[:gj]I will sell tea, will not let the country be sold, How did Modi sell Gujarat? चाय बेचूंगा, देश नहीं बिकने दूंगा, मोदी ने गुजरात को कैसे बेच दिया?
દિલીપ પટેલ
અમદાવાદ, 18 જૂન 2026
દેશના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ ચૂંટણી પહેલાં અને ચૂંટણી જીત્યા બાદ અનેક વખત કહ્યું હતું કે, “હું ગુજરાતની તિજોરીનો ચોકીદાર છું. હું ચા વેચીશ, પણ દેશ નહીં વેચું. દેશને વેચવા નહીં દઉં.”
પરંતુ છેલ્લા 25 વર્ષમાં ગુજરાતમાં જમીન, કુદરતી સંસાધનો અને જાહેર સંપત્તિના ઉપયોગ અંગે એવા પ્રશ્નો ઊભા થયા છે કે શું વિકાસના નામે ગુજરાતની ધરતી, જંગલો, ગૌચર અને જાહેર સંપત્તિ ઉદ્યોગોને સોંપી દેવામાં આવી છે?
ભૂપેન્દ્ર પટેલ સરકાર અને બુલડોઝર
ગુજરાતમાં ભૂપેન્દ્ર પટેલની સરકાર સત્તામાં આવી ત્યારથી અંદાજે 2 લાખથી વધુ મકાનો અને ઝૂંપડાં પર બુલડોઝર ફેરવવામાં આવ્યા હોવાનું માનવામાં આવે છે. ગરીબોના રહેઠાણો ખાલી કરાવીને કરોડો રૂપિયાની જમીન મુક્ત કરાવવામાં આવી છે. પ્રશ્ન એ છે કે આ જમીનનો અંતે લાભ કોને મળવાનો છે?
ગૌમાતા અને ગૌચર
ગુજરાતમાં ગાયોની સંખ્યા ઘટી રહી છે. રાજ્યમાં અંદાજે 96 લાખ ગાયો છે, પરંતુ દેશી ગાયોની સંખ્યા ઘટી રહી છે અને વિદેશી જાતિની ગાયો વધી રહી છે. રાજ્યમાં 96 લાખ બળદ હોવા જોઈએ તેની સામે માત્ર 17 લાખ જેટલા બળદ હોવાનું કહેવાય છે.
ગૌચર જમીન પરના દબાણની સ્થિતિ પણ ચિંતાજનક છે.
2019માં 2,560 હેક્ટર ગૌચર જમીન પર દબાણ હતું.
2018માં 33 જિલ્લાઓમાં 4,725 હેક્ટર ગૌચર જમીન પર ગેરકાયદે કબજો નોંધાયો હતો.
2023માં ગુજરાત હાઈકોર્ટમાં સરકારે જણાવ્યું હતું કે 2,525 ગામોમાં ગૌચર જમીન પર દબાણ હતું.
આશરે 3,000 ગામોમાં પૂરતી ગૌચર જમીન જ નથી.
છોટાઉદેપુર, ડાંગ, મહીસાગર, વલસાડ, નર્મદા અને બનાસકાંઠા જિલ્લાઓ સૌથી વધુ અસરગ્રસ્ત ગણાય છે.
કચ્છના નવીનાળ ગામમાં 2005 દરમિયાન ગૌચર જમીનનો મોટો હિસ્સો મુન્દ્રા બંદર અને SEZ પ્રોજેક્ટ માટે ફાળવવામાં આવ્યો હતો.
ધરતીમાતા વેચાઈ
ધોલેરા વિસ્તારમાં 87,933 થી 91,969 હેક્ટર જેટલો વિસ્તાર ઔદ્યોગિક વિકાસ માટે અનામત રાખવામાં આવ્યો છે. તેમાં સરકારી, ગૌચર અને ખેડૂતોની જમીનનો સમાવેશ થાય છે.
દહેજ PCPIR માટે આશરે 45,300 હેક્ટર વિસ્તાર વિકાસ હેઠળ મૂકાયો હતો. હઝીરા વિસ્તારમાં પણ અનેક ગામોની જમીન પર મોટા ઉદ્યોગો ઊભા થયા છે.
