[:gj]ખેતીની આવક બે ગણી કરવામાં મોદીની કૃષિ નીતિ સાવ નિષ્ફળ [:en]Modi’s agriculture policy has completely failed to double farmers’ income[:hn]मोदी की कृषि नीति किसानों की आय दोगुनी करने में पूरी तरह विफल [:]

[:gj]25 જૂલાઈ 2022

ખેડૂતોની આવક બમણી કરવાની જાહેરાત કેન્દ્ર સરકારે કરી તેને 5 વર્ષ થયા છે. સરકારનો દાવો પોકળ લાગે છે, કારણ કે તેણે છેલ્લા 5માંથી 3 વર્ષમાં કૃષિ યોજનાઓ માટે ફાળવેલા નાણાં પૂરા વપરાયા પણ નથી.

28 ફેબ્રુઆરી, 2016ના રોજ કેન્દ્ર સરકારે જાહેરાત કરી હતી કે, 2022-23 સુધીમાં ખેડૂતોની આવક બમણી કરાશે. પણ ખેડૂતની આવક કેટલી છે તે જાહેરાત કરી ન હતી. જેના કારણે ખેડૂતોની આવક બમણી થઈ છે કે કેમ તે જાણવું અશક્ય બનાવે છે.

ખેતીની 17 યોજનાઓ માટે 2022-23માં 1 લાખ 5 હજાર કરોડ નાણાં ફાળવેલા છે જેમાં 2019-20 કરતાં ઓછું બજેટ ફાળવેલું હતું. 2019-20માં વાસ્તવિક ખર્ચ ફાળવેલ રકમ કરતાં 29 ટકા ઓછો હતો. 2020-21માં 18 ટકા રકમ વાપરી ન હતી. 2017-18 માટેનો વાસ્તવિક ખર્ચ પણ બજેટ કરતાં 4 ટકા ઓછો હતો.

નેશનલ સ્ટેટિસ્ટિકલ ઓફિસ દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલા તાજેતરના સિચ્યુએશન એસેસમેન્ટ સર્વે અનુસાર, ડિસેમ્બર-માર્ચ 2018-19માં 31.6 મિલિયન પરિવારોને કૃષિ હપ્તા મળ્યા હતા, જે 2018-19માં દેશના 93.09 મિલિયન કૃષિ પરિવારોના માત્ર 33 ટકા છે. 107.6 મિલિયન જમીનધારકો છે.

ભારતમાં કૃષિ પરિવારની સરેરાશવાર્ષિક આવક આશરે રૂ. 1,20,000 છે. જેમાં રૂ. 6,000નો વધારો થયો છે. તેમાં ફુગાવો ગણવામાં આવે તો ખેડૂતોની આવક વધવાના બદલે ઘટી છે.

પાક વીમા યોજના 46 ટકા કૃષિ પરિવારો (43 મિલિયન) આવરી લે છે.

NSO અનુસાર, 2012-13માં 57.8 ટકા ઘટીને 2018-19માં લગભગ 54 ટકા ગ્રામીણ પરિવારો કૃષિ સાથે સંકળાયેલા હતા.

કૃષિ પરિવારની માસિક આવક 2012-13માં 6,426 રૂપિયાથી વધીને 2018-19માં 10,218 રૂપિયા થઈ ગઈ છે. જેમાં ખેતીમાંથી થતી આવકનો હિસ્સો ઘટ્યો છે.

છ વર્ષમાં ખેતીનો ખર્ચ 2012-13માં 2,192 રૂપિયા પ્રતિ માસથી વધીને 2018-19માં 2,959 રૂપિયા થઈ ગયો છે.

દેશના અડધાથી વધુ પરિવારો દેવું ધરાવે છે. સરેરાશ લોનની રકમ પણ 2012-13માં 47,000 રૂપિયાથી વધીને 2018-19માં 74,131 રૂપિયા થઈ ગઈ છે.

જમીનનું વિભાજન એ બીજો પડકાર છે. 2012-13 અને 2018-19 વચ્ચે 1 હેક્ટરથી ઓછી જમીન ધરાવતા સીમાંત કૃષિ પરિવારોનો હિસ્સો 69.44 ટકાથી વધીને 70.44 ટકા થયો છે.

1.01 હેક્ટરથી 10 હેક્ટરના ખેડૂત માલિકોનો હિસ્સો વધીને 30.52 ટકા થયો હતો. તે ઘટીને 29.2% પર આવી ગયો છે. સમૃદ્ધ ખેડૂતોનો હિસ્સો 0.4 ટકા પર સ્થિર રહ્યો છે.

