्रों में स्थापित की गईं।

बंजर भूमि

कच्छ में क्रमशः मुंद्रा, गांधीधाम और सामखियाली में 13 औद्योगिक संपदा और 3 औद्योगिक पार्क हैं। एक विशेष आर्थिक क्षेत्र है. एसईजेड एक विकास इंजन है। जिले में 12 विशेष आर्थिक क्षेत्र कार्यरत हैं। उद्योगों के कारण 46 हजार हेक्टेयर भूमि बंजर रह गई है। 5.34 लाख हेक्टेयर भूमि बंजर है, फिर भी वहां कोई उद्योग नहीं लगे।

रसायन

गुजरात को रसायन उद्योग का केंद्र माना जाता है। हालाँकि, गुजरात की केमिकल फैक्ट्रियों में त्रासदी की खबरें आती रहती हैं।

गुजरात सरकार के श्रम और रोजगार मंत्रालय के औद्योगिक सुरक्षा और स्वास्थ्य विभाग के निदेशक के अनुसार, पूरे देश में बड़ी दुर्घटनाओं के खतरे वाली कुल फैक्टरियों में से आधे से अधिक अकेले गुजरात में हैं। देश में प्रमुख दुर्घटना संभावित कारखानों की कुल संख्या 1,435 है जबकि गुजरात में ऐसे 570 कारखाने हैं।

गुजरात

गुजरात और महाराष्ट्र में मिलाकर लगभग 900 ऐसी प्रमुख दुर्घटना-संभावित फैक्ट्रियाँ हैं। यदि अन्य सभी राज्यों की इस श्रेणी की फैक्ट्रियों को एक साथ जोड़ दिया जाए तो भी यह इन दोनों राज्यों की फैक्ट्रियों का आधा भी नहीं है।

साल 2020 में गुजरात के भरूच जिले के दहेज इंडस्ट्रियल एस्टेट में धमाका हुआ था.

गुजरात में प्रमुख दुर्घटना जोखिम (एमएएच) कारखानों वाले शीर्ष तीन जिले भरूच, वडोदरा और मोरबी हैं। भरूच में 98, वडोदरा में 82 और मोरबी में 61, कच्छ में 56, अहमदाबाद में 53, वलसाड में 43, सूरत में 34, गांधीनगर में 31, राजकोट में 24, खेड़ा में 15 और मेहसाणा में 13 ऐसी फैक्ट्रियां हैं। बनासकांठा, गिर सोमनाथ, पाटन, पोरबंदर, तापी, सुरेंद्रनगर और जूनागढ़ जिलों में एक-एक ऐसी फैक्ट्री है।

गुजरात सरकार के औद्योगिक सुरक्षा और स्वास्थ्य विभाग के निदेशक के अनुसार, भरूच में कुल 2,571 और वडोदरा में 4,115 औद्योगिक इकाइयाँ पंजीकृत हैं। अहमदाबाद में पंजीकृत कारखानों की संख्या सबसे अधिक 9,829 है।

गुजरात में हर साल औद्योगिक इकाइयों में आग लगने की दुर्घटनाओं में लगभग 200 निर्दोष लोगों की जान चली जाती है। 2014 से 2018 तक राज्य में औद्योगिक इकाइयों में आग लगने समेत घातक दुर्घटनाओं में कुल 1150 लोगों की जान जा चुकी है.

अगला गुजरात

गुजरात में 35,887 उद्योगों में से 2401 उद्योग स्वत: बंद हो गये हैं. जबकि 4605 उद्योग पर्यावरण नियमों का उल्लंघन करते हैं। हानिकारक कचरा पैदा करने में गुजरात पूरे देश में अग्रणी है। राज्यसभा में देश के कुल 389 प्रदूषित शहरों में गुजरात के 10 शहर शामिल हैं. देश के टॉप 100 प्रदूषित शहरों में गुजरात के चार शहर शामिल हैं.