ઉદ્યોગો માટે GIDC દ્વારા 31,241 હેક્ટર જેટલી જમીન સંપાદિત કરવાની યોજના જાહેર થઈ હતી. SEZ માટે અંદાજે 20,000 હેક્ટર અને બંદરો માટે આશરે 10,000 હેક્ટરથી વધુ જમીન વપરાઈ હોવાનું માનવામાં આવે છે.
આ રીતે છેલ્લા 25 વર્ષમાં ઔદ્યોગિક વિકાસ માટે 2 લાખ હેક્ટરથી વધુ જમીન વપરાઈ હોવાની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવે છે.
મુન્દ્રા અને ખાવડા
મુન્દ્રા SEZ માટે આશરે 15,000 હેક્ટર જમીન ફાળવાઈ હતી. તેમાં લગભગ 1,552.81 હેક્ટર વનજમીનનો સમાવેશ થતો હોવાનું દસ્તાવેજોમાં દર્શાવવામાં આવ્યું છે.
કચ્છના ખાવડા વિસ્તારમાં 72,400 હેક્ટર જેટલા વિસ્તારનો રિન્યુએબલ એનર્જી પાર્ક વિકસાવવામાં આવી રહ્યો છે. આ વિસ્તાર 724 ચોરસ કિલોમીટર થાય છે અને પાકિસ્તાનની સરહદ નજીક આવેલો છે.
ગુજરાત સરકારે 2020માં કચ્છમાં 60,000 હેક્ટર જમીન હાઇબ્રિડ રિન્યુએબલ એનર્જી પાર્ક માટે ફાળવવાનો નિર્ણય લીધો હતો.
આ વિસ્તારમાં SECI, NTPC, GIPCL, GSECL, Adani Green, Suzlon સહિતની કંપનીઓને જમીન ફાળવવામાં આવી છે.
માત્ર GIPCLને જ ખાવડા વિસ્તારમાં 4,750 હેક્ટર જમીન ફાળવવામાં આવી હતી, જે લગભગ 47 ચોરસ કિલોમીટર વિસ્તાર થાય છે.
લોકોને મોતના હવાલે?
State of Global Air 2025 મુજબ ભારતમાં 2023 દરમિયાન હવા પ્રદૂષણ સાથે સંકળાયેલા મૃત્યુનો અંદાજ 20 લાખ જેટલો હતો.
તે જ પ્રમાણ ગુજરાત પર લાગુ કરીએ તો રાજ્યમાં અંદાજે 2 લાખ લોકોના મૃત્યુ હવા પ્રદૂષણ સાથે સંકળાયેલા હોઈ શકે છે. જોકે આ રાજ્યવાર સત્તાવાર આંકડો નથી, પરંતુ એક અંદાજ છે.
અમદાવાદ શહેરમાં હવા પ્રદૂષણ સાથે સંકળાયેલા હજારો મૃત્યુ થવાના અંદાજો વિવિધ અભ્યાસોમાં દર્શાવવામાં આવ્યા છે.
વનદેવી વેચાઈ
2015-16 થી 2021-22 દરમિયાન ગુજરાતનું ટ્રી કવર નોંધપાત્ર રીતે ઘટ્યું હોવાનું વિવિધ અભ્યાસો દર્શાવે છે.
2013 પછી કુલ ટ્રી કવરમાં અંદાજે 20 ટકા સુધી ઘટાડો નોંધાયો હોવાનું કેટલાક અભ્યાસોમાં કહેવાયું છે.
2001થી 2026 દરમિયાન ઓછામાં ઓછી 100 ચોરસ કિલોમીટર જેટલી વનજમીન વિવિધ પ્રોજેક્ટો માટે ડાયવર્ટ કરવામાં આવી હોવાનું સત્તાવાર મંજૂરીઓ પરથી જણાય છે.
ધનદેવી વેચાઈ
સંસદમાં આપવામાં આવેલી માહિતી મુજબ 2014-15થી 2023-24 દરમિયાન બેંકો દ્વારા રૂ. 16.35 લાખ કરોડના NPA રાઇટ-ઓફ કરવામાં આવ્યા હતા.
જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોમાં છેલ્લા પાંચથી સાડા પાંચ વર્ષ દરમિયાન રૂ. 6.15 લાખ કરોડના NPA રાઇટ-ઓફ કરવામાં આવ્યા હોવાનું પણ જણાવાયું હતું.
દેશને દેવાદાર બનાવ્યો
2001માં કેન્દ્ર સરકારનું દેવું આશરે રૂ. 22 થી 25 લાખ કરોડ હતું. 2025-26 સુધીમાં તે વધીને રૂ. 223 લાખ કરોડની આસપાસ પહોંચી ગયું છે.
ગુજરાત સરકારનું દેવું પણ છેલ્લા 25 વર્ષમાં લગભગ આઠ ગણું વધ્યું છે.
2001માં દેવું: આશરે રૂ. 50 હજાર કરોડ
2025-26માં દેવું: આશરે રૂ. 4 લાખ કરોડ
આ જ ગતિ ચાલુ રહે તો આગામી વર્ષોમાં રાજ્યનું દેવું રૂ. 5 લાખ કરોડને પાર કરી શકે છે.
ગરીબીનો પ્રશ્ન
દેશ અને ગુજરાતનો નાગરિક સુખી થાય તે જ સાચા અર્થમાં વિકાસ અને રાષ્ટ્રહિત કહેવાય.
સરકારી અહેવાલો મુજબ ગરીબીમાં ઘટાડો થયો હોવાનું દર્શાવવામાં આવે છે, જોકે તેની પદ્ધતિ અને માપદંડોને લઈને ચર્ચા અને વિવાદ બંને છે.
NITI Aayogના 2023ના અહેવાલ મુજબ ગુજરાતમાં ગરીબી:
2015-16માં 16.6 ટકા હતી
2019-21માં ઘટીને 11.7 ટકા થઈ
પરંતુ જિલ્લાવાર સ્થિતિ અસમાન છે.
કેટલાક અંદાજો મુજબ:
દાહોદમાં ગરીબી 38.3 ટકા
ડાંગમાં 26.6 ટકા
છોટાઉદેપુરમાં 25.2 ટકા
નર્મદામાં 22.6 ટકા
પંચમહાલમાં 18.1 ટકા
સૌથી વધુ ગરીબી આદિવાસી વિસ્તારોમાં કેન્દ્રિત છે.
દેશમાં આશરે 80 કરોડ અને ગુજરાતમાં કરોડો લોકોને આજે પણ સસ્તા દરે અનાજ આપવાની જરૂર પડે છે. આ હકીકત વિકાસના દાવાઓ વચ્ચે ગરીબી અને અસમાનતાના પ્રશ્નોને જીવંત રાખે છે.[:en]I will sell tea, will not let the country be sold, How did Modi sell Gujarat?
Dilip Patel
Ahmedabad, June 18, 2026
The country’s Prime Minister Narendra Modi had said several times before and after winning the elections, “I am the watchman of Gujarat’s treasury. I will sell tea, but will not sell the country. I will not let the country be sold.”
But in the last 25 years, questions have been raised regarding the use of land, natural resources and government property in Gujarat. Have Gujarat’s land, forests, pastures and government property been handed over to industries in the name of development?
Bhupendra Patel government and bulldozers
Ever since Bhupendra Patel’s government came to power in Gujarat, it is believed that more than 2 lakh houses and huts have been bulldozed. Land worth crores of rupees has been freed by vacating the houses of the poor. The question is, who is going to benefit from this land in the end?
cow and cowherd
The number of cows is decreasing in Gujarat. There are about 96 lakh cows in the state, but the number of indigenous cows is decreasing and the number of foreign breed cows is increasing. It is said that there should be 96 lakh bulls in the state, whereas there are only about 17 lakh bulls.
The situation of pressure on Gauchar land is also worrying.
In 2019, 2,560 hectares of Gauchar land was under pressure.
In 2018, illegal occupation of 4,725 hectares of Gauchar land in 33 districts came to light.
In 2023, the government told the Gujarat High Court that there was pressure on Gauchar land in 2,525 villages.
There is not enough Gauchar land in about 3,000 villages.
