[:gj]
19 વર્ષ પછી પણ અધૂરું વચન? ગુજરાતના આદિવાસી પટ્ટામાં હજુ લાખો પરિવારો કાચા મકાનોમાં
2007થી ઘરનું વચન, 2026માં પણ 2થી 3 લાખ આદિવાસી પરિવારોને પાકા મકાનની રાહ
દિલીપ પટેલ
અમદાવાદ
ગુજરાત વિધાનસભાની 2007ની ચૂંટણીમાં તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ રાજ્યના ગરીબ અને ઘરવિહોણા પરિવારોને પાકા મકાન આપવાનું વચન આપ્યું હતું. 2012ની ચૂંટણીમાં પણ આ જ વચન ફરી આપવામાં આવ્યું હતું. ખાસ કરીને આદિવાસી વિસ્તારોમાં રહેઠાણ વિહોણા પરિવારોને ઘર આપવાની જાહેરાતો કરવામાં આવી હતી.
પરંતુ લગભગ બે દાયકાઓ બાદ પણ પ્રશ્ન યથાવત છે. સરકારી યોજનાઓ અને હજારો કરોડના ખર્ચ છતાં ગુજરાતના આદિવાસી પટ્ટામાં હજુ પણ અંદાજે 2 લાખથી 5 લાખ પરિવારો કાચા અથવા અર્ધપાકા મકાનોમાં રહેતા હોવાનો અંદાજ છે.
2026માં 38 હજાર નવા મકાનોનું વિતરણ
29 માર્ચ 2026ના રોજ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ ગુજરાતમાં લગભગ 38 હજાર નવા મકાનો લાભાર્થીઓને અર્પણ કર્યા હતા. સરકારી માહિતી અનુસાર તેમાં આશરે 70 ટકા મકાનો આદિવાસી વિસ્તારોના લાભાર્થીઓને ફાળવવામાં આવ્યા હતા.
સરકાર આને આદિવાસી કલ્યાણ અને રહેઠાણ સુરક્ષા તરફનું મહત્વનું પગલું ગણાવે છે. તેમ છતાં આદિવાસી વિસ્તારોમાં રહેઠાણની જરૂરિયાત સંપૂર્ણપણે પૂરી થઈ ગઈ હોવાનું કહી શકાય તેવી સ્થિતિ હજુ સર્જાઈ નથી.
રાજ્યમાં 97થી 98 ટકા ઘરો પાકા, પરંતુ આદિવાસી વિસ્તારોમાં સ્થિતિ અલગ
ભારત સરકારના રહેઠાણ સંબંધિત આંકડા મુજબ ગુજરાતમાં કુલ ઘરોમાંથી આશરે 97થી 98 ટકા ઘરો પાકા છે. માત્ર 2થી 3 ટકા જેટલા ઘરો કાચા અથવા અર્ધપાકા હોવાનું દર્શાવવામાં આવે છે.
પરંતુ રાજ્યની સરેરાશ આદિવાસી પટ્ટાની વાસ્તવિક સ્થિતિને સંપૂર્ણ રીતે દર્શાવતી નથી.
દાહોદ, છોટાઉદેપુર, નર્મદા, ડાંગ, તાપી, મહિસાગર, અરવલ્લી અને વલસાડ જેવા જિલ્લાઓમાં કાચા અને અર્ધપાકા ઘરોનું પ્રમાણ રાજ્યની સરેરાશ કરતાં નોંધપાત્ર વધારે હોવાનું વિવિધ અભ્યાસો અને સરકારી અંદાજો સૂચવે છે.
10થી 11 લાખ આદિવાસી પરિવારો
ગુજરાતમાં અંદાજે 10થી 11 લાખ અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) પરિવારો વસવાટ કરે છે.
