[:gj]આસામમાં ગુજરાતી સિલ્કનો વિરોધ કેમ, શું છે સિલ્ક સિટી સુરતની કઠણાઈ[:en]Why Gujarati silk is opposed in Assam, what is the story of Silk City Surat?[:hn]असम में गुजराती सिल्क का विरोध क्यों, क्या है सिल्क सिटी सूरत की कहानी?[:]

[:gj](દિલીપ પટેલ, અમદાવાદ)
200 રૂપિયાથી લઈને 5 હજાર રૂપિયા સુધી વેચાતી સાડી આસામની મહિલાઓની ઓળખ છે. જે સાડી સુરતમાં બને છે. આસામરી અસલી સીલ્કની સાડીઓ પરંપરાગત વણાટનો ખજાનો છે જે સાડી માટે સ્ત્રીઓ ગર્વ અનુભવે છે. આસામી મહિલાઓનો પરંપરાગત પહેરવેશ મેખલા ચાદર છે. એક રીતે, આસામમાં સાડીના બે ટુકડા છે જેને ‘મેખલા ચાદર’ કહેવામાં આવે છે.

આસામ સરકાર દ્વારા ગુજરાતના સિલ્ક સિટી ગણાતાં સુરતમાં ઉત્પાદિત થતી મેખલા ચાદોર સાડી ઉપર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે. ભારત માં એક રાજ્ય બીજા રાજ્ય પર વેપાર ધંધા નો પ્રતિબંધ મુકે તે કદાચ પેહલી ઘટના હશે. બન્ને રાજ્યોમાં ભાજપની સરકાર અને કેન્દ્રમાં ભાજપની ભાજપ સરકાર છે. ભાજપના પ્રદેશ પ્રમુખ સી આર પાટીલ, દેશના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી, કપડા પ્રધાન પણ ગુજરાતના છે છતાં ગુજૃરાતને અન્યાય કરવાનું રાજકારણ રમવામાં આવી રહ્યું છે. જેની પાછળ રાજકિય ચાલ છે.

ગુજરાત રાજ્યના સુરતમાં 1500થી 3 હજાર કરોડ રૂપિયાનો મેખલા ચાદોર સાડી નો વેપાર આસામ સાથે થઈ રહ્યો હતો. તેનું નુકશાન વેપાર જગતને ભોગવવું પડશે. સુરતમાં ઉત્પાદિત મેખલા ચાદોર સાડીઓનું વેચાણ તથા મોટા પ્રમાણમાં રો મટીરીયલ યાર્ન – ઝરી પણ ત્યાં મોકળવવામાં આવે છે.

સુરતના વણકરો
ટેક્ષટાઇલ નગરી સુરતનો કાપડ ઉદ્યોગ દરરોજ 3 કરોડ મીટર તમામ પ્રકારનું કાપડ તૈયાર કરે છે. રોજનું ટર્નઓવર પણ 100 કરોડ સુધીનું હોય છે.

સુરત શહેરમાં 250 વણકરો રેપિયર જેક્વાર્ડ પર અને એક હજાર પાવરલૂમ પર કાપડનું ઉત્પાદન કરે છે. સુરતમાં બનતી આ આસામી સિલ્ક સાડીના પોલિએસ્ટર વર્ઝન પર અને આસામ જવા પર પ્રતિબંધ મુકવામાં આવેલો છે. ટેકસટાઇલ ઉદ્યોગના 5 હજાર વધુ ટ્રેડર્સ, વિવર્સ સહિત કામદારોની રોજી રોટી ઉપર અસર પડી છે.

સુરતમાંથી દર મહિને 500 કરોડની સાડીઓ આસામ મોકલવામાં આવતી હતી. આસામ હેન્ડલૂમ બોર્ડના હસ્તક્ષેપથી, આસામ સરકારે 1 માર્ચના રોજ આસામી સિલ્ક પોલિએસ્ટર વેરિઅન્ટ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે કારણ કે, આસામી પોલિએસ્ટર સાડીઓના પોલિએસ્ટર સંસ્કરણથી સ્થાનિક હેન્ડલૂમ ઉદ્યોગોને ભારે નુકસાન થશે. 14 માર્ચએ બિહુ તહેવાર પર તેની ખાસ માંગ છે, જેમાં વેપારીઓને એક હજાર કરોડનું નુકસાન થવાની સંભાવના છે. જો કે તે હેન્ડલૂમથી 7 થી 30 હજાર રૂપિયામાં વેચાય છે. સુરતનું આ કાપડ 250 થી 300 રૂપિયામાં વેચાય છે.

રાજ્ય કક્ષાના કાપડ મંત્રી દર્શના જરદોશ સુરતના સાંસદ હોય ત્યારે મોસાળમાં જમણ હોય અને સુરત ભૂખ્યું રહે તેવી સ્થિતિ બની છે.

વિવિધ ટેકસટાઇલ એસોસિયેશનએ કાપડ મંત્રીને રજૂઆત કરી હતી કે સુરતના વેપારીઓનો કાપડ નો માલ અને પૈસા આસામમાં અટવાયા છે. આગામી દિવસોમાં વેપારને મોટું નુકશાન થાય તેવી ચિંતા દર્શાવી હતી. ભાજપના મુખ્યમંત્રી મક્કમતાથી આસામ સરકાર સાથે નિર્ણય પાછો ખેંચવડાવે. આંતરરાજ્ય વેપારમાં આ પ્રકારના પ્રતિબંધ આવનારા સમય માં મુક્ત વેપાર વ્યવસ્થા માટે ચિંતા ઉપજાવે છે. રાજ્યો આ પ્રકાર ના પ્રતિબંધ લાવશે તો વેપાર કેમ થશે?

હાલ 100 કરોડથી વધારેની મેખલા સાડીનો જથ્થો છે. થોડા દિવસોમાં વેપારીઓનો વાર્ષિક 1200 કરોડથી વધુના વેપાર પર અસર થશે. આ બાબતને લઈને ગુજરાત વિવર્સ વેલ્ફેર એસો. (ફોગવા) દ્વારા પણ કેન્દ્રિય રાજ્ય કક્ષાના ટેક્સટાઈલ મંત્રી દર્શના જરદોશને દિલ્હીમાં જઈને રજૂઆત કરશે.

બે રાજ્યો વચ્ચેના સંબંધો ખરાબ
ગુજરાત વિવર્સ વેલ્ફેર એસો.પ્રમુખ અશોક જીરાવાલાએ કહ્યું હતું કે, ‘આસામમાં સુરતની સાડી બેન કરવામાં આવે તે યોગ્ય વાત નથી, બે રાજ્યો વચ્ચેના સંબંધો ખરાબ થવાની શક્યતા છે. PM મોદી અને CM ભુપેન્દ્ર પટેલે દરમિયાનગીરી કરીઆસામના CM હેમંતો વિશ્વા શર્મા જોડે વાતચીત કરી સમસ્યાનું નિવારણ લાવવું જોઈએ.

