[:gj]મબલખ કમાણી આપતા કેસરની ખેતીને નામે ગુજરાતના ખેડૂતો સાથે છેતરપીંડી[:hn]केसर की खेती के नाम पर गुजरात के किसानों से ठगी [:]

[:gj]Fraud with Gujarat farmers in the name of saffron cultivation

Saffron grows only in 125 villages of Kashmir, now experiments in Himachal

કાશ્મીરના 125 ગામમાં જ કેસર થાય છે, હવે હિમાચલમાં પ્રયોગો

ગાંધીનગર, 20 જૂલાઈ 2021

કાશ્મિરમાં કેસરનું ઉત્પાદન 10 વર્ષમાં 50 ટકા ઘટી ગયું છે. તેથી ઈરાનથી કેસર આવે છે. કેસરનો ભાવ જોઈ ખેડૂતો તેનાથી લલચાય છે. લેભાગુ લોકો ગુજરાતના ખેડૂતોને કેસરની ખેતી માટે લલચાવે છે. પણ ગુજરાતમાં ક્યાંય કેસરની ખેતી શક્ય નથી. તે માટે દરિયાની સપાટીથી 1200 ફૂટ ઊંચા ખેતરમાં 10થી 20 ડિગ્રી તાપમાન હોવું જરૂરી છે. આવું તાપમાન ગુજરાતમાં નથી. તેથી ખેતી શક્ય નથી. તેમ છતાં હજારો ખેડૂતો અમેરિકન કસરની ખેતીના બહાને છેતરાયા છે.

કેસર ગુજરાતમાં નથી થતું

આણંદ કૃષિ વિશ્વ વિદ્યાલયના સંશોધન નિયામક ડૉ. કે. બી. કથીરીયા અને ડી. એચ. દૂધાતે જાહેર કર્યું છે કે ગુજરાતમાં કેસરની ખેતી કોઈ પણ રીતે થઈ શકતી નથી. કેસરની ખેતી ભારતમાં માત્ર કાશ્મીરમાં થાય છે. ગુજરાતની આબોહવા આ પાકની ખેતી માટે અનુકુળ નથી.  આણંદ કૃષિ વિશ્વ વિદ્યાલયે કેસરની ખેતી માટે કોઈ ભલામણ કરી નથી. જે આર્થિક રીતે પરવડે નહીં.

ખેતીની ખરાઈ નથી

ભાવનગર જિલ્લાના ઘોઘાના ગામ ખાટડીમાં વિનુબાઈ ધનજીભાઈ મેમકીયાએ 1 હજાર અમેરિકન કેસરના છોડ વાવ્યા હોવાનો દાવો કર્યો હતો. તેને જૂનાગઢ કૃષિ વિશ્વ વિદ્યાલય દ્વારા કોઈ ખરાઈ થઈ નથી.

ગાંધીનગરના કલોલ તાલુકાના ખોરજ ડાભી ગામે 1 વીઘા જમીનમાં શંકર બળદેવ વાઘેલાએ અમેરિકન જાસ્મિન કેસર વાવ્યું હોવાની જાહેરાત થઈ હતી. મહેસાણાના બહુચરાજી નજીક દેથલી ગામ, સાબરકાંઠાના જેતપુર કંપા,  ખેડાના સાખેજ ગામ,  જૂનાગઢના માંગરોળના રૂદલપુરા ગામનો સમાવેશ થાય છે.

રાજસ્થાનમાં પણ અનેક ખેડૂતોએ કેસર ઉગાડ્યું હતું. પણ કોઈ એવા ખેડૂત નથી કે જેમણે બીજા વર્ષે પણ કેસરની ખેતી કરી હોય.

આણંદમાં પ્રયોગ

આણંદ ખાતે બાયોટેકનોલોજીના સંશોધન માટે કેસરમાં રંગ અને સુગંધને લગતા જનીનોની ઓળખ કરવા માટે ઉગાડવામાં આવે છે. જે  બીજા અગત્યના  પાકોમાં ગુણવત્તા સુધારણા માટે નિયંત્રિત વાતાવરણમાં સંશોધનના હેતુ કેસરના છોડ ઉછેરવામાં આવે છે. એરકન્‍ડિશન્‍ડ કેબિન, ગ્રીન હાઉસ, પોલી હાઉસના 10 ડિગ્રી વાતાવરણમાં આણંદમાં ઉગાડેલું પણ તે ખર્ચાળ છે. તેની ખેતી માટે તે પરવડે તેમ નથી. હરિયાણાના હિસારના કોઠકલા ગામમાં એક ખેડૂતે 15 ફૂટની જગ્યામાં એરોફોનિક પદ્ધતિથી રાતના 10 અને દિવસના 20 ડીગ્રી ઠંડામાં કેસર પેદા કરી બતાવ્યું છે. પણ તે ખૂબ મોંઘુ પડે છે.