અંદાજ પ્રમાણે:
| સ્થિતિ | પ્રમાણ |
|---|---|
| પાકા ઘરોમાં રહેતા | 65%થી 80% |
| કાચા અથવા અર્ધપાકા ઘરોમાં રહેતા | 20%થી 35% |
| નવા ઘર અથવા સુધારાની જરૂર | 2થી 5 લાખ પરિવારો |
આ આંકડા દર્શાવે છે કે રાજ્યમાં આવાસ યોજનાઓનો વ્યાપક અમલ થયો હોવા છતાં મોટી સંખ્યામાં પરિવારો હજુ પણ સુરક્ષિત અને કાયમી રહેઠાણથી વંચિત છે.
PMAY-G હેઠળ પ્રગતિ
પ્રધાનમંત્રી આવાસ યોજના (ગ્રામિણ) હેઠળ ગુજરાતમાં આદિવાસી પરિવારોને વિશેષ પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી છે.
સરકારી માહિતી મુજબ ST પરિવારો માટે 3.55 લાખથી વધુ ઘરો પૂર્ણ કરવામાં આવ્યા છે.
તેમ છતાં વિવિધ જિલ્લાઓમાં હજુ પણ હજારો પરિવારો આવાસની રાહ જોઈ રહ્યા છે અથવા અર્ધપાકા મકાનોમાં રહે છે.
નિષ્ણાતોના મતે આવાસની જરૂરિયાત માત્ર નવા ઘરો પૂરતી મર્યાદિત નથી. અનેક સ્થળોએ જૂના કાચા મકાનોના પુનઃનિર્માણ અને સુધારાની પણ જરૂર છે.
2016થી 2025 દરમિયાન 8.29 લાખ ઘરોને મંજૂરી
2016-17થી 2024-25 દરમિયાન ગુજરાતને કુલ 8,38,396 ઘરોનો લક્ષ્યાંક ફાળવવામાં આવ્યો હતો.
તેમાંથી 8,29,221 ઘરોને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી.
2026 સુધીમાં આશરે 7 લાખ ઘરો પૂર્ણ થયા હોવાનું રાજ્ય સરકારે જણાવ્યું છે.
આ માટે કુલ રૂ. 9,083.68 કરોડનો ખર્ચ કરવામાં આવ્યો હતો.
આંકડાઓ દર્શાવે છે કે રાજ્યમાં આવાસ ક્ષેત્રે નોંધપાત્ર રોકાણ થયું છે, પરંતુ આવાસની જરૂરિયાત અને વાસ્તવિક પૂર્તિ વચ્ચે હજુ પણ અંતર છે.
આદિવાસી જિલ્લાઓમાં ઘર નિર્માણ
જિલ્લાવાર આંકડાઓ મુજબ:
- પંચમહાલ – 10,572 ઘરો (રૂ. 179.18 કરોડ)
- મહિસાગર – 3,222 ઘરો (રૂ. 54.57 કરોડ)
- નર્મદા – 2,367 ઘરો (રૂ. 39.69 કરોડ)
- દાહોદ – 1,804 ઘરો (રૂ. 30.57 કરોડ)
- સાબરકાંઠા – 1,717 ઘરો (રૂ. 28.89 કરોડ)
- છોટાઉદેપુર – 1,694 ઘરો (રૂ. 28.45 કરોડ)
- અરવલ્લી – 1,556 ઘરો (રૂ. 24.31 કરોડ)
- તાપી – 949 ઘરો (રૂ. 15.88 કરોડ)
- સુરત – 933 ઘરો (રૂ. 15.29 કરોડ)
- વલસાડ – 834 ઘરો (રૂ. 13.37 કરોડ)
- બનાસકાંઠા – 699 ઘરો (રૂ. 11.56 કરોડ)
- ડાંગ – 678 ઘરો (રૂ. 9.95 કરોડ)
- નવસારી – 627 ઘરો (રૂ. 9.70 કરોડ)
આ જિલ્લાઓ રાજ્યના મુખ્ય આદિવાસી પટ્ટાનો ભાગ ગણાય છે.