અસલી નકલી
સુલકુચી રેશમ લૂમ્સ અને મુગા સિલ્કની અસલી સાડી હોય છે. સુઆલકુચી આસામમાં રેશમ-વણાટનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે. સુઆલુ એ વૃક્ષ છે જેના પાંદડા મુગા રેશમના કીડાને ખવડાવવામાં આવે છે. કુચી એટલે ક્લસ્ટર. સુલકુચી નિષ્ણાત આસામી વણકરોનું ઘર છે. રેશમની ત્રણ મુખ્ય જાતો છે – ગોલ્ડન મુગા, સફેદ પેટ અને ગરમ એરી જે હેન્ડલૂમ ઉદ્યોગો માટે છે.
મેખલા ચાદર સાડી પ્યોર સિલ્કની બનેલી હોવાથી તેની કિંમત 8,000 થી 10,000 રૂપિયા સુધીની છે, જ્યારે આ પોલિએસ્ટર સાડી સુરતમાં ગ્રાહકોને 700 થી 800 રૂપિયામાં મળે છે.

સાડી એ કાપડના બે ટુકડા છે જે શરીરની આસપાસ ચુસ્તપણે વીંટાળેલા છે.

નીચેનો ભાગ, કમરથી નીચે લપેટાયેલો છે, તેને મેખેલા કહે છે. તે એક પહોળા નળાકાર કાપડનો ટુકડો હોય છે, જેને ફોલ્ડ કરીને કમરની આસપાસ ફિટ કરવામાં આવે છે. પ્લીટ્સ જમણી તરફ ફોલ્ડ કરવામાં આવે છે. મેખલાને કમરની આસપાસ બાંધવા માટે ક્યારેય દોરા કે નાડુનો ઉપયોગ થતો નથી.

ટુ-પીસ ડ્રેસનો ઉપરનો ભાગ, જેને ચાડોર કહેવાય છે, છેડો નાભિની ઉપર મેખલાની ટોચ પર રહેલો છે અને બાકીનો ભાગ છાતીની આસપાસ વીંટળાયેલો છે.

વણાટ સામગ્રીમાં કપાસ, મુગા, પૅટ રેશમ અને એરી સિલ્ક છે. હવે ઓછી કિંમત લાવવા કૃત્રિમ સામગ્રી સાથે પેટ સિલ્કના વિવિધ મિશ્રણો સાથે બનાવવામાં આવે છે.

બીજા 10 રાજ્યો પ્રતિબંધ મૂકી શકે છે.

ગુજરાતના પાટણના અસલી પટોડાને સીન્થેટીક દોરાએ ખતમ કરી દીધા છે. ગુજરાત પટોળા, બાંધણી, ઘરચોળા અને અજરખ સાડીઓ પર પ્રતિબંધ નહીં.
ગુજરાતમાં પાટણના પટોળાની સીલ્ક સાડી છે. તેની સીન્થેટિક પટોળા સાડી રાજકોટ જિલ્લામાં બને છે. ડબલ ઈકતમાં વણાયેલા રેશમના પટણ-પટોળા સ્વપ્નમય લાગે છે. આ વણાટને 12મી સદીમાં રેશમના યાર્નના ઉત્તમ સાલ્વી વણકરો દ્વારા મહારાષ્ટ્રથી ગુજરાતમાં લાવવામાં આવી હતી. તેનું નામ ચાલુક્યોની રાજધાની પાટણ પરથી રાખવામાં આવ્યું હતું. સોલંકી વંશ સાથે ગાઢ રીતે સંકળાયેલું હતું. ઘળચોળા અને જામનગરની બાંધણી સાડી છે. કચ્છ પ્રદેશના સૌથી જૂના ટેકનિકલ બ્લોક અજરખની સાડી બને છે.
આ તમામ સિલ્કના બદલે સીન્થેટીક દોરાથી નકલી બને છે. તો શું ગુજરાત સરકાર પ્રતિબંધ મૂકશે ?

મહારાષ્ટ્રની પૈઠાણી
મહારાષ્ટ્રની પૈઠાણી સાડી ફ્લોરોસન્ટ રંગોમાં લગ્નમાં જોવા મળતી ખાસ સાડી છે. ઔરંગાબાદ નજીક પૈઠાણ બને છે. ઉચ્ચ ગુણવત્તાના રેશમ સાથે સોનેરી અથવા ચાંદીના રંગના ઝરી દોરા વડે બનાવવામાં આવેલ બોર્ડર અને હેમ જોવા જેવું છે. આ સાડી પણ સુરતમાં બને છે તો શું મહારાષ્ટ્ર પણ પ્રતિબંધ મૂકશે?

રાજસ્થાન
કોટા દોરિયા, બાંધણી, લહેરિયા અને બ્લોક પ્રિન્ટની મળતી સાડીઓની ખાસિયત એ છે કે તેઓ ત્યાંની ગરમીનો સામનો કરે છે. જોધપુરી બાંધણી, રાય બાંધેજ, શિફોન અને જ્યોર્જેટના કપડાંમાં બને છે. રાજસ્થાની દેબુ, સાંગાનેરી અને બગરુની બ્લોક પ્રિન્ટ ટસર, મલબાર, કોસા સિલ્કની સાડી બને છે, શું રાજસ્થાન પ્રતિબંધ મૂકશે?

તેલંગણા
તેલંગાણાના વણકરો પોચમપલ્લી, ગડવાલ, નારાયણપેટ, મંગલગિરી, ગોલ્લાભામા સીલ્ક સાડીઓ બનાવે છે, જે મોટે ભાગે તેમના ગામોના નામથી ઓળખાય છે. શિયાળામાં સાડી ગરમ ​​રાખે છે. શું તેલંગળા પ્રતિબંધ મૂકશે?

આંધ્ર પ્રદેશ – તેલિયા રૂમાલ
આંધ્ર પ્રદેશના ગોદાવરી જિલ્લામાં આવેલું ગામ બંદરુલંકામાં સુંદર હેન્ડલૂમ સાડીઓ માટે પ્રખ્યાત છે. 80 કાઉન્ટ યાર્નનો ઉપયોગ કરીને વણાયેલી સુતરાઉ સાડી છે. તેલિયા રૂમાલ એ કાપડનો ચોરસ ટુકડો છે. જે વણાટ પહેલાં દોરાને ગૂંથીને રંગવાની પ્રક્રિયા દ્વારા બનાવવામાં આવે છે. તેલયુક્ત ટેક્સચર અને ગંધ આપવા માટે તેલમાં પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે. બ્લોક પ્રિન્ટ અને હેન્ડ પેઈન્ટેડ કલમકારી સુધીની સાડીઓ બને છે. આંધ્રની તેમની વિશેષ ઓળખ છે. તે પણ સુરતમાં બને છે તો શું આંધ્ર પ્રદેશ પ્રતિબંધ મૂકશે?