કેસરના જનીન ગુજરાતના ફળમાં ઉમેરવા પ્રયોગો

જમ્‍મુ – કાશ્‍મીરમાં તાજેતરમાં ચોથા ઇન્‍ટરનેશનલ સેફ્રોન સિમ્‍પોઝીયમ યોજાયો હતો. આ સિમ્‍પોઝીયમમાં ડો.આર.એસ. ફોગાટ અને તેમની ટીમે ગુજરાતમાં કેસરના ફૂલો ખીલવવામાં મળેલી સફળતાને લગતું પેપર રજૂ કર્યુ હતું. કેસરના રંગ અને સુગંધ માટે જવાબદાર જીન્‍સને ગુજરાતમાં પાકતાં ફળ, અનાજ અને શાકભાજીમાં ઉમેરીને મૂલ્‍યવર્ધન (વેલ્‍યુએડિશન) કરવા માટે પ્રયોગો કરાયા છે. આણંદ કૃષિ વિશ્વ વિદ્યાલયના  એગ્રોબાયો ટેકનોલોજી વિભાગના કૃષિ વૈજ્ઞાનિક ડો.આર.એસ.ફોગાટે રંગ અને સુગંધના દ્રવ્‍ય કેસર ઉગાડેલું છે. આણંદમાં કેસર પકવેલું તે ટ્રાન્સજિનિક માટે હતું. તેનો રંગ અને સુગંધના જીન્સને ગુજરાતમાં પાકતા ફળ, અનાજ, શાકભાજીમાં તે ઉમેરી શકાય તેમ છે કે કેમ તે માટે સંશોધન થઈ રહ્યું છે.

કેસરના નામે કસુંબી

ગુજરાત તથા રાજસ્થાનના કેટલાક ખેડૂતો કસુંબીને કેસર માની તેનું વાવેતર કરે છે. જે ખરેખર તેલીબિયા પાક છે. કેટલાક ખેડૂતો આ  છોડને અસલી કેસરના પાકના નામે ભ્રમ ફેલાવે છે. 150 ફૂલોમાંથી 1 ગ્રામ કેસર બને છે. 1 કિલો કેસર માટે 1.50 લાખ ફૂલ જોઈએ. આવો પાક ગુજરાતમાં થાય નહીં. આંધ્રપ્રદેશ અને મહારાષ્ટ્રમાં કસુંબીની ખેતી થાય છે. જેના પીળા કે કેસરી ફૂલ આવે છે. કાશ્મીરના 129 ગામની જમીન પર જ કેસર થાય છે. ભારતમાં બીજે ક્યાંય થતું નથી.

કેસરનો છોડ કેવો હોય છે

કેસરની ગુણવત્તા અને કિંમત ત્રણ માર્કર કમ્પાઉન્ડ ક્રોસિન કે જે રંગ બનાવે છે. પીક્રોક્રોસિન કે જે સ્વાદ બનાવે છે. સફ્રાનલ તત્વ કે જે સુગંધ બનાવે છે. તે કેટલા પ્રમાણમાં છે તેના પર તેની કિંમત આધારિત છે. કેસરનો છોડ 20થી 30 સેન્ટીમિટર ઊંચો જાંબલી રંગના ફૂલ ધરાવતો છોડ છે. જમીનમાંથી ગાંઠોમાંથી નિકળે છે. આ છોડમાં પ્રકાશ સંશ્લેષણ થતું નથી. છોડમાં 5થી 11 સફેદ પાન હોય છે. કેસરનો છોડ બીજા છોડ કરતાં અલગ હોય છે. છોડનો વિકાસ થાય તે પહેલા ફૂલ આવે છે. જેમાં 12 મિ.મી. લાંબું સ્ત્રીકેસર નિકળે તે કેસર છે. જે પરાગવાહિની સાથે 62 મિ.મી. લાંબા હોય છે.

હિમાલચમાં પ્રયોગ

મિની અફઘાનીસ્તાન તરીકે જાણાતા ઝારખંડના ચતરાના સિમરિયાના ચલકી અને સેરંગદાગ ગામોમાં કેસર થવા લાગ્યું છે.