વચન અને વાસ્તવિકતા વચ્ચેનું અંતર
2007 અને 2012ની ચૂંટણી દરમિયાન ગરીબ અને ઘરવિહોણા પરિવારોને પાકા મકાન આપવાનું વચન આપવામાં આવ્યું હતું.
છેલ્લા 19 વર્ષમાં લાખો મકાનોનું નિર્માણ થયું છે અને હજારો કરોડ રૂપિયાનું રોકાણ કરવામાં આવ્યું છે. છતાં આદિવાસી વિસ્તારોમાં રહેઠાણની સમસ્યા સંપૂર્ણપણે દૂર થઈ નથી.
આનું એક કારણ વધતી વસ્તી, નવા પરિવારોનું સર્જન, જૂના મકાનોની ખરાબ હાલત અને દૂરના વિસ્તારોમાં વિકાસ કાર્યોની ધીમી ગતિ પણ માનવામાં આવે છે.
આગળનો પડકાર
ગુજરાત સરકાર માટે હવે સૌથી મોટો પડકાર માત્ર નવા મકાનો બાંધવાનો નથી, પરંતુ બાકીના કાચા અને અર્ધપાકા ઘરોને સંપૂર્ણપણે પાકા મકાનોમાં પરિવર્તિત કરવાનો છે.
જો રાજ્યના આદિવાસી પટ્ટામાં હજુ પણ 2થી 5 લાખ પરિવારોને આવાસ સુધારાની જરૂર છે, તો રહેઠાણનો પ્રશ્ન હજુ સમાપ્ત થયો નથી.
2007માં અપાયેલું વચન કેટલું પૂર્ણ થયું અને કેટલું બાકી છે, તેનો સાચો જવાબ આગામી વર્ષોમાં આવાસ યોજનાઓની પ્રગતિ અને આદિવાસી વિસ્તારોમાં રહેઠાણની વાસ્તવિક સ્થિતિ પરથી જ મળી શકશે.[:en]
From Promise to Reality: Nearly Two Decades After Modi’s Housing Pledge, 2–3 Lakh Tribal Families in Gujarat Still Await Permanent Homes
Dilip Patel
Ahmedabad
When Narendra Modi campaigned in the 2007 Gujarat Assembly elections as Chief Minister, one of the key promises made to poor families was that every homeless family would receive a house. The commitment was reiterated during the 2012 Assembly elections, particularly in Gujarat’s tribal belt, where housing shortages and poor-quality dwellings remained a major concern.
Nearly two decades later, significant progress has been made through various state and central housing schemes. However, available data suggest that an estimated 2–3 lakh tribal families may still be living in kutcha or semi-pucca houses and continue to require housing assistance or home upgradation.
Housing Progress Since 2007
According to Government of India housing statistics, approximately 97–98 percent of all houses in Gujarat are now classified as pucca houses, while only about 3 percent remain kutcha or semi-pucca.
However, the situation in Gujarat’s tribal districts remains different from the state average. Districts such as Dahod, Chhota Udepur, Narmada, Dang, Tapi, Mahisagar, Aravalli, Valsad and parts of Sabarkantha continue to have a higher proportion of kutcha and semi-pucca houses.
Estimates indicate that Gujarat has around 10–11 lakh Scheduled Tribe (ST) families. Of these:
| Category | Estimated Share |
|---|---|
| ST families living in pucca houses | 65–80% |
| ST families living in kutcha/semi-pucca houses | 20–35% |
| Families requiring housing support/upgradation | 2–5 lakh |
PMAY-G and Tribal Housing
Under the Pradhan Mantri Awas Yojana-Gramin (PMAY-G), more than 3.55 lakh houses have been completed for Scheduled Tribe beneficiaries in Gujarat.
Despite this achievement, housing experts estimate that between 2 lakh and 3 lakh tribal families may still require either a new house or substantial housing improvements.
Government records show that between 2016-17 and 2024-25, Gujarat received a target of 8,38,396 rural houses under PMAY-G and related schemes. Of these, approvals were granted for 8,29,221 houses.
By 2026, nearly 7 lakh houses had reportedly been completed at a total expenditure of ₹9,083.68 crore.