કર્ણાટક – ઇલ્કલ
સુતરાઉ અને સિલ્કના દોરાથી બનેલી ઇલ્કલ સાડી એ ઉત્તરીય કર્ણાટકની છે. રંગીન, ચમકદાર બોર્ડર અને વિશિષ્ટ ડિઝાઈનમાં વણાયેલા પલ્લા છે.

તમિલનાડુ – કાંજીવરમ
કાંજીવરમ સિલ્ક અને કોટનથી બને છે. મદુરાઈના સુંગુડી, કોઈમ્બતુરની આસપાસના કોરા, કરાઈકુડીના ચેટ્ટીનાડ, વદમાનપક્કમના કાંચી કોટન, મયલાદુથુરાઈના કોરાનાડુ અને વીરવનલ્લુર, થિરુનેલ સૈરુવેલીના ચેદીબુટ્ટા છે. ચેટીનાદની 100 અને 1000 બુટા સાડીઓની સુંદરતા મંદિરોની દીવાલો જેવી છે. કોઈમ્બતુર સિલ્ક, કારા સિલ્ક, નાના શહેર તિરુવન્નામલાઈ અરાની અથવા અરનીના મલબેરી સિલ્ક સાડી છે. રાસીપુરમમાં વણાયેલી અરાની સાડીઓ છે.

કેરળ -કસાવુ સાડી
કસવુ અથવા કસાવુ સાડી કેરળના સિલ્કની છે. કેરળની ઓળખ છે. સોનેરી ઝરી બોર્ડર અને આંચળ છે, જે દૈવી સૌંદર્ય મહિલાઓને આપે છે. મલયાલી સમુદાયનો સાંસ્કૃતિક પહેરવેશ છે.

ઓડિશા
ઓડિશાના દરેક ગામમાં મિરગન વણકરોએ ઈક્કતની કળાને ભારત સુધી પહોંચાડી છે, જે શેતૂરથી લઈને તસર જેવા રેશમના દોરાથી બનાવે છે. પાસપલ્લી અને નવ બ્લોકની નવકોઠી, બ્રહ્મપુરી, તારાબલી, નીલચક્ર વગેરે ખાસ બોર્ડર પલ્લુમાં બનાવવામાં આવતી સિલ્કની સાડીઓ છે. ઓરિસ્સામાં ઓછી કિંમતનો કપાસ પાકે છે તેમાં પણ સાડી બને છે. સુતા લુગા, ડોંગરિયા, કારગિલ, કટકી, હબાસપુરી, કાઠીફેરા, પીતાલા વગેરે નામોથી સાડી ઓળખાય છે. વણાટની મહેનતના આધારે કિંમત નક્કી કરવામાં આવે છે.

પાકિસ્તાન પણ
ગેનાજી સુથાર પાકિસ્તાનના નગરપારકરથી 1971માં પહેલા રાજસ્થાનના બાડમેર અને પછી બનાસકાંઠા જિલ્લાના થરાદમાં આવીને વસ્યા હતાં. પાકિસ્તાનથી કારીગરી સાથે લઈને આવ્યા હતા. પાકિસ્તાની એપ્લિક વર્કની પાકિસ્તાની સાડીની પાંરપરિક કારીગરીને દેશભરમાં પ્રખ્યાત કરી છે. ભારતમાં ફક્ત અહીં જ પાકિસ્તાની સાડી બને છે. કાપડ લાવીને તેના પર ડિઝાઇન છાપે છે. ત્યારબાદ લાકડાના પાટ પર હથોડી અને છીણીના ઉપયોગથી કટ કરે છે. આ કાપેલા કાપડના નીચે એક બીજું કાપડ મૂકીને ઉપરના કાપડને વાળીને ટાંકા લેવામાં આવે છે અને છેલ્લે તે તૈયાર થાય છે. સાડીનો ભાવ 5 હજારથી લઈને 50 હજાર રૂપિયા સુધીનો છે.

સિલ્કી ભારત
સિલ્ક માર્કનો ઉદ્દેશ સિલ્કના સામાન્ય પ્રમોશન અને ભારતીય સિલ્કની દેશ-વિદેશમાં બ્રાન્ડ ઇક્વિટી બનાવવાનો છે. પટોળા સિલ્ક સાડી ટોચની પાંચ રેશમ વણાટમાંથી એક છે જે દરેક ભારતીય સાડી પ્રેમી પોતાના કપડાના કબાટમાં હોય તેવું ઈચ્છે છે.

ભારતમાં રેશમનું ઉત્પાદન 2020-21માં 32,763 ટન હતું. 2021-22માં તે વધીને 35 હજાર ટનની આસપાસ હતું. જે ભારતની મહિલાઓને શુદ્ધ સિલ્કી સાડી પૂરી પાડી શકે એવી ક્ષમતા ધરાવતું નથી. તેથી સિન્થેટીક સિલ્કની સાડીની જરૂર છે.

સુરતની કૃત્રિમ સિલ્કી સાડી પ્રખ્યાત છે.

ભારતમાં કુદરતી રેશમના કપડાની નિકાસ 2015-16માં રૂ.2496 કરોડ, 2016-17માં 2093 કરોડ, 2019-20માં અંદાજે 3 હજાર કરોડ રૂપિયાની નિકાસ થઈ હોવાની શક્યતા છે.

2011-12માં 1685 મીનીયન ટન હતું. જે 2019-20માં 8500 મી.ટન ઉત્પાદન ભારતમાં કરવાનો લક્ષ્યાંક હતો.

સિલ્ક માર્ક ઓર્ગેનાઈઝેશન ઓફ ઈન્ડિયાએ ક્વોલિટી એશ્યોરન્સ લેબલ છે, જે  શુદ્ધ રેશમનું બનેલું છે. તેને સિલ્ક યાર્ન, સાડીઓ, ડ્રેસ મટિરિયલ્સ, મેડ અપ, ફર્નિશિંગ મટિરિયલ્સ અને અન્ય સિલ્ક પ્રોડક્ટ્સ સાથે જોડી શકાય છે જે 100% નેચરલ સિલ્કથી બનેલા હોય છે.

4300થી વધુ સભ્યો અને 4.3 કરોડથી વધુ સિલ્ક માર્ક લેબલવાળા ઉત્પાદનો બજારમાં છે.

દક્ષિણ ગુજરાતના વલસાડ, સુરત, નવસારીમાં રેશમની ખેતી 1984થી થાય છે. હવે મહેસાણા, વડોદરા, ખેડામાં ખેતી થવા લાગી છે. નવસારી કૃષિ વિશ્વ વિદ્યાલયમાં ખેડૂતોને સેરીકલ્ચરની તાલીમ 2016થી આપવામાં આવે છે.