कारखाना

40 हजार फैक्ट्रियों में से 5000 फैक्ट्रियां केमिकल वाली हैं. इनमें 402 केमिकल फैक्ट्रियां खतरनाक किस्म की हैं जो भोपाल जैसी त्रासदी का कारण बन सकती हैं। गुजरात के भोपाल में 402 से 504 जैसी केमिकल फैक्ट्री बेहद खतरनाक है।

मौत की फ़ैक्टरी

गुजरात सरकार के आंकड़ों के मुताबिक, साल 2020 में गुजरात में फैक्ट्रियों में हुए हादसों में कुल 212 मजदूरों की जान चली गई. जिसमें सर्वाधिक 79 श्रमिक रसायन एवं रासायनिक उत्पाद कारखानों से थे। जबकि कपड़ा उद्योग में दुर्घटनाओं में 43 श्रमिकों की जान चली गई। धातु और खनिज कारखानों में दुर्घटनाओं में 40 श्रमिकों की मृत्यु हो गई, जबकि पेपर मिलों में दुर्घटनाओं में 14 श्रमिकों की मृत्यु हो गई। सबसे ज्यादा औद्योगिक दुर्घटनाएं सूरत में हुईं. गुजरात सरकार के श्रम एवं रोजगार मंत्रालय के आंकड़ों के मुताबिक, साल 2020 में फैक्ट्रियों में दुर्घटना की कुल 167 घटनाएं सामने आईं। वर्ष 2020 में सूरत में सबसे अधिक 28 दुर्घटनाएं हुईं, इसके बाद भरूच और मोरबी में 22-22 दुर्घटनाएं हुईं। अहमदाबाद में 21 और कच्छ तथा राजकोट में 10 दुर्घटनाएं दर्ज की गईं।

औद्योगिक दुर्घटनाएँ वर्ष 2018 में 236 दुर्घटनाएँ दर्ज की गईं, जबकि वर्ष 2019 में 188 दुर्घटनाएँ दर्ज की गईं।

भरूच और वडोदरा ‘एए’ श्रेणी में आते हैं, जो रासायनिक और औद्योगिक खतरों के चार स्तरों में सबसे गंभीर है।

10 साल में देश में 130 धमाके

अकेले पिछले दशक में, भारत में 130 रासायनिक दुर्घटनाएँ दर्ज की गईं, जिनमें कुल 259 मौतें हुईं और 563 गंभीर चोटें आईं। 1984 की भोपाल गैस त्रासदी में जहरीली गैस मिथाइल आइसोसाइनेट की वजह से हजारों लोगों की मौत हो गई थी।

जहां थे इस आपदा को रासायनिक उद्योग में दुनिया की सबसे खराब आपदा माना जाता है। गुजरात को रसायन उद्योग का केंद्र माना जाता है। राज्य में केमिकल फैक्ट्रियों में अक्सर विस्फोट या आग लगने की घटनाएं होती रहती हैं।

खतरनाक

अहमदाबाद, जामनगर, कच्छ, राजकोट, सूरत और वलसाड जोखिम ‘ए’ श्रेणी में शामिल हैं।

कम जोखिम वाली ‘बी’ श्रेणी में आनंद, भावनगर, गांधीनगर, खेड़ा, मेहसाणा, पंचमहल और पोरबंदर शामिल हैं।

अंतिम श्रेणी ‘सी’ जो बहुत कम जोखिम वाली है, उसमें अमरेली, बनासकांठा, दाहोद, डांग, जूनागढ़, नर्मदा, नवसारी, पाटन, साबरकांठा और सुरेंद्रनगर शामिल हैं।

मरणांतक कष्ट

औद्योगिक केंद्र माने जाने वाले गुजरात के पंचमहल के घोघम्बा में गुजरात ‘फ्लोरो केमिकल्स लिमिटेड’ की फैक्ट्री में विस्फोट होने से छह लोगों की मौत हो गई. उनका जन्म रंजीतनगर गांव में फ्लोरोस्पेशलिटी और रेफ्रिजरेंट बनाने वाली कंपनी जीएफएल की फैक्ट्री में हुआ था।

नवंबर 2021 में सूरत के पांडेसरा जीआईडीसी स्थित ‘रानी सती’ मिल में भीषण आग लग गई थी.