Modi’s 2026 Distribution Event
On March 29, 2026, Prime Minister Narendra Modi distributed approximately 38,000 houses to beneficiaries in Gujarat. Government data indicated that nearly 70 percent of these houses were located in tribal areas.
The event was presented as a major milestone in rural housing development. However, housing statistics suggest that the original promise of providing houses to all eligible tribal families has not yet been fully achieved.
District-Wise Housing Construction
Among tribal and rural districts, Panchmahal recorded the highest number of houses completed.
| District | Houses Completed | Expenditure |
|---|---|---|
| Panchmahal | 10,572 | ₹179.18 crore |
| Mahisagar | 3,222 | ₹54.57 crore |
| Narmada | 2,367 | ₹39.69 crore |
| Dahod | 1,804 | ₹30.57 crore |
| Sabarkantha | 1,717 | ₹28.89 crore |
| Chhota Udepur | 1,694 | ₹28.45 crore |
| Aravalli | 1,556 | ₹24.31 crore |
| Tapi | 949 | ₹15.88 crore |
| Surat | 933 | ₹15.29 crore |
| Valsad | 834 | ₹13.37 crore |
| Banaskantha | 699 | ₹11.56 crore |
| Dang | 678 | ₹9.95 crore |
| Navsari | 627 | ₹9.70 crore |
The Remaining Challenge
The housing story in Gujarat reflects both achievement and unfinished work.
On one hand, millions of rural residents have benefited from housing schemes, and the proportion of pucca houses has risen dramatically over the past two decades.
On the other hand, the tribal belt continues to lag behind state averages. Geographic isolation, poverty, land ownership issues and infrastructure constraints have slowed universal housing coverage.
The available estimates suggest that despite substantial investment and the construction of lakhs of houses, between 2 lakh and 3 lakh tribal families may still require safe and permanent housing.
As Gujarat moves toward its next phase of development, the key question remains whether the promise first made in 2007—that every poor family would have a house—can finally be fulfilled for the remaining tribal households.[:hn]
वादे से हकीकत तक: मोदी के आवास वादे के लगभग दो दशक बाद भी गुजरात के 2–3 लाख आदिवासी परिवार पक्के घर की प्रतीक्षा में
दिलीप पटेल
अहमदाबाद
2007 के गुजरात विधानसभा चुनाव में तत्कालीन मुख्यमंत्री नरेंद्र मोदी ने गरीब और बेघर परिवारों को घर उपलब्ध कराने का वादा किया था। 2012 के चुनाव में भी यह वादा दोहराया गया, विशेषकर आदिवासी क्षेत्रों के लिए, जहां आवास की समस्या लंबे समय से बनी हुई थी।
लगभग दो दशक बाद आवास योजनाओं के माध्यम से उल्लेखनीय प्रगति हुई है, लेकिन उपलब्ध आंकड़े बताते हैं कि आज भी गुजरात के आदिवासी क्षेत्रों में लगभग 2 से 3 लाख परिवार कच्चे या अर्धपक्के मकानों में रह रहे हैं और उन्हें नए घर या आवास सुधार की आवश्यकता है।
2007 के वादे से 2026 तक