સુરતના 700 રેશમ ઉત્પાદકો અને દેશભરના 3,000 રેશમ ઉત્પાદકો છે. 85થી 1 કરોડ લોકોને તેમાં રોજગારી સિલ્કમાં મળે છે.
ભારતમાં કાપડથી લગભગ 23 થી 25 લાખ લોકોની રોજગારી અને લગભગ 4 કરોડ લોકોની આજીવિકા મેળવે છે.

હાલમાં રાજ્યમાં એકમાત્ર સુરેન્દ્રનગર જિલ્લામાં માસિક 1000 કિલો સિલ્ક પ્રોસેસિંગ થઈ રહ્યું છે. ગુજરાતમાં કુલ માગ સામે 50-60 ટકા જ સિલ્કનું પ્રોસેસિંગ થઇ રહ્યું છે.

ગુજરાતી પટોળામાં કાચા માલ તરીકે વપરાતા સિલ્ક યાર્નની હંમેશા આયાત કરવી પડે છે. ગુજરાત સિલ્ક યાર્ન ઉત્પાદન કરી શકશે. કર્ણાટક અને પશ્ચિમ બંગાળમાંથી કોશેટો મગાવી પ્લાન્ટમાં સિલ્ક યાર્ન પર પ્રોસેસિંગ થાય છે. 3000 ચોરસફૂટમાં વિસ્તરેલા પ્લાન્ટમાં માસિક 1000 કિગ્રા સિલ્ક પ્રોસેસિંગ થઈ રહ્યુ છે. એક જ શિફ્ટમાં કાર્યરત પ્લાન્ટમાં વાર્ષિક રૂ. 2 કરોડનુ સિલ્ક યાર્ન ઉત્પાદિત થવાનો લક્ષ્યાંક મૂક્યો છે.

જો પ્લાન્ટ 3 શિફ્ટમાં કાર્યરત બને તો વાર્ષિક રૂ. 5 કરોડનુ સિલ્ક પ્રોસેસિંગ થવાની ક્ષમતા છે. કર્ણાટક, બેંગ્લોરથી સિલ્કનુ રો-મટિરિયલ્સ ગણાતા કોશેટોનું આ પ્લાન્ટમાં પ્રોસેસિંગ થવાથી પટોળા ઉત્પાદકોની ક્ષમતામાં વધારો થયો છે.

ગુજરાતમાં સિલ્ક સેગમેન્ટમાં 40 સંસ્થાઓ છે. જે 2000થી વધુ મહિલાઓને રોજગાર આપે છે. ખાદી ગ્રામઉદ્યોગ સાથે કાર્યરત 52 સંસ્થાઓ 5000 લોકોને રોજગાર આપી રહી છે.
ઓનલાઇન ખરીદીના કારણે પટોળાની લોકપ્રિયતા વધી છે. સામાન્ય રીતે પટોળા ઉત્પાદિત કરતો એક પરિવાર વાર્ષિક 5-7 પટોળા વેચાણ કરતો હતો જે આજે વધી 8-10 પટોળાનુ વેચાણ કરી રહ્યો છે. ઉત્તરોત્તર ટ્રેન્ડ વધી રહ્યો છે.

ગુજરાતની પ્રખ્યાત સાડી, પટોળા માટે કાચોમાલ રેશમી તાંતણાના હોવાના કારણે કર્ણાટક અથવા પશ્ચિમ બંગાળમાંથી ખરીદવામાં આવે છે, જ્યાં રેશમ પ્રક્રિયાના એકમો સ્થિત છે, જેથી કાપડની કિંમતમાં અનેકગણો વધારો થાય છે.

કર્ણાટક અને પશ્ચિમ બંગાળથી રેશમના કીડા લાવીને ઘરેલુ રેશમી તાંતણા પર પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે. પ્

બનારસી સાડીના વણાટકામમાં વપરાતા આર્ટ સિલ્ક અથવા પોલીસ્ટર સિલ્ક યાર્નનું ઉત્પાદન 1100 ટનથી ઘટીને 500 ટન પ્રતિ માસ થઈ ગયું છે.

સૂતર કાંતતા અડધા ડઝન કારીગરો આર્ટ સિલ્ક યાર્નનું ઉત્પાદન સુરતમાં કરે છે. 70% મલ્ટી કલર કાંતેલું સૂતર બનારસી સાડીના વણકરોને મોકલાય છે, જ્યારે બાકીનું સૂટ અને શર્ટ તેમજ ડ્રેસ મટિરિયલ તૈયાર કરતાં ગાર્મેન્ટ યુનિટોને આપવામાં આવે છે.
દર મહિને આર્ટ સિલ્ક યાર્નનો વપરાશ 200-250 ટન છે.

દેશમાં કાપડ બનાવવા માટે ભારતમાં સુરત અને ખંભાત ચોથા જાણીતા સ્થાનો છે. ગુજરાત પહેલા 10 રાજ્યો છે જે રેશમના કીડા ઉછેરવાની ખેતી કરે છે.

રેશમની ખેતીમાં વિશિવનું 60 ટકા ઉત્પાદન ચીન અને ભારત કરી રહ્યું છે. ફ્રાંસ, બ્રાઝિલ, જાપાન, રશિયા, કોરિયામાં રેશમની ખેતી થાય છે. ગુજરાતમાં મોટા પાયે ખેતી થતી નથી.

સુરતમાં વિગન સિલ્ક ફેબ્રિકસનું ઉત્પાદન ઓગષ્ટ 2021થી શરૂ કર્યું છે. પશ્ચિમી દેશોમાં આ ફેબ્રિકની મોટી માંગ છે. ભારતમાં પ્રથમવાર સુરતના યાર્ન ઉત્પાદકો દ્વારા છેક ઓસ્ટ્રેલિયાથી આયાત કરી વિગન સિલ્ક ફેબ્રિકસના ઉત્પાદનનો આરંભ કરી દેવાયો છે. વિગન લકસ યાર્ન હિંસા રહીત હોવા સાથે ઇકો ફ્રેન્ડલી પણ છે. આ યાર્ન બાયોડિગ્રેડેબલ છે. કિડાને માર્યા વગરનું આ યાર્ન 50 ટકા સસ્તુ પડે છે.

ચીન વૈશ્વિક સિલ્ક આઉટપુટના 80 ટકા ઉત્પાદન કરે છે. ભારતનો બજારહિસ્સો માત્ર 13 ટકા છે. જ્યારે બાકીના દેશોનું સિલ્કનું ઉત્પાદન સાત ટકા છે. ભારત વાર્ષિક ગ્રોથ રેટ 19 ટકા છે. દેશમાં 2016માં સિલ્કનું 28,000થી 30,000 મેટ્રિક ટનનું ઉત્પાદન થાય છે. દેશમાં સિલ્કની આયાત 6,500 એમટીથી ઘટાડીને 3,500 એમટી થઈ છે.