अक्टूबर 2021 में सूरत के कडोदरा जीआईडीसी में ‘वीवा पैकेजिंग मिल’ में भीषण आग लग गई। उस आग में दो लोगों की जान चली गई. उस आग से 100 से ज्यादा लोगों को बचाया गया. फंसे हुए लोगों को जान बचाने के लिए तीसरी-चौथी मंजिल से कूदना पड़ा।

421 मौतें

विधानसभा रिकॉर्ड के अनुसार, दिसंबर 2020 तक, पिछले दो वर्षों में गुजरात में 421 श्रमिकों की मृत्यु हो गई है। भरूच जिला, जहां बड़ी संख्या में रासायनिक उद्योग इकाइयां हैं, 68 मौतों के साथ सूची में शीर्ष पर है, इसके बाद सूरत में 67, अहमदाबाद में 61, मोरबी में 55, वलसाड में 38, कच्छ में 29 और वडोदरा और राजकोट में प्रत्येक कारखाने में 18 मौतें हुईं। . 288 आपराधिक मामले दर्ज किये गये.

2019 और 2020 के दो वर्षों में, अहमदाबाद और गांधीनगर जिलों में कारखानों के अंदर आग लगने की 26 घटनाओं में 15 श्रमिकों की मौत हो गई और 12 घायल हो गए।

भरूच विस्फोट: आठ की मौत, 52 घायल, 4800 विस्थापित।

अहमदाबाद में प्रदूषण

वटवा देश में 44वें, अहमदाबाद 84वें, अंकलेश्वर 87वें, राजकोट 94वें, जामनगर 100वें, वापी 107वें, वडोदरा 115वें, सूरत 144वें, गांधीनगर 211वें और नंदेसरी 235वें स्थान पर है। हरियाणा का सोनीपत देश का सबसे प्रदूषित शहर है।

एक विश्व धरोहर शहर आग का शहर बन गया है। जिस तरह से औद्योगिक इकाइयों में भीषण आग लग रही है।

वटवा फैक्ट्री में जब आग लगी तो फैक्ट्री में एथिलीन ऑक्साइड था. अगर इसमें आग लगी तो पूरे इलाके को भारी नुकसान होगा. कुछ उद्योगों में एथिलीन ऑक्साइड, हाइड्रोजन, हाइड्रोजन सल्फाइड, अमोनिया, सल्फ्यूरिक एसिड और सभी प्रकार के सॉल्वैंट्स और ज्वलनशील रसायन होते हैं। दहेज या अन्य स्थान जहां से आवासीय क्षेत्र दूर होना चाहिए। वटवा, नरोदा, साणंद, ओधव, कठलाल में ऐसी फैक्ट्रियां हैं।

अहमदाबाद शहर के वटवा, नारोल, पीपलज सहित औद्योगिक क्षेत्रों में जहरीले-खतरनाक रसायनों का प्रसंस्करण करने वाली फैक्ट्रियां और कंपनियां फलफूल रही हैं। ये कंपनियां अवैध रूप से एथिलीन ऑक्साइड-मिथाइल आइसोसाइनाइट का भंडारण कर रही हैं, जिससे आग लगने की स्थिति में पूरे क्षेत्र को खतरा हो सकता है, लेकिन गुजरात प्रदूषण नियंत्रण बोर्ड के भ्रष्ट अधिकारियों की मिलीभगत के कारण रासायनिक माफिया क्रूर हो गया है।

से अधिक

527 हेक्टेयर में फैला, अहमदाबाद का वटवा इंडस्ट्रियल एस्टेट गुजरात का पहला निर्मित औद्योगिक एस्टेट है। इस एस्टेट में लगभग 2500 औद्योगिक इकाइयाँ हैं। वटवा इंडस्ट्रियल एस्टेट भी देश की अग्रणी रासायनिक उद्योग इकाइयों में से एक है। 1968 में जब से यह एस्टेट बना है तब से लेकर आज तक यहां कोई बड़ी त्रासदी नहीं हुई है।

उद्योगों के मालिक को जेल तक की सज़ा होती है।

बड़कोट पूर्व के औद्योगिक क्षेत्र में पुलिस और जीपीसीबी तथा नगर निगम के स्वास्थ्य एवं संपदा विभाग की देखरेख में अवैध केमिकल फैक्ट्रियां फल-फूल रही हैं। वटवा जीआईडी ​​और नारोल समेत कई इलाकों में गैस रिसाव की कई घटनाएं हुई हैं. ऐसी अवैध फैक्ट्रियों के माध्यम से नहर में जहरीले रसायन बहाने की गतिविधि भी फल-फूल रही है। इसलिए वटवा, वटवा जीआईडीसी क्षेत्र में रहने वाले नागरिकों को त्वचा और आंखों में जलन सहित बीमारियों से पीड़ित होना पड़ता है।