भारत सरकार के आवास संबंधी आंकड़ों के अनुसार गुजरात में कुल घरों में लगभग 97–98 प्रतिशत पक्के हैं, जबकि केवल लगभग 3 प्रतिशत घर कच्चे या अर्धपक्के हैं।
लेकिन आदिवासी जिलों की स्थिति राज्य के औसत से अलग है। दाहोद, छोटा उदयपुर, नर्मदा, डांग, तापी, महीसागर, अरवल्ली, वलसाड और साबरकांठा के कई क्षेत्रों में कच्चे और अर्धपक्के मकानों का अनुपात अभी भी अधिक है।
अनुमानों के अनुसार गुजरात में लगभग 10 से 11 लाख अनुसूचित जनजाति (ST) परिवार रहते हैं।
| श्रेणी | अनुमानित प्रतिशत |
|---|---|
| पक्के घरों में रहने वाले ST परिवार | 65–80% |
| कच्चे/अर्धपक्के घरों में रहने वाले परिवार | 20–35% |
| आवास सहायता की आवश्यकता वाले परिवार | 2–5 लाख |
पीएम आवास योजना का प्रभाव
प्रधानमंत्री आवास योजना-ग्रामीण (PMAY-G) के तहत गुजरात में अनुसूचित जनजाति परिवारों के लिए 3.55 लाख से अधिक घर बनाए जा चुके हैं।
इसके बावजूद विशेषज्ञों का अनुमान है कि लगभग 2 से 3 लाख आदिवासी परिवारों को अभी भी नए घर या घरों के उन्नयन की आवश्यकता हो सकती है।
सरकारी आंकड़ों के अनुसार 2016-17 से 2024-25 के बीच गुजरात को 8,38,396 ग्रामीण घरों का लक्ष्य मिला था, जिनमें से 8,29,221 घरों को मंजूरी दी गई।
2026 तक लगभग 7 लाख घर पूरे किए जा चुके हैं, जिन पर कुल ₹9,083.68 करोड़ खर्च हुए।
2026 में 38 हजार घरों का वितरण
29 मार्च 2026 को प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी ने गुजरात में लगभग 38,000 आवास लाभार्थियों को घर सौंपे थे।
सरकारी जानकारी के अनुसार इनमें लगभग 70 प्रतिशत घर आदिवासी क्षेत्रों में स्थित थे।
हालांकि यह एक महत्वपूर्ण उपलब्धि मानी गई, लेकिन उपलब्ध आंकड़े बताते हैं कि सभी पात्र आदिवासी परिवारों को आवास उपलब्ध कराने का लक्ष्य अभी पूरी तरह हासिल नहीं हुआ है।
जिला-वार स्थिति
पंचमहाल जिले में सबसे अधिक घरों का निर्माण हुआ।
| जिला | निर्मित घर | खर्च |
|---|---|---|
| पंचमहाल | 10,572 | ₹179.18 करोड़ |
| महीसागर | 3,222 | ₹54.57 करोड़ |
| नर्मदा | 2,367 | ₹39.69 करोड़ |
| दाहोद | 1,804 | ₹30.57 करोड़ |
| साबरकांठा | 1,717 | ₹28.89 करोड़ |
| छोटा उदयपुर | 1,694 | ₹28.45 करोड़ |
| अरवल्ली | 1,556 | ₹24.31 करोड़ |
| तापी | 949 | ₹15.88 करोड़ |
| सूरत | 933 | ₹15.29 करोड़ |
| वलसाड | 834 | ₹13.37 करोड़ |
| बनासकांठा | 699 | ₹11.56 करोड़ |
| डांग | 678 | ₹9.95 करोड़ |
| नवसारी | 627 | ₹9.70 करोड़ |
अभी कितना सफर बाकी?
गुजरात की आवास कहानी उपलब्धियों और चुनौतियों दोनों को दर्शाती है।
एक ओर लाखों ग्रामीण परिवारों को पक्के घर मिले हैं और राज्य में पक्के मकानों का अनुपात तेजी से बढ़ा है।
दूसरी ओर आदिवासी क्षेत्रों में गरीबी, भौगोलिक कठिनाइयों, भूमि संबंधी समस्याओं और बुनियादी सुविधाओं की कमी के कारण आवास का लक्ष्य अभी पूरी तरह हासिल नहीं हुआ है।
उपलब्ध अनुमानों के अनुसार आज भी 2 से 3 लाख आदिवासी परिवारों को सुरक्षित और स्थायी आवास की आवश्यकता हो सकती है।
करीब दो दशक पहले किया गया वादा—हर गरीब परिवार को घर—अब भी गुजरात के आदिवासी क्षेत्रों में पूरी तरह साकार होने की प्रतीक्षा कर रहा है।[:]