તેથી કેસર પ્રોજેક્ટ પર હિમાલયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ બાયરોસોર્સ ટેક્નોલોજીનો હેતુ કાશ્મીર સિવાય અન્ય વિસ્તારોમાં કેસરની ખેતી કરવાનો છે. હિમાચલ પ્રદેશના કિન્નૌર, ચંબા, મંડી, કુલ્લુ અને કાંગરા જિલ્લામાં હમણાં જ કેસરની ખેતી શરૂ કરવામાં આવી છે. ખેતરો 5થી 8 હજાર ફૂટની ઊંચાઈએ તે થવા લાગ્યું છે. હિમાચલ પ્રદેશના કેટલાક જિલ્લાઓ કેસરના વાવેતર માટે વાતાવરણ સારું છે. એક વર્ષથી આ પ્રોજેક્ટ શરૂ કર્યો છે. પાયલોટ તરીકે કેસરનું બિયારણ 2.5 એકરમાં વાવવામાં આવ્યા હતા.  ઘણાં ખેડૂતો એક વિઘામાં કેસરનું વાવેતર કર્યું છે. જડીબુટ્ટીઓનું વાવેતર કરતાં ખેડૂતો તેની ખેતી સારી રીતે સમજી શકે છે. તેથી  ખેડૂતોને તાલીમ આપી રહ્યા છે.

100 ટનની માંગ સામે 5 ટન કાશ્મિરમાં પેદા થાય છે

IHBT મુજબ, કેસર શ્રીનગરના પંપોર અને જમ્મુ -કાશ્મીરના કિશ્તવાડમાં ઉગાડવામાં આવે છે. ભારતમાં દર વર્ષે 100 ટન કેસરની માંગ છે, પરંતુ હાલમાં 2,825 હેક્ટર વિસ્તારમાં ફક્ત 6.46 ટનનું ઉત્પાદન થાય છે. 2016-17માં 16.45 ટન કેસર થતું હતું. જે 2020-21માં 5.2 મેટ્રિક ટન થઈ ગયું છે. 1990માં 7 હજાર હેક્ટરમાં કેસરની ખેતી થતી હતી. 20 વર્ષમાં ખેતીમાં 50 ટકાનો ઘટાડો આવ્યો છે. ખેડૂતોએ જમીન વેચી દીધી છે. 2010માં 6 કરોડ ડોલરની સહાય યોજના સરકારે બનાવી હતી. તેનો કોઈ લાભ ન થયો. હવામાન પરિવર્તન પણ જવાબદાર છે. હિમવર્ષા 40 ટકા ઘટી છે. વિશ્વમાં, વાર્ષિક 300 ટન કેસર ઉત્પન્ન થાય છે, ઇરાન કેસરના ઉત્પાદનમાં પ્રથમ ક્રમે છે, જ્યારે સ્પેન અને ભારત બીજા અને ત્રીજા સ્થાને છે.

કેસરની ખેતી સમુદ્રથી 1500-2800 મીટરના ઉંચાઈ વિસ્તારમાં થાય છે. જ્યાં શિયાળામાં બરફ પડે છે, આવા વાતાવરણ ફૂલો અને સારા ઉત્પાદન માટે મદદગાર સાબિત થાય છે. સપ્ટેમ્બરથી ઓક્ટોબર મહિનામાં કેસરના કંદ વાવવાનો યોગ્ય સમય છે. 1 ગ્રામ કેસરનો ભાવ રૂપિયા 500થી 1500 સુધી છે. વિશ્વના 90 ટકા કેસર ઈરાનમાં બને છે.[:hn]Fraud with Gujarat farmers in the name of saffron cultivation

Saffron grows only in 125 villages of Kashmir, now experiments in Himachal

कश्मीर में सिर्फ 125 गांवों में उगाया जाता है केसर, अब हिमाचल में हो रहा प्रयोग

गांधीनगर, 20 जुलाई 2021

कश्मीर में केसर के उत्पादन में 10 साल में 50 फीसदी की गिरावट आई है. इसलिए केसर ईरान से आता है। केसर की कीमत देखकर किसान मोहित हो गए हैं। लेभागु लोग गुजरात के किसानों को केसर की खेती के लिए लुभाते हैं। लेकिन गुजरात में कहीं भी केसर की खेती संभव नहीं है। इसके लिए समुद्र तल से 1200 फीट ऊपर एक खेत में 10 से 20 डिग्री तापमान की आवश्यकता होती है। ऐसा तापमान गुजरात में नहीं है। इसलिए खेती संभव नहीं है। फिर भी अमेरिकी मकई की खेती के बहाने हजारों किसानों को ठगा गया है।