અસલ સિલ્કનું કાપડ મોંઘું પડવાના કારણે લોકો તેની અવેજીમાં આર્ટ સિલ્ક ફેબ્રિક વાપરી રહ્યા છે. જે આબેહૂબ અસલ સિલ્કની જેમ તૈયાર થતા તેની હાલમાં ભારે માગ ઉભી થઇ છે. સુરત શહેરના 1200 મશીનો પર અસલ સિલ્ક ઉત્પાદિત થતું હતું. પરંતુ હાલની સ્થિતિમાં મોંઘું કાપડ ખરીદવા નથી માંગતા જેને પગલે આર્ટ સિલ્ક ચલણમાં આવી રહ્યું છે.

અસલી સિલ્કનું કાપડ રૂપિયા 200થી 300 એક મીટર દીઠ તૈયાર થતું હોય છે. સામાન્ય સાડી પણ રૂપિયા 4000થી 5000માં તૈયાર થતી હોય છે. જેના કારણે શહેરના ઉત્પાદકો પાસે માંડ દસ ટકા જેટલું પ્રોડક્શન રહે છે.

સુરતમાં મેનમેડ આર્ટ સિલ્કનું ફેબ્રિક પ્રતિદિન અંદાજે 3થી 4 લાખ મીટરનું પ્રોડક્શન થાય છે. આર્ટ સિલ્કની 60થી 70 ટકા ઉત્પાદન ક્ષમતામાં બનાવટ થઇ રહી છે. બેંગ્લોરની સરખામણીએ સુરતમાં અસલ અને આર્ટ બંને સિલ્કનું ઉત્પાદન સારુ છે. 1.5 લાખ મીટર પૈકી 50 ટકા જેટલું એક્સપોર્ટ ગલ્ફમાં થઈ રહ્યું છે.

સુરતમાં 2019માં ટેક્સટાઇલમાં 60 વર્ષ થયા છતા સુરત સિલ્ક ફેબ્રિકમાં મજબૂત થયું નથી. 1500 લૂમ્સ મશીનો પર 5 લાખ મીટર સિલ્ક ફેબ્રિકનું ઉત્પાદન થતું હતું.

પોલિએસ્ટર ફેબ્રિકમાં સુરત આજે વિશ્વભરમાં પ્રસિદ્ધ થઈ ગયું છે, પણ સિલ્કમાં જોઈએ એટલી પ્રગતિ કરી શક્યું નથી. સુરતમાં 2019માં 1500 લૂમ્સ પર મહિને 5 લાખ મીટર સિલ્ક ફેબ્રિકનું ઉત્પાદન થતું હતું.

2019 સુધીના 5 વર્ષમાં વૈશ્વિક સિલ્ક નિકાસમાં ઘટાડો નોંધાયો હતો.  ભારતમાં 2010માં સિલ્ક ફેબ્રિકની માંગ 2.94 બિલિયનની હતી, જેમાં 2.34 ટકા વૃદ્ધિ સાથે 2014માં 3.30 બિલિયનની  રહી હતી. દેશમાં સિલ્ક ફેબ્રિક સુરત ઉપરાંત હેન્ડલૂમ ક્લસ્ટર એવા બનારસ અને ભાગલપુર તથા વિવિંગ ક્લસ્ટર એવા કાંચીપુરમ, સાલેમ, બેંગલોર અને મૈસુરમાં તૈયાર થાય છે.

1954માં સિલ્ક ફેબ્રિક બનાવવાની શરૂઆત સુરતમાં ધનામિલથી થઈ હતી.  ધીમે ધીમે બીજા સુરતના જાણીતા ફેમિલી આમાં જોડાયાં હતાં. 2019માં સુરતમાં સિલ્ક ફેબ્રિકનું ઉત્પાદન મહિને 5 લાખ મીટર જેટલું હતું. ચીન અને વિયેતનામથી દર મહિને 20 ટનની ખપત છે.

દેશમાં 2020 સુધીમાં સિલ્કનું ઉત્પાદન 38500 ટન કરવાનો લક્ષ્યાંક નક્કી કરાયો હતો. સિલ્કનું ઉત્પાદન 2017માં 30350 ટન હતું. 2020માં 38500 ટન કરવા માટે કેન્દ્ર સરકારે 300 મિલિયન યુ.એસ ડોલર ફાળવ્યા છે. દેશના 51 હજાર ગામડાઓમાં 76 લાખ લોકોને રોજગારી પૂરી કરવા પૂરી પાડવાનું કામ સિલ્ક ઇન્ડસ્ટ્રીઝ કરી રહી છે. 32.80 લાખ હેન્ડલુમ અને 45800  પાવરલૂમની મદદથી 81.4 લાખ વિવર્સ આ ઇન્ડસ્ટ્રી સાથે સંકળાયેલા છે.

નવસારી

નવસારી જિલ્લા ના સદલાવ ગામમાં શહતૂત રેશમ ઉત્પાદન માટે શહતૂત ના છોડ ના રોપણીનું આયોજન અને ઉદ્ઘાટન મે 2022માં કરવામાં આવ્યું હતું.

ગુજરાત માં હાઈટેક ટેક્નોલોજી થી પરિપૂર્ણ મલબારી સિલ્ક (શહતૂત ના ઝાડ) જેની રોપણી કરવામાં આવી, ગુજરાત ના ઇતિહાસ માં રેશમ સિલ્ક ની શરૂઆત થઇ હતી પણ કોઈ કારણસર અહીંના ખેડૂતોને એનો લાભ મળ્યો નથી, એના સામે ભારત ના 27 રાજ્યોમાં આ શહતૂત રેશમ નું મોટા પ્રમાણ માં ઉત્પાદન થઇ રહ્યો છે અને એ રાજ્યો ના ખેડૂતો સરકારી યોજનાનો પુરેપૂરો લાભ લઇ રહ્યા છે અને આર્થિક રીતે સબળ બની રહ્યા છે.

કુકુન ફાર્મિંગ ખુબ જ મોટા પ્રમાણ ના અનેક રાજ્ય માં ચાલી રહ્યું છે હવે ગુજરાત ના ખેડૂતો સમૃદ્ધ અને સક્ષમ બને તેના માટે રાષ્ટ્રીય કિસાન દળ અને રાષ્ટ્રીય કિસાન સેના અને કેન્દ્રીય સિલ્ક બોર્ડ (ટેક્સ્ટાઇલ મિનિસ્ટ્રી ) નો ખુબ ખુબ આભાર વ્યક્ત કરે છે. ગુજરાત માં આવનારા સમય માં 10000 એકર સેરીક્લચર અને ફાર્મિંગ ઉત્પાદન માટે ખેડૂતો એ લાગણી દર્શાવી છે.