12 मौतें

अहमदाबाद के पिराना-पिपलज रोड पर रेवाकाका एस्टेट में स्थित अवैध शाहिल केमिकल फैक्ट्री में केमिकल प्रक्रिया के दौरान विस्फोट हो गया। कपड़ा कारखाने की दीवारें और छतें ताश के पत्तों की तरह ढह गईं। 5 महिलाओं और 7 पुरुषों समेत 12 मजदूरों की मौके पर ही दर्दनाक मौत हो गई. 10 लोग गंभीर रूप से घायल हो गए.

पंचमहल विस्फोट

16 दिसंबर 2021 को पंचमहल जिले के घोघंबा तालुका के रंजीतनगर में स्थित गुजरात फ्लोरो केमिकल कंपनी में हुए विस्फोट में तीन लोगों की मौत हो गई और पंद्रह लोग घायल हो गए. कंपनी में 300 से ज्यादा लोग थे. धमाके की आवाज कई किलोमीटर दूर तक सुनाई दी.

जीएफएल कंपनी की गुजरात फ्लोरो केमिकल्स वेबसाइट पर दिए गए विवरण के अनुसार, कंपनी के तीन स्थानों पर प्लांट हैं। घोघंबा का रंजीतनगर प्लांट फ्लोरोस्पेशलिटी और रेफ्रिजरेंट्स का निर्माण करता है। फ्लोरोस्पेशियलिटी के उत्पादों का उपयोग फार्मा और एग्रोकेमिकल उद्योगों में किया जाता है।

कंपनी के फ्लोरोस्पेशलिटी रसायनों में एथिल डिफ्लुओरोएसेटेट, एथिल 1,1,2,2-टेट्राफ्लुओरोएथाइल ईथर और 2,6-डाइक्लोरो-4-ट्राइफ्लोरोमिथाइल एनिलिन (कीटनाशकों में प्रयुक्त), डिफ्लुओरोमेथेन सल्फोनील क्लोराइड, ब्रोमोट्राइफ्लोरोमेथेन, 2-4-डिफ्लुओरोबेंज़िलमाइन, 1,3 शामिल हैं। डिफ्लूरोबेंजीन और ट्राइथाइल ऑर्थोफोर्मेट बनाता है।

इनमें से अधिकांश रसायनों का उपयोग फार्मास्युटिकल और कीटनाशक मध्यवर्ती में किया जाता है। रेफ्रिजरेंट में R22, R32, R125, R134a, R407c और R410a शामिल हैं। रेफ्रिजरेंट का उपयोग फार्मास्युटिकल, एयर कंडीशनिंग और कोल्ड वेयरहाउस में किया जाता है।

गुप्तता

कौन सा उद्योग क्या और किस विधि से बनाता है?

एवे खुलासा नहीं करता क्योंकि यह उसका ‘व्यापार रहस्य’ है। लेकिन कलेक्टर-कार्यालय और प्रदूषण नियंत्रण बोर्ड इन दो विभागों के पास सारी जानकारी है। कारखानों को प्रदूषण नियंत्रण बोर्ड-जीपीसीबी को प्रक्रिया चार्ट जमा करना होगा। इसमें कब और किस प्रक्रिया में किस रसायन का उपयोग करना है इसका विवरण होता है। अगर वे चोरी-छिपे कोई केमिकल आयात करते हैं या किसी कोने में उसका इस्तेमाल करते हैं तो उन्हें सजा दी जायेगी. इस प्रकार जीपीसीबी के पास खतरनाक रसायनों की सारी जानकारी है। फैक्ट्री कितनी मात्रा में कौन सा केमिकल बना रही है और आपात स्थिति में कौन से उपकरण उपलब्ध होने चाहिए, इसकी सारी जानकारी कलेक्टर कार्यालय के पास होती है। इसके लिए सीधे तौर पर फैक्ट्री इंस्पेक्टर जिम्मेदार है। फैक्ट्री इंस्पेक्टर को नियमित अंतराल पर फैक्ट्री का दौरा करना पड़ता है।