गुजरात में केसर नहीं उगता

डॉ. आनंद कृषि विश्वविद्यालय, अनुसंधान निदेशक। वह। बी। कथिरिया और डी. एच। दुधात ने घोषणा की है कि गुजरात में केसर की खेती किसी भी तरह से नहीं की जा सकती है। भारत में केसर की खेती केवल कश्मीर में की जाती है। गुजरात की जलवायु इस फसल की खेती के लिए अनुकूल नहीं है। आनंद कृषि विश्व विद्यालय ने केसर की खेती के लिए कोई सिफारिश नहीं की है। जो आर्थिक रूप से किफायती नहीं है।

खेती मान्य नहीं है

विनुबाई धनजीभाई मेमकिया ने भावनगर जिले के घोघा के खटी गांव में 1 हजार अमेरिकी केसर के पौधे लगाने का दावा किया है। जूनागढ़ कृषि विश्वविद्यालय द्वारा इसकी पुष्टि नहीं की गई है।

यह घोषणा की गई थी कि शंकर बलदेव वाघेला ने गांधीनगर के कलोल तालुका के खोराज डाभी गांव में 1 विघा भूमि में अमेरिकी जैस्मीन केसर लगाया था। मेहसाणा में बहूचाराजी के पास डेथली गांव, साबरकांठा में जेतपुर कांपा, खेड़ा में साखेज गांव, जूनागढ़ के मंगरोल में रुदलपुरा गांव.

राजस्थान में भी कई किसानों ने केसर की खेती की। लेकिन एक भी किसान ऐसा नहीं है जिसने एक और साल के लिए केसर उगाया हो।

आनंद में प्रयोग

रंग और सुगंध से संबंधित जीन की पहचान करने के लिए जैव प्रौद्योगिकी अनुसंधान के लिए आणंद में केसर उगाया जाता है। अन्य महत्वपूर्ण फसलें केसर के पौधे हैं जिन्हें गुणवत्ता सुधार के लिए नियंत्रित वातावरण में अनुसंधान के उद्देश्य से उगाया जाता है। आणंद में वातानुकूलित केबिन, ग्रीनहाउस, पॉली हाउस के 10 डिग्री वातावरण में उगाना भी महंगा है। वह इसकी खेती का खर्च वहन नहीं कर सकता। हरियाणा के हिसार के कोठाकला गांव के एक किसान ने एयरोफोनिक तरीके से रात में 10 डिग्री सेल्सियस और दिन में 20 डिग्री सेल्सियस तापमान पर 15 फुट की जगह में केसर उगाया है। लेकिन यह बहुत महंगा है।

गुजरात के फल में केसर जीन मिलाने के प्रयोग

चौथा अंतर्राष्ट्रीय केसर संगोष्ठी हाल ही में जम्मू और कश्मीर में आयोजित किया गया था। इस संगोष्ठी में डॉ. आर.एस. फोगट और उनकी टीम ने गुजरात में केसर के खिलने की सफलता पर एक पेपर प्रस्तुत किया। गुजरात में केसर के रंग और सुगंध के लिए जिम्मेदार फलों और अनाज और सब्जियों में मूल्य जोड़ने के लिए प्रयोग किए गए हैं। आनंद कृषि विश्वविद्यालय के कृषि जैव प्रौद्योगिकी विभाग के एक कृषि विज्ञानी डॉ आरएस फोगटे ने केसर, एक समृद्ध रंग और सुगंध उगाया है। आणंद में पका हुआ केसर ट्रांसजेनिक के लिए था। यह देखने के लिए शोध किया जा रहा है कि क्या गुजरात में पकने वाले फलों, अनाज और सब्जियों में इसके रंग और सुगंध वाले जीन जोड़े जा सकते हैं।

केसर के नाम पर

गुजरात और राजस्थान में कुछ किसान केसर की खेती कसुंबी के नाम के पोधे की करते हैं। जो वास्तव में तिलहन की फसल है। कुछ किसान गलती से इस पौधे को असली केसर की फसल कहते हैं। 1 ग्राम केसर 150 फूलों से बनता है। 1 किलो केसर के लिए 1.50 लाख फूलों की जरूरत होती है। ऐसी फसल गुजरात में नहीं उगती है। कुसुम की खेती आंध्र प्रदेश और महाराष्ट्र में की जाती है। जिसमें पीले या नारंगी रंग के फूल हों। केसर कश्मीर के 129 गांवों की जमीन पर ही उगता है। यह भारत में कहीं और नहीं होता है।

केसर का पौधा क्या है?