 

 [:en](Dilip Patel, Ahmedabad)
Sarees ranging from Rs 200 to Rs 5,000 are the identity of the women of Assam. Which sarees are made in Surat? Asamari real silk sarees are a treasure trove of traditional weaving that women take pride in sarees. The traditional dress of Assamese women is the Mekhla Chadar. In a way, there are two pieces of saree in Assam called ‘Mekhla Chadar’.

The Assam government has banned Mekhla Chador sarees manufactured in Surat, which is considered the silk city of Gujarat. This may be the first time in India that one state has imposed a trade embargo on another. There is a BJP government in both the states and a BJP government in the center. BJP state president CR Patil, country’s Prime Minister Narendra Modi, textile minister are also from Gujarat, but politics is being done to do injustice to Gujarat. Behind which political trick is going on.

Mekhla chadar sarees worth 1500 to 3 thousand crores were being traded from Assam in Surat of Gujarat state. The business world will have to bear its loss. Mekhla Chador sarees made in Surat are sold and a large amount of raw material thread – zari is also obtained from there.

Weavers of Surat
The textile industry of Surat, the textile city, produces 30 million meters of all kinds of fabric every day. The daily turnover is also up to 100 crores.

In Surat city, 250 weavers make cloth on rapier jacquard and 1000 on powerloom. The polyester version of this Assamese silk saree made in Surat has been banned from going to Assam. The livelihood of 5 thousand more workers of the textile industry, including traders and weavers, has been affected.

Sarees worth 500 crores were sent to Assam every month from Surat. With the intervention of the Assam Handloom Board, the Assam government has banned the polyester version of Assamese silk on March 1 as the polyester version of Assamese polyester sarees would cause huge losses to the local handloom industries. There is a special demand for it on Bihu festival on March 14, in which there is a possibility of a loss of one thousand crores to the traders. Although it is sold from handloom for 7 to 30 thousand rupees. This cloth of Surat is sold for 250 to 300 rupees.

When State Textiles Minister Darshana Zardosh is the MP of Surat, Mosal has rights and Surat remains hungry.

Various textile associations informed the Textiles Minister that the textile goods and money of the traders of Surat are stuck in Assam. He expressed concern that the business would suffer huge losses in the coming days. The BJP Chief Minister along with the Assam government should firmly withdraw this decision. Such restrictions on interstate trade raise concerns for future free trade regimes. If states bring such restrictions then why trade?

At present there are more than 100 crore Mekhla sarees. The annual business of more than 1200 crores of traders will be affected in a few days. Gujarat Vivar Welfare Association regarding this matter. (Phogwa) will also present Union State Level Textiles Minister Darshana Zardosh in Delhi.

Poor relations between the two states
Ashok Jeerawala, president of the Gujarat Weavers Welfare Association, said, “It is not right to ban Surat sarees in Assam, it is expected to spoil the relations between the two states.” PM Modi and CM Bhupendra Patel should intervene and talk to Assam CM Hemanto Vishwa Sharma to solve the problem.

real fake
Sulkuchi silk looms and Muga silk are the original sarees. Sualkuchi is a major silk-weaving center in Assam. Sualu is a tree whose leaves are fed to the muga silkworm. Kuchi means group. Sulkuchi is home to expert Assamese weavers. There are three main varieties of silk for handloom industries – Golden Muga, White Pet and Garam Eri.
Mekhla Chadar sarees are made of pure silk and cost between Rs 8,000 and 10,000, while customers in Surat can find these polyester sarees for Rs 700 to 800.

A saree consists of two pieces of cloth that are wrapped tightly around the body.

The lower part wrapped below the waist is called Mekhla. It is a broad cylindrical piece of cloth, which is folded and put around the waist. The plates are bent to the right. Thread or nadu is never used to tie the mekhla around the waist.

The upper part of the two-piece dress, called the chadar, rests on the top of the mekhla above the navel and the rest is wrapped around the chest.

The weaving materials are cotton, muga, pat silk and ari silk. Now made with various blends of pet silk with synthetic materials to bring down the cost.

Another 10 states may impose restrictions.

Synthetic threads have replaced the original patodas of Gujarat’s Patan. No restrictions on Gujarat Patola, Bandhani, Gharchola and Ajrakh sarees.
Patola silk saree is Patola in Gujarat. Its synthetic Patola sarees are made in Rajkot district. The silk Patna-Patola woven in double ikat looks dreamy. This weaving was brought from Maharashtra to Gujarat in the 12th century by the excellent Salvi weavers of silk yarn. It was named after Patan, the capital of the Chalukyas. Was closely associated with the Solanki dynasty. There are Ghalchhola and Jamnagar tie sarees. Ajrakh Sari is the oldest technical block in the Kutch region.
silk all of them

Instead, it is faked with synthetic thread. So will the Gujarat government impose a ban?

Paithani of Maharashtra
The Paithani saree from Maharashtra is a typical saree seen in fluorescent colors at weddings. Paithan near Aurangabad

What

Rajasthan Rajasthan
Kota doriya, bandhani, leheriya and block print sarees are unique in the sense that they can withstand the summer heat. Made in Jodhpuri Bandhani, Raya Bandhej, Chiffon and Georgette. Rajasthani Debu, Sanganeri and Bagru block print sarees are made from Tushar, Malabar, Kosa silk, will Rajasthan ban them?

Telangana
The weavers of Telangana make silk sarees from Pochampally, Gadwal, Narayanpet, Mangalagiri, Golbhama, mostly known by the names of their villages. Sarees keep you warm in winters. Will Telangana ban?

Andhra Pradesh – Telia Rumal
Bandarulanka, a village in the Godavari district of Andhra Pradesh, is famous for its beautiful handloom sarees. This is a cotton saree woven using 80 count yarn. Telia Rumal is a square piece of cloth. Which is made by the process of dyeing the yarn by knotting it before weaving it. Processed in oil to give oily texture and smell. Block print and hand painted Kalamkari sarees are made. Andhra has its own special identity. If it is made in Surat too, will Andhra Pradesh ban it?

Karnataka – Ilkal
The Ilkal saree, made of cotton and silk threads, is from northern Karnataka. There are woven pallas in colourful, glittering borders and distinctive designs.

Tamil Nadu – Kanjeevaram
Kanjeevaram is made of silk and cotton. Sungudi in Madurai, Kora around Coimbatore, Chettinad in Karaikudi, Kanchi Kottan in Vadamanapakkam, Koranadu in Mayaladuthurai and Chedibutta, Thirunel Sairuveli in Veeravanallur. The beauty of 100 and 1000 boota sarees of Chettinad is like the walls of temples. Coimbatore silk, Kara silk, small town Tiruvannamalai Arani or Arni’s mulberry silk saree. There are Ara sarees woven in Rasipuram.