Chhota Udaipur, Dangs, Mahisagar, Valsad, Narmada and Banaskantha districts are considered to be the most affected.
In Navinal village of Kutch, a large tract of pasture land was given over to the Mundra Port and SEZ project during 2005.
mother earth sold
In the Dholera area, 87,933 to 91,969 hectares of land has been reserved for industrial development. This includes government, pasture and farmers’ land.
About 45,300 hectares of land was earmarked for development for Dahej PCPIR. In Hazira area, big industries have also come up on the land of many villages.
GIDC had announced plans to acquire 31,241 hectares of land for the industry. About 20,000 hectares of land is believed to have been used for the SEZ and more than 10,000 hectares for the port.
Thus, more than 2 lakh hectares of land may have been used for industrial development in the last 25 years.
Mundra and Khavda
About 15,000 hectares of land was given for Mundra SEZ. It has been said in the documents that it includes about 1,552.81 hectares of forest land.
A 72,400 hectare renewable energy park is being built in Khavra area of Kutch. This area is 724 square kilometers and is near the Pakistan border.
In 2020, the Gujarat government had decided to give 60,000 hectares of land in Kutch for a hybrid renewable energy park.
Companies like SECI, NTPC, GIPCL, GSECL, Adani Green, Suzlon have been given land in this area. GIPCL alone was given 4,750 hectares of land in Khavda area, which is about 47 square kilometers.
Are people being handed over to death?
According to the State of Global Air 2025, the estimated number of deaths due to air pollution in India during 2023 was around 2 million.
If we apply the same ratio to Gujarat, then around 2 lakh deaths in the state could be linked to air pollution. However, this is not an official state-wise figure, but an estimate.
Different studies have estimated thousands of deaths related to air pollution in Ahmedabad city.
Vanadevi sold out
Different studies show that Gujarat’s tree cover has decreased significantly between 2015-16 and 2021-22.
Some studies say that since 2013 till now the total tree cover has decreased by about 20 percent.
Official approvals show that at least 100 square kilometers of forest land has been diverted for different projects between 2001 and 2026.
Dhandevi was sold
According to the information given in Parliament, between 2014-15 to 2023-24, banks wrote off NPAs worth Rs 16.35 lakh crore.
It was also said that in the last five to five and a half years, NPA worth Rs 6.15 lakh crore was written off in public sector banks.
made the country a debtor
In 2001, the central government’s debt was around Rs 22 to 25 lakh crore. By 2025-26, it will increase to about Rs 223 lakh crore.
The debt of Gujarat government has also increased almost eight times in the last 25 years.
Loan in 2001: About Rs. 50 thousand crores
Loan in 2025-26: Around Rs. 4 lakh crores
If this pace continues then in the coming years the state’s debt will be Rs. Can cross Rs 5 lakh crore.
question of poverty
The happiness of the country and the people of Gujarat is truly called development and national interest.
According to government reports, poverty has been shown to have reduced, although there is debate and controversy regarding its methods and criteria.
According to NITI Aayog’s 2023 report, poverty in Gujarat:
In 2015-16 it was 16.6 percent
It has decreased to 11.7 percent in 2019-21
But the situation varies according to the district.
According to some estimates:
Poverty in Dahod is 38.3 percent
26.6 percent in Dang
25.2 percent in Chhota Udaipur
22.6 percent in Narmada
18.1 percent in Panchmahal
Poverty is highest in tribal areas.
Nearly 80 crore people in the country and crores of people in Gujarat still need food grains at cheap prices. This is what development claims…keeps the issues of poverty and inequality alive. (Google translation from Gujarati; see original report)[:hn]दिलीप पटेल
अहमदाबाद, 18 जून, 2026
देश के प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी ने चुनाव जीतने से पहले और बाद में कई बार कहा था, “मैं गुजरात के खजाने का चौकीदार हूं। चाय बेचूंगा, लेकिन देश नहीं बेचूंगा। देश नहीं बिकने दूंगा।”
लेकिन पिछले 25 सालों में गुजरात में ज़मीन, प्राकृतिक संसाधनों और सरकारी संपत्ति के इस्तेमाल को लेकर सवाल उठे हैं। क्या विकास के नाम पर गुजरात की ज़मीन, जंगल, चरागाह और सरकारी संपत्ति इंडस्ट्रीज़ को सौंप दी गई है?