ખેડૂતને સબસિડી સહાયમાં વધારો અને ઉત્પાદન ખર્ચમાંથી લઘુત્તમ ટેકાના ભાવમાં 50 ટકાનો વધારો થયો છે.

ખેડૂતોના જીવનમાં સુધારો થતો નથી. છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં ખેડૂતોના વિરોધની સંખ્યા અને વિરોધની તીવ્રતા વધી છે. દેશમાં 165 વિરોધ પાછળ વ્યાપક કારણો પાકનું નુકસાન, વાજબી ભાવની માંગ અને વિકાસ પ્રોજેક્ટ્સ માટે ખેતીની જમીનનું બળજબરીથી સંપાદન હતું. 2020 માં, 50 ટકાથી વધુ વિરોધ કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોની આર્થિક અને કૃષિ નીતિઓ વિરુદ્ધ હતા.

વિરોધનું બીજું સૌથી સામાન્ય કારણ ખરીદી અને કિંમત હતું (23 ટકા), જ્યારે જમીન સંપાદન ત્રીજું (10 ટકા) હતું. વીમો, લોન માફી અને નબળી કૃષિ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અન્ય કારણો હતા.

ખેડૂતોમાં આત્મહત્યામાં ઘટાડો થઈ રહ્યો નથી. 2020 માં, 5,579 ખેડૂતોએ આત્મહત્યા કરી હતી. 2019માં 5,957 ખેડૂતોએ આત્મ હત્યા કરી હતી. જે 2018માં 5,763 આત્મહત્યા કરી હતી. 2017માં 5,955 ખેડૂતોએ આત્મહત્યા કરી હતી. 2016માં 6,270 ખેડૂતોઆ આત્મહત્યા કરી હતી. 8 વર્ષમાં 45 હજાર ખેડૂતો આત્મહત્યા કરી ચૂક્યા છે. સરકારો આંકડા દબાવે છે તેનો અંદાજ મૂકવામાં આવે તો 1 લાખ ખેડૂતોએ ફાની દુનિયા 8 વર્ષમાં છોડી છે.

આનો ઉકેલ કૃષિ ક્ષેત્રની મેક્રો-ઈકોનોમીમાં રહેલો છે. કૃષિકારો માટે જીવંત વેતન ફરજિયાત બનાવાનો કાયદો લાવવા તો એક માત્ર ઉપાય છે. જીવંત વેતનની ખાતરી કરવાથી મદદ મળશે. તેનાથી કુપોષણની સમસ્યા પણ ઓછી થશે.

લઘુત્તમ ટેકાના ભાવ (એમએસપી)ના નિયમો બદલીને ખેડૂતોનો નફો ઉમેરવાની જરૂર છે. લઘુત્તમ ભાવો નક્કી કરવા અને ખેડૂતોની સમસ્યા માટે કે માહિતી આપવા માટે વાવેતર અને નુકસાન માટે મોબાઈલ ફોનની એક એપ્લિકેશન દરેક રાજ્ય સરકારો બનાવે તે ઉપાય છે. જો ઉત્પાદન વધશે તો જ ખેડૂત અને દેશના નાગરિકો સુખી થશે. ગરીબો તેમની હાલની આવકથી પૂરતું અનાજ ખરીદી શકતા નથી.

 [:en]25 JULY 2022

It has been 5 years since the announcement of doubling the income of farmers by the central government. The government’s claim seems hollow, as it has not even utilized the funds allocated for agriculture schemes in 3 out of the last 5 years.

On 28 February 2016, the central government announced that farmers’ income would be doubled by 2022-23. But the income of the farmer was not declared. This makes it impossible to know whether the income of farmers has doubled.

An allocation of Rs 1 lakh 5 thousand crore has been made for 17 schemes of agriculture in 2022-23, which was less than the budget of 2019-20. The actual expenditure in 2019-20 was 29 per cent less than the allocated amount. In 2020-21, 18 percent amount was not utilized. The actual expenditure for 2017-18 was also 4 per cent less than the budget.

According to the latest Situation Assessment Survey released by the National Statistical Office, 31.6 million households received agricultural installments in December-March 2018-19, which is only 33 percent of the country’s 93.09 million agricultural households in 2018-19. There are 107.6 million landholders.