भोपाल गैस

जैसे भोपाल में जहरीली गैस से 35 हजार लोगों की मौत हो गई, वैसा अगर गुजरात में हो तो क्या हो सकता है? हालाँकि, गांधीनगर का प्रदूषण नियंत्रण कार्यालय इस बारे में अनिश्चित है।

1984 की भोपाल गैस त्रासदी में जहरीली गैस मिथाइल आइसोसाइनेट की वजह से हजारों लोगों की मौत हो गई थी। राष्ट्रीय आपदा प्रबंधन प्राधिकरण के अनुसार, भारत में प्रमुख दुर्घटना खतरा (एमएएच) श्रेणी के तहत कुल 1861 बड़ी इकाइयाँ पंजीकृत हैं।

14 नवंबर 2014 को ऑलपैड में हजारों लोगों ने एक पर्यावरण जनमत संग्रह में साइनाइड कंपनी के खिलाफ विरोध प्रदर्शन किया।

रासायनिक आपदा प्रबंधन के क्षेत्र में देश में मौजूदा कानूनों में विस्फोटक अधिनियम 1884, पेट्रोलियम अधिनियम 1934, कारखाना अधिनियम 1948, कीटनाशक अधिनियम 1968, पर्यावरण संरक्षण अधिनियम 1986, मोटर वाहन अधिनियम 1988, सार्वजनिक देयता बीमा अधिनियम 1991 और आपदा प्रबंधन अधिनियम 2005 शामिल हैं।

मानव बस्ती

1995 में हाई कोर्ट ने साफ कहा था कि जीआईडीसी से 500 मीटर की दूरी छोड़कर आवास की इजाजत दी जाए। हमने इस मामले को बार-बार अहमदाबाद नगर निगम और अहमदाबाद शहरी विकास प्राधिकरण (ऑडा) के ध्यान में लाया है, लेकिन वे उल्लंघन कर रहे हैं और उद्योगों के ठीक बगल में आवासीय भवन बनाए गए हैं। नगर पालिका ने औद्योगिक नीति और न्यायालय के आदेशों का उल्लंघन किया है। सबसे पहले, खतरनाक रासायनिक उद्योगों को आवासीय क्षेत्रों से हटाया जाना चाहिए। ताकि अगर ब्लास्ट जैसी कोई दुर्घटना हो तो आसपास की आबादी प्रभावित न हो.

पहले जीआईडीसी अहमदाबाद से 20-22 किमी दूर था। फिर जैसे-जैसे शहर में आबादी बढ़ी, निगम ने इसे आबाद करने के लिए उद्योगों के बगल में आवासीय भवनों की योजना को मंजूरी दे दी।

रंजीतनगर में केमिकल इंडस्ट्री की फैक्ट्री रिहायशी इलाके से काफी दूर है, इसलिए कोई फर्क नहीं पड़ा. गुजरात प्रदूषण नियंत्रण बोर्ड को खतरनाक रासायनिक फैक्ट्रियों को आबादी से दूर ले जाना चाहिए।

मोरबी के पास मोडपार गांव में स्वास्थ्य व्यवस्था चरमरा गई और प्रदूषण महामारी का कारण बना।

बिलिमोरा के रिहायशी इलाके में अमोनिया गैस रिसाव से 40 से ज्यादा प्रभावित, फैक्ट्री के आसपास का इलाका खाली कराया गया.