Kerala – Kasavu Sarees
Kasavu or Kasavu sarees are silks from Kerala. Kerala’s identity. Golden zari borders and udder, which gives divine beauty to the women. The cultural dress of the Malayali community is.

Odisha
Mirgan weavers in every village of Odisha have brought the art of ikat to India from mulberry to tasar-like silk threads. Paspalli and Navkothi, Brahmapuri, Tarabali, Neelachakra etc. silk sarees are made in special border pallu of nine blocks. Sarees are also made from the cheaper cotton grown in Orissa. Sarees are known by the names of Suta Luga, Dongaria, Kargil, Katki, Habaspuri, Kathifera, Pitala etc. The price is determined by the labor of weaving.

Pakistan too
Genaji Suthar came from Nagarparkar in Pakistan and settled in 1971 first in Barmer in Rajasthan and then in Tharad in Banaskantha district. Brought over with craftsmanship from Pakistan. Pakistani appliqué work has made the traditional craftsmanship of Pakistani saree famous all over the country. Pakistani sarees are made only here in India. They bring the cloth and print the design on it. Then with the help of hammer and chisel cuts are made on the wooden planks. Another cloth is placed below this cut cloth and the top cloth is folded and stitched and finally it is ready. The cost of a saree ranges from 5 thousand to 50 thousand rupees.

silky india
The Silk Mark aims at general promotion of silk and building brand equity of Indian silk at home and abroad. Patola silk saree is one of the top five silk weaves that every Indian saree lover wants to have in their wardrobe.

Silk production in India in 2020-21 was 32,763 tonnes. In 2021-22, it increased to about 35 thousand tonnes. Whose capacity is not to provide pure silk sarees to the women of India. Hence the need of synthetic silk saree.

Surat’s artificial silk saree is famous.

The export of natural silk fabrics in India is estimated to be Rs 2496 crore in 2015-16, Rs 2093 crore in 2016-17, Rs 3 thousand crore in 2019-20.

It was 1685 million tonnes in 2011-12. Which was targeted to produce 8500 million tonnes in India in 2019-20.

Silk Mark is a quality assurance label by the organization of India, which is made of pure silk. It can be combined with silk yarn, sarees, dress materials, made ups, furnishing materials and other silk products that are made from 100% natural silk.

More than 4300 members and more than 43 million Silk Mark Labeled products are in the market.

Sericulture is being done since 1984 in Valsad, Surat, Navsari in South Gujarat. Now farming has started in Mehsana, Vadodara, Kheda. Navsari Agricultural University is imparting sericulture training to farmers since 2016.

There are 700 silk producers in Surat and 3,000 silk producers across the country. 85 to 1 crore people have got employment in silk.
Textiles in India provide employment to about 23 to 25 lakh people and livelihood to about 4 crore people.

Presently 1000 kg of silk is being processed monthly in Surendranagar district alone in the state. Against the total demand in Gujarat, only 50-60 per cent silk is being processed.

The silk thread used as a raw material in Gujarati Patola has always had to be imported. Gujarat will be able to produce silk thread. Karnataka at Kosheto Magavi Plant

And processing takes place on the silk yarn of West Bengal. Spread over 3000 square feet, this plant is processing 1000 kg of silk every month. The annual cost of a plant working in one shift is Rs. A target has been set to produce 2 crore silk threads.

If the plant is operated in 3 shifts, the annual cost of Rs. 5 crore silk processing capacity. Processing of silk raw material from Bengaluru, Karnataka in this plant will increase the capacity of Patola manufacturers.

has increased.

There are 40 establishments in the silk segment in Gujarat. Due to which more than 2000 women get employment. 52 establishments associated with Khadi Village Industries are providing employment to 5000 people.
Online shopping has increased the popularity of Patola. Usually a patola producing family used to sell 5-7 patolas annually which has increased to 8-10 patolas today. The trend is slowly increasing.

Patola, Gujarat’s famous saree, being a silk thread, the raw material is sourced from Karnataka or West Bengal, where the silk processing units are located, thus increasing the cost of the fabric manifold.

Silkworms are imported from Karnataka and West Bengal to process domestic silk yarn. P

The production of art silk or polyester silk yarn used in Banarasi saree weaving has come down from 1100 tonnes to 500 tonnes per month.

In Surat half a dozen cotton spinning artisans produce art silk yarn. 70% of the multicolored yarn is sent to Banarasi saree weavers, while the rest is supplied to garment units making suits and shirt and dress materials.
The consumption of kala silk yarn is 200-250 tonnes per month.

Surat and Khambhat are the fourth known places in India for making cloth in the country. Gujarat is the first 10 states to cultivate sericulture.

In silk production, China and India are producing 60 percent of the silk. Silk is cultivated in France, Brazil, Japan, Russia, Korea. Agriculture is not practiced on a large scale in Gujarat.

Vigan Silk Fabrics has started production in Surat from August 2021. This fabric is in great demand in western countries. For the first time in India, the production of vegan silk fabric imported from Australia has been started by the yarn makers of Surat. Vegan Lux yarn is also cruelty-free and eco-friendly. This thread is biodegradable. This non-wormless thread is 50 percent cheaper.

China produces 80 percent of the global silk production. India’s market share is only 13 percent. While the silk production of the rest of the countries is seven percent. India’s annual growth rate is 19 percent. The country produced 28,000 to 30,000 metric tons of silk in 2016. Import of silk in the country has been reduced from 6,500 MT to 3,500 MT.

Due to the cost of real silk fabric, people are using art silk instead. It is in high demand as it is prepared like vivid original silk. In Surat city, real silk was produced on 1200 machines. But in the current situation, do not want to buy expensive clothes, due to which art silk is coming into vogue.

Real silk cloth is made in 200 to 300 rupees per meter. A normal saree is also made in 4000 to 5000 rupees. Due to which the manufacturers of the city hardly get ten percent production.

About 3 to 4 lakh meters of man-made art silk fabric is produced daily in Surat. Art silk is being manufactured at 60 to 70 percent production capacity. Compared to Bangalore, Surat has better production of both real and artificial silk. About 50 per cent of the 1.5 lakh meters is being exported to the Gulf.

Surat is not strong in silk fabric despite having 60 years in textile in 2019. 5 lakh meters of silk fabric was produced on 1500 loom machines.

Surat is now world famous in polyester fabric, but not much progress has been made in silk. Surat produced 5 lakh meters of silk fabric per month on 1500 looms in 2019.

In the 5 years to 2019, global silk exports declined. The demand for silk fabric in India was 2.94 billion in 2010, which increased by 2.34 percent to 3.30 billion in 2014. Apart from Surat, silk fabric in the country is produced in Banaras and Bhagalpur which are handloom clusters and Kanchipuram, Salem, Bangalore and Mysore which are weaving clusters.

In 1954, production of silk fabric was started from Dhanamil in Surat. Gradually, more prominent families of Surat joined it. In 2019, the production of silk fabric in Surat was 5 lakh meters per month. Consumption from China and Vietnam is 20 tonnes per month.