The average annual income of an agricultural family in India is around Rs. 1,20,000. In which Rs. 6,000 has increased. If we consider inflation in this, the income of the farmers has decreased instead of increasing.

The crop insurance scheme covers 46 percent of agricultural households (43 million).

According to the NSO, about 54 per cent of rural households were engaged in agriculture in 2018-19, which is down from 57.8 per cent in 2012-13.

The monthly income of a farmer family has increased from Rs 6,426 in 2012-13 to Rs 10,218 in 2018-19. In which the share of income from agriculture has decreased.

The cost of cultivation in six years has increased from Rs 2,192 per month in 2012-13 to Rs 2,959 in 2018-19.

More than half of the households in the country are in debt. The average loan amount has also increased from Rs 47,000 in 2012-13 to Rs 74,131 in 2018-19.

Land fragmentation is another challenge. Between 2012-13 and 2018-19, the share of marginal agricultural households with less than 1 hectare of land increased from 69.44 per cent to 70.44 per cent.

The share of farmer owners increased from 1.01 hectares to 10 hectares to 30.52 per cent. It has come down to 29.2%. The share of rich farmers has remained stable at 0.4 per cent.

Increase in subsidy assistance to the farmer and 50 percent increase in the minimum support price over the cost of production.

The life of the farmers is not improving. There has been an increase in the intensity of farmers’ protests and protests in the last five years. 165 The widespread reasons behind the protests in the country were crop loss, demand for fair prices and forced acquisition of agricultural land for development projects. More than 50 percent of the protests in 2020 were against the economic and agricultural policies of the central and state governments.

The second most common reason for protest was purchase and price (23 per cent), while land acquisition was the third (10 per cent). Insurance, loan waivers and poor agricultural infrastructure were other reasons.

Farmer suicides are not decreasing. In 2020, 5,579 farmers committed suicide. In 2019, 5,957 farmers committed suicide. In 2018, 5,763 committed suicide. In 2017, 5,955 farmers committed suicide. In 2016, 6,270 farmers committed suicide. 45,000 farmers have committed suicide in 8 years. It is estimated that 1 lakh farmers have left the world in 8 years due to suppression of government statistics.

The solution lies in the macro-economics of the agricultural sector. The only solution is to bring a law making subsistence wages compulsory for farmers. Ensuring a living wage will help. This will also reduce the problem of malnutrition.

There is a need to change the Minimum Support Price (MSP) rules to increase the profits of the farmers. A mobile phone application for plantation and damage is a solution to be developed by each state government to fix a minimum price and to provide information or problems to farmers. The farmers and citizens of the country will be happy only when the production increases. The poor cannot buy enough food grains from their present income.[:hn]25 JULY 2022

केंद्र सरकार को किसानों की आय दोगुनी करने की घोषणा को 5 साल हो चुके हैं। सरकार का दावा खोखला लगता है, क्योंकि उसने पिछले 5 वर्षों में से 3 वर्षों में कृषि योजनाओं के लिए आवंटित धन का उपयोग भी नहीं किया है।

28 फरवरी 2016 को केंद्र सरकार ने घोषणा की कि 2022-23 तक किसानों की आय दोगुनी हो जाएगी। लेकिन किसान की आय की घोषणा नहीं की गई थी। इससे यह जानना असंभव हो जाता है कि किसानों की आय दोगुनी हो गई है या नहीं।

कृषि की 17 योजनाओं के लिए 2022-23 में 1 लाख 5 हजार करोड़ रुपये का आवंटन किया गया है जो कि 2019-20 से कम बजट था। 2019-20 में वास्तविक व्यय आवंटित राशि से 29 प्रतिशत कम था। 2020-21 में 18 प्रतिशत राशि का उपयोग नहीं किया गया। 2017-18 का वास्तविक खर्च भी बजट से 4 फीसदी कम था।

राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालय द्वारा जारी नवीनतम स्थिति आकलन सर्वेक्षण के अनुसार, दिसंबर-मार्च 2018-19 में 31.6 मिलियन परिवारों को कृषि किस्त प्राप्त हुई, जो कि 2018-19 में देश के 93.09 मिलियन कृषि परिवारों का केवल 33 प्रतिशत है। 107.6 मिलियन भूमिधारक हैं।