केसर की गुणवत्ता और कीमत तीन मार्कर यौगिक क्रोइसैन हैं जो रंग बनाते हैं। पिक्रोक्रोसिन जो स्वाद बनाता है। गंध पैदा करने वाला केसर तत्व। इसका मूल्य इस बात पर निर्भर करता है कि यह कितना है। केसर का पौधा 20 से 30 सेंटीमीटर लंबा बैंगनी रंग का फूल वाला पौधा होता है। जमीन से गांठों में निकलता है। इन पौधों में प्रकाश संश्लेषण नहीं होता है। पौधे में 5 से 11 सफेद पत्ते होते हैं। केसर का पौधा अन्य पौधों से अलग होता है। पौधा उगने से पहले फूलता है। जिसमें 12 मि. सबसे लंबी मादा केसर जो निकलती है वह केसर है। जो पराग से 62 मिमी मोटी होती है। लंबे हैं।

हिमालय में प्रयोग

झारखंड के चतरा में सिमरिया के चल्की और सेरंगदाग गांवों में केसर उगने लगा है, जिसे मिनी अफगानिस्तान के नाम से जाना जाता है।

इसलिए, केसर परियोजना पर हिमालयन इंस्टीट्यूट ऑफ बायोसोर्स टेक्नोलॉजी का उद्देश्य कश्मीर के अलावा अन्य क्षेत्रों में केसर की खेती करना है। हिमाचल प्रदेश के किन्नौर, चंबा, मंडी, कुल्लू और कांगड़ा जिलों में केसर की खेती अभी शुरू हुई है। 5 से 8 हजार फीट की ऊंचाई पर खेत बनते नजर आ रहे हैं। हिमाचल प्रदेश के कुछ जिलों में केसर की खेती के लिए अच्छी जलवायु है। परियोजना एक साल से अधिक समय से चल रही है। पायलट के तौर पर 2.5 एकड़ में केसर के बीज बोए गए। एक टहनी में कई किसानों ने केसर लगाया है। किसान इसकी खेती को जड़ी-बूटियों की खेती से बेहतर समझ सकते हैं। इसलिए किसानों को प्रशिक्षण दिया जा रहा है।

कश्मीर में 100 टन की मांग के मुकाबले 5 टन का उत्पादन होता है

IHBT के अनुसार, केसर पंपोर, श्रीनगर और किश्तवाड़, जम्मू और कश्मीर में उगाया जाता है। भारत में प्रति वर्ष 100 टन केसर की मांग है, लेकिन वर्तमान में 2,825 हेक्टेयर क्षेत्र में केवल 6.46 टन का उत्पादन होता है। 2016-17 में 16.45 टन केसर का उत्पादन हुआ था। जो 2020-21 में 5.2 मीट्रिक टन तक पहुंच गया है। 1990 में केसर की खेती 7,000 हेक्टेयर में की गई थी। 20 वर्षों में कृषि में 50 प्रतिशत की गिरावट आई है। किसानों ने जमीन बेच दी है। 2010 में, सरकार ने million 60 मिलियन सहायता योजना बनाई। इसका कोई फायदा नहीं हुआ। जलवायु परिवर्तन भी जिम्मेदार है। बर्फबारी में 40 फीसदी की गिरावट आई है. विश्वामी हां, सालाना 300 टन केसर का उत्पादन होता है, केसर उत्पादन में ईरान पहले स्थान पर है, जबकि स्पेन और भारत दूसरे और तीसरे स्थान पर हैं।

केसर की खेती समुद्र तल से 1500-2800 मीटर की ऊंचाई पर की जाती है। जहां सर्दियों में बर्फ गिरती है, वहां ऐसा वातावरण फूलने और अच्छे उत्पादन के लिए अनुकूल होता है। केसर के कंद लगाने का सबसे अच्छा समय सितंबर से अक्टूबर है। 1 ग्राम केसर की कीमत 500 रुपये से लेकर 1500 रुपये तक है। दुनिया का 90% केसर ईरान में बनता है।[:]