A target of 38500 tonnes of silk production was set in the country by 2020. The production of silk in 2017 was 30350 tonnes. The central government has allocated US$300 million to make 38500 tons in 2020. Sericulture is working to provide employment to 76 lakh people in 51 thousand villages of the country. 81.4 lakh weavers are associated with this industry with the help of 32.80 lakh handlooms and 45800 powerlooms.

Navsari

Plantation of mulberry trees for mulberry silk production was planned and inaugurated in Sadlav village of Navsari district in May 2022.

Malabari silk (mulberry tree) planted with hi-tech technology in Gujarat started silk production in the history of Gujarat, but for some reason the farmers here have not been able to get the benefit and the farmers of those states are taking full advantage of this government scheme K is becoming more financially strong.[:hn](दिलीप पटेल, अहमदाबाद)
200 रुपये से लेकर 5 हजार रुपये तक की साड़ियां असम की महिलाओं की पहचान हैं। सूरत में कौन सी साड़ियां बनती हैं। असामारी असली रेशम की साड़ियाँ पारंपरिक बुनाई का खजाना हैं जो महिलाओं को साड़ियों पर गर्व है। असमिया महिलाओं की पारंपरिक पोशाक मेखला चादर है। एक तरह से असम में साड़ी के दो टुकड़े होते हैं जिन्हें ‘मेखला चादर’ कहा जाता है।

असम सरकार ने सूरत में निर्मित मेखला चादोर साड़ियों पर प्रतिबंध लगा दिया है, जिसे गुजरात का रेशम शहर माना जाता है। भारत में यह पहली बार हो सकता है कि एक राज्य ने दूसरे राज्य पर व्यापार प्रतिबंध लगाया हो। दोनों राज्यों में बीजेपी की सरकार है और केंद्र में बीजेपी की सरकार है. भाजपा के प्रदेश अध्यक्ष सीआर पाटिल, देश के प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी, कपड़ा मंत्री भी गुजरात से हैं, लेकिन गुजरात के साथ अन्याय करने की राजनीति की जा रही है. जिसके पीछे राजनीतिक चाल चल रही है।

गुजरात राज्य के सूरत में 1500 से 3 हजार करोड़ की मेखला चादर की साड़ियों का कारोबार असम से हो रहा था। इसका नुकसान कारोबारी जगत को उठाना पड़ेगा। सूरत में निर्मित मेखला चादोर साड़ियाँ बेची जाती हैं और बड़ी मात्रा में कच्चे माल के धागे – ज़री भी वहाँ से प्राप्त किए जाते हैं।

सूरत के बुनकर
कपड़ा शहर सूरत का कपड़ा उद्योग हर दिन 3 करोड़ मीटर सभी प्रकार के कपड़े का उत्पादन करता है। रोजाना का टर्नओवर भी 100 करोड़ तक है।

सूरत शहर में 250 बुनकर रेपियर जेकक्वार्ड पर और एक हजार पावरलूम पर कपड़ा बनाते हैं। सूरत में बनी इस असमिया रेशमी साड़ी के पॉलिएस्टर संस्करण पर असम जाने पर प्रतिबंध लगा दिया गया है। कपड़ा उद्योग के 5 हजार और व्यापारियों, बुनकरों सहित श्रमिकों की रोजी रोटी प्रभावित हुई है।

सूरत से हर महीने 500 करोड़ की साड़ियां असम भेजी जाती थीं। असम हथकरघा बोर्ड के हस्तक्षेप से, असम सरकार ने 1 मार्च को असमिया रेशम के पॉलिएस्टर संस्करण पर प्रतिबंध लगा दिया है क्योंकि असमिया पॉलिएस्टर साड़ियों के पॉलिएस्टर संस्करण से स्थानीय हथकरघा उद्योगों को भारी नुकसान होगा। 14 मार्च को बिहू पर्व पर इसकी विशेष मांग है, जिसमें व्यापारियों को एक हजार करोड़ का नुकसान होने की संभावना है। हालांकि हैंडलूम से इसे 7 से 30 हजार रुपए में बेचा जाता है। सूरत का यह कपड़ा 250 से 300 रुपये में बिकता है।

प्रदेश की कपड़ा मंत्री दर्शना जरदोश जब सूरत की सांसद हैं तो मोसल में हक है और सूरत भूखी रहती है।

विभिन्न कपड़ा संघों ने कपड़ा मंत्री को बताया कि सूरत के व्यापारियों का कपड़ा सामान और पैसा असम में फंसा हुआ है। उन्होंने चिंता जताई कि आने वाले दिनों में कारोबार को बड़ा नुकसान होगा। भाजपा के मुख्यमंत्री को असम सरकार के साथ इस फैसले को मजबूती से वापस लेना चाहिए। अंतरराज्यीय व्यापार पर इस तरह के प्रतिबंध भविष्य में मुक्त व्यापार व्यवस्था के लिए चिंता पैदा करते हैं। अगर राज्य इस तरह की पाबंदियां लाएंगे तो व्यापार क्यों होगा?

वर्तमान में 100 करोड़ से अधिक मेखला साड़ियां हैं। व्यापारियों का 1200 करोड़ से अधिक का सालाना कारोबार कुछ ही दिनों में प्रभावित होगा। इस मामले को लेकर गुजरात विवर वेलफेयर एसोसिएशन. (फोगवा) दिल्ली में केंद्रीय राज्य स्तरीय कपड़ा मंत्री दर्शना जरदोश को भी पेश करेंगी।

दोनों राज्यों के बीच खराब संबंध
गुजरात वीवर्स वेलफेयर एसोसिएशन के अध्यक्ष अशोक जीरावाला ने कहा, “असम में सूरत की साड़ियों पर प्रतिबंध लगाना सही नहीं है, इससे दोनों राज्यों के बीच संबंध खराब होने की आशंका है.” पीएम मोदी और सीएम भूपेंद्र पटेल को दखल देना चाहिए और समस्या के समाधान के लिए असम के सीएम हेमंतो विश्व शर्मा से बात करनी चाहिए.

असली नकली
सुल्कुची रेशम के करघे और मुगा रेशम मूल साड़ियाँ हैं। सुआलकुची असम में एक प्रमुख रेशम-बुनाई केंद्र है। सुआलू एक ऐसा पेड़ है जिसकी पत्तियाँ मुगा रेशमकीट को खिलाई जाती हैं। कूची का अर्थ होता है समूह। सुल्कुची विशेषज्ञ असमिया बुनकरों का घर है। हथकरघा उद्योगों के लिए रेशम की तीन मुख्य किस्में हैं- गोल्डन मुगा, व्हाइट पेट और गरम एरी।
मेखला चादर साड़ियां शुद्ध रेशम से बनी होती हैं और इनकी