भारत में एक कृषि परिवार की औसत वार्षिक आय लगभग रु. 1,20,000 है। जिसमें रु. 6,000 की वृद्धि हुई है। इसमें महंगाई पर गौर किया जाए तो किसानों की आमदनी बढ़ने के बजाय घटी है।

फसल बीमा योजना 46 प्रतिशत कृषि परिवारों (43 मिलियन) को कवर करती है।

एनएसओ के अनुसार, 2018-19 में लगभग 54 प्रतिशत ग्रामीण परिवार कृषि में लगे हुए थे, जो 2012-13 में 57.8 प्रतिशत से कम है।

एक किसान परिवार की मासिक आय 2012-13 में 6,426 रुपये से बढ़कर 2018-19 में 10,218 रुपये हो गई है। जिसमें कृषि से होने वाली आय का हिस्सा घट गया है।

छह वर्षों में खेती की लागत 2012-13 में 2,192 रुपये प्रति माह से बढ़कर 2018-19 में 2,959 रुपये हो गई है।

देश के आधे से ज्यादा परिवार कर्ज में हैं। औसत ऋण राशि भी 2012-13 में 47,000 रुपये से बढ़कर 2018-19 में 74,131 रुपये हो गई है।

भूमि विखंडन एक और चुनौती है। 2012-13 और 2018-19 के बीच, 1 हेक्टेयर से कम भूमि वाले सीमांत कृषि परिवारों की हिस्सेदारी 69.44 प्रतिशत से बढ़कर 70.44 प्रतिशत हो गई।

1.01 हेक्टेयर से 10 हेक्टेयर तक किसान मालिकों का हिस्सा बढ़कर 30.52 फीसदी हो गया। यह घटकर 29.2% हो गया है। अमीर किसानों की हिस्सेदारी 0.4 प्रतिशत पर स्थिर बनी हुई है।

किसान को सब्सिडी सहायता में वृद्धि और उत्पादन लागत से न्यूनतम समर्थन मूल्य में 50 प्रतिशत की वृद्धि।

किसानों का जीवन नहीं सुधर रहा है। पिछले पांच वर्षों में किसानों के विरोध और विरोध की तीव्रता में वृद्धि हुई है। 165 देश में विरोध के पीछे व्यापक कारण फसल की हानि, उचित मूल्य की मांग और विकास परियोजनाओं के लिए कृषि भूमि का जबरन अधिग्रहण था। 2020 में 50 प्रतिशत से अधिक विरोध केंद्र और राज्य सरकारों की आर्थिक और कृषि नीतियों के खिलाफ थे।

विरोध का दूसरा सबसे आम कारण खरीद और कीमत (23 प्रतिशत) था, जबकि भूमि अधिग्रहण तीसरा (10 प्रतिशत) था। बीमा, कर्जमाफी और खराब कृषि बुनियादी ढांचा अन्य कारण थे।

किसानों में आत्महत्या कम नहीं हो रही है। 2020 में 5,579 किसानों ने आत्महत्या की। 2019 में 5,957 किसानों ने आत्महत्या की। 2018 में 5,763 ने आत्महत्या की। 2017 में 5,955 किसानों ने आत्महत्या की। 2016 में 6,270 किसानों ने आत्महत्या की। 8 साल में 45 हजार किसान आत्महत्या कर चुके हैं। अनुमान है कि सरकारी आंकड़ों के दमन के कारण 8 वर्षों में 1 लाख किसान दुनिया छोड़ कर चले गए हैं।

समाधान कृषि क्षेत्र के समष्टि-अर्थशास्त्र में निहित है। किसानों के लिए निर्वाह मजदूरी को अनिवार्य बनाने वाला कानून लाना ही एकमात्र उपाय है। एक जीवित मजदूरी सुनिश्चित करने में मदद मिलेगी। इससे कुपोषण की समस्या भी कम होगी।

किसानों का मुनाफा बढ़ाने के लिए न्यूनतम समर्थन मूल्य (एमएसपी) नियमों में बदलाव की जरूरत है। वृक्षारोपण और नुकसान के लिए एक मोबाइल फोन एप्लिकेशन प्रत्येक राज्य सरकार द्वारा न्यूनतम मूल्य तय करने और किसानों को जानकारी या समस्याएं प्रदान करने के लिए विकसित किया जाने वाला एक समाधान है। उत्पादन बढ़ने पर ही देश के किसान और नागरिक खुश होंगे। गरीब अपनी वर्तमान आय से पर्याप्त खाद्यान्न नहीं खरीद सकते।[:]