भूपेंद्र पटेल सरकार और बुलडोज़र
जब से गुजरात में भूपेंद्र पटेल की सरकार आई है, माना जाता है कि 2 लाख से ज़्यादा घरों और झोपड़ियों पर बुलडोज़र चलाए गए हैं। गरीबों के घर खाली कराकर करोड़ों रुपये की ज़मीन छुड़ाई गई है। सवाल यह है कि आखिर में इस ज़मीन का फ़ायदा किसे मिलने वाला है?
गाय और गौचर
गुजरात में गायों की संख्या कम होती जा रही है। राज्य में लगभग 96 लाख गायें हैं, लेकिन देसी गायों की संख्या कम होती जा रही है और विदेशी नस्ल की गायें बढ़ती जा रही हैं। कहा जाता है कि राज्य में 96 लाख बैल होने चाहिए, जबकि लगभग 17 लाख बैल ही हैं।
गौचर ज़मीन पर दबाव की स्थिति भी चिंताजनक है।
2019 में 2,560 हेक्टेयर गौचर ज़मीन पर दबाव था।
2018 में 33 ज़िलों में 4,725 हेक्टेयर गौचर ज़मीन पर गैर-कानूनी कब्ज़े की बात सामने आई थी।
2023 में सरकार ने गुजरात हाई कोर्ट को बताया कि 2,525 गांवों में गौचर ज़मीन पर दबाव है।
लगभग 3,000 गांवों में गौचर ज़मीन काफ़ी नहीं है।
छोटा उदयपुर, डांग, महिसागर, वलसाड, नर्मदा और बनासकांठा ज़िले सबसे ज़्यादा प्रभावित माने जाते हैं।
कच्छ के नवीनल गांव में, 2005 के दौरान मुंद्रा पोर्ट और SEZ प्रोजेक्ट के लिए चरागाह की ज़मीन का एक बड़ा हिस्सा दिया गया था।
धरती माँ बिक गई
धोलेरा इलाके में, इंडस्ट्रियल डेवलपमेंट के लिए 87,933 से 91,969 हेक्टेयर ज़मीन रिज़र्व की गई है। इसमें सरकारी, चरागाह और किसानों की ज़मीन शामिल है।
दहेज PCPIR के लिए लगभग 45,300 हेक्टेयर ज़मीन डेवलपमेंट के लिए रखी गई थी। हजीरा इलाके में, कई गांवों की ज़मीन पर बड़ी इंडस्ट्री भी बन गई हैं।
GIDC ने इंडस्ट्री के लिए 31,241 हेक्टेयर ज़मीन एक्वायर करने का प्लान अनाउंस किया था। माना जाता है कि SEZ के लिए लगभग 20,000 हेक्टेयर और पोर्ट के लिए 10,000 हेक्टेयर से ज़्यादा ज़मीन का इस्तेमाल किया गया है।
इस तरह, हो सकता है कि पिछले 25 सालों में 2 लाख हेक्टेयर से ज़्यादा ज़मीन इंडस्ट्रियल डेवलपमेंट के लिए इस्तेमाल की गई हो।
मुंद्रा और खावड़ा
मुंद्रा SEZ के लिए करीब 15,000 हेक्टेयर ज़मीन दी गई थी। डॉक्यूमेंट्स में बताया गया है कि इसमें करीब 1,552.81 हेक्टेयर जंगल की ज़मीन शामिल है।
कच्छ के खावड़ा इलाके में 72,400 हेक्टेयर का रिन्यूएबल एनर्जी पार्क बनाया जा रहा है। यह इलाका 724 स्क्वायर किलोमीटर का है और पाकिस्तान बॉर्डर के पास है।
गुजरात सरकार ने 2020 में हाइब्रिड रिन्यूएबल एनर्जी पार्क के लिए कच्छ में 60,000 हेक्टेयर ज़मीन देने का फैसला किया था।
SECI, NTPC, GIPCL, GSECL, अडानी ग्रीन, सुजलॉन जैसी कंपनियों को इस इलाके में ज़मीन दी गई है। अकेले GIPCL को खावड़ा इलाके में 4,750 हेक्टेयर ज़मीन दी गई थी, जो करीब 47 स्क्वायर किलोमीटर है।
क्या लोगों को मौत के हवाले किया जा रहा है?