जबकि औद्योगिक सुरक्षा और स्वास्थ्य निदेशक के कार्यालय के तहत कानून लागू करने की कोई बाध्यता नहीं है।

बीबीसी गुजराती में हिम्मत कटारिया की एक रिपोर्ट 18 दिसंबर 2021 को प्रकाशित हुई थी कि कैसे ‘रासायनिक उद्योग का केंद्र’ माने जाने वाले गुजरात को औद्योगिक दुर्घटनाओं से बड़ा खतरा है।

सोडियम साइनाइड

सोडियम साइनाइड एक अत्यधिक विषैला रसायन है। शरीर की ऑक्सीजन का उपयोग करने की क्षमता में हस्तक्षेप करता है। सोडियम साइनाइड शीघ्र ही घातक हो सकता है। यह ऑक्सीजन के स्तर के प्रति सबसे संवेदनशील अंग प्रणालियों को प्रभावित करता है: तंत्रिका तंत्र (मस्तिष्क), हृदय प्रणाली (हृदय और रक्त वाहिकाएं), और फुफ्फुसीय प्रणाली (फेफड़े)। सोडियम साइनाइड का उपयोग व्यावसायिक रूप से धूमन, इलेक्ट्रोप्लेटिंग, अयस्कों से सोना और चांदी निकालने के लिए किया जाता है। हाइड्रोजन साइनाइड गैस की गंध कड़वी होती है। लोग इसे ढूंढ नहीं पाते. सोडियम साइनाइड गंधहीन होता है। इसलिए इसे और भी खतरनाक माना जाता है.

पोटेशियम साइनाइड

कई प्रसिद्ध लोगों ने आत्महत्या करने के लिए पोटेशियम साइनाइड का उपयोग किया है। साँस लेना बंद कर देता है. उपयोग योग्य ऊर्जा उत्पन्न करने के लिए शरीर को भोजन को ऑक्सीकरण करने से रोकता है। लैक्टिक एसिडोसिस अवायवीय चयापचय के परिणामस्वरूप होता है। प्रारंभ में, तीव्र साइनाइड विषाक्तता से पीड़ित का रंग लाल या पपड़ीदार हो जाता है। ऊतक रक्त में ऑक्सीजन का उपयोग नहीं कर सकते। एक व्यक्ति चेतना खो देता है, मस्तिष्क काम करना बंद कर देता है। पोटेशियम साइनाइड की घातक खुराक 200-300 मिलीग्राम है। राजीव गांधी की हत्या करने वाले एलटीटी ने भी इसका इस्तेमाल किया था. इसे मारने के लिए उपयोग करना आसान है।

लैड एसिड

प्रयुक्त लेड एसिड बैटरियों और लेड अपशिष्ट के पुनर्चक्रण में गुजरात देश में तीसरे स्थान पर है। देश में प्रयुक्त लेड एसिड बैटरियों और लेड अपशिष्ट के पुनर्चक्रण के लिए 672 इकाइयाँ हैं। जो सालाना 35,30,842 मिलियन मीट्रिक टन का पुनर्चक्रण करता है। 41 इकाइयों द्वारा 3,81,210 मिलियन मीट्रिक टन का पुनर्चक्रण करने के साथ गुजरात देश में तीसरे स्थान पर है। 27 इकाइयों द्वारा 452023 मिलियन मीट्रिक टन का पुनर्चक्रण करने के साथ तमिलनाडु देश में पहले स्थान पर है।

मोरबी

मोरबी के वांकडा गांव की नदी में फ़ैक्टरी का केमिकल पानी फैल रहा है, 15 गांवों की सेहत को ख़तरा है.

मांगरोले में केमिकल जहर से 4 लोगों की मौत. पुलिस ने की कार्रवाई. 700 बैरल से अधिक जहरीले रसायन जब्त किये गये। मांगरोले में केमिकल माफिया बढ़ गया है. (गुजराती से गुगल का अनुवाद)

किस जिले में कितनी फैक्ट्रियां हैं?

कितना जोखिम?

जिला कुल

भरूच 107

अहमदाबाद 49

गांधीनगर 34

मेहसाणा 13

वडोदरा 82

वलसाड 50

राजकोट 26

मोरबी 278

खेड़ा 17

कच्छ 62

अमरेली 4

आनंद 15

अरावली 5

बनासकांठा 1

भावनगर 8

देवभूमि द्वारका 5

गिर सोमनाथ 2

जामनगर 9

जूनागढ़ 2

नवसारी 3

पंचमहल 7

पाटन 1

पोरबंदर 2

साबरकांठा 9

सूरत 34

सुरेंद्रनगर 2

ताप 2

बोटाद 0

छोटा उदयपुर    0

दाहोद 0

दंग् 0

महीसागर 0

नर्मदा 0

कुल 828[:]