स्टेट ऑफ़ ग्लोबल एयर 2025 के मुताबिक, 2023 के दौरान भारत में एयर पॉल्यूशन से होने वाली मौतों का अनुमानित आंकड़ा करीब 2 मिलियन था।
अगर हम यही रेश्यो गुजरात पर लागू करें, तो राज्य में लगभग 2 लाख मौतें एयर पॉल्यूशन से जुड़ी हो सकती हैं। हालांकि, यह कोई ऑफिशियल राज्य-वार आंकड़ा नहीं है, बल्कि एक अनुमान है।
अलग-अलग स्टडीज़ में अहमदाबाद शहर में एयर पॉल्यूशन से जुड़ी हज़ारों मौतों का अनुमान दिखाया गया है।
वनदेवी बिक गई
अलग-अलग स्टडीज़ से पता चलता है कि 2015-16 और 2021-22 के बीच गुजरात का ट्री कवर काफी कम हो गया है।
कुछ स्टडी में कहा गया है कि 2013 से अब तक कुल ट्री कवर में करीब 20 परसेंट की कमी आई है।
ऑफिशियल अप्रूवल से पता चलता है कि 2001 से 2026 के बीच अलग-अलग प्रोजेक्ट्स के लिए कम से कम 100 स्क्वेयर किलोमीटर जंगल की ज़मीन डायवर्ट की गई है।
धनदेवी बिक गई
संसद में दी गई जानकारी के मुताबिक, 2014-15 से 2023-24 के बीच बैंकों ने 16.35 लाख करोड़ रुपये का NPA राइट ऑफ किया।
यह भी कहा गया कि पिछले पांच से साढ़े पांच साल में पब्लिक सेक्टर बैंकों में 6.15 लाख करोड़ रुपये का NPA राइट ऑफ किया गया।
देश को कर्जदार बनाया
2001 में केंद्र सरकार का कर्ज करीब 22 से 25 लाख करोड़ रुपये था। 2025-26 तक यह बढ़कर करीब 223 लाख करोड़ रुपये हो गया है।
गुजरात सरकार का कर्ज भी पिछले 25 सालों में करीब आठ गुना बढ़ गया है।
2001 में कर्ज़: लगभग Rs. 50 हज़ार करोड़
2025-26 में कर्ज़: लगभग Rs. 4 लाख करोड़
अगर यही रफ़्तार रही तो आने वाले सालों में राज्य का कर्ज़ Rs. 5 लाख करोड़ को पार कर सकता है।
गरीबी का सवाल
देश और गुजरात के लोगों की खुशी को ही सही मायने में विकास और देशहित कहते हैं।
सरकारी रिपोर्ट के मुताबिक, गरीबी कम हुई दिखाई गई है, हालांकि इसके तरीके और क्राइटेरिया को लेकर बहस और विवाद दोनों हैं।
नीति आयोग की 2023 की रिपोर्ट के मुताबिक, गुजरात में गरीबी:
2015-16 में यह 16.6 प्रतिशत थी
2019-21 में यह घटकर 11.7 प्रतिशत हो गई है
लेकिन ज़िले के हिसाब से स्थिति अलग-अलग है।
कुछ अनुमानों के मुताबिक:
दाहोद में गरीबी 38.3 प्रतिशत है
डांग में 26.6 प्रतिशत
छोटा उदयपुर में 25.2 प्रतिशत
नर्मदा में 22.6 प्रतिशत
पंचमहल में 18.1 प्रतिशत
सबसे ज़्यादा गरीबी आदिवासी इलाकों में है।
देश में लगभग 80 करोड़ लोगों और गुजरात में करोड़ों लोगों को अभी भी सस्ते दामों पर अनाज देने की ज़रूरत है। यह बात विकास के दावों के बीच गरीबी और असमानता के मुद्दों को ज़िंदा रखती है। (गुजराती से गूगल अनुवाद, मूल अहेवाल देंखे)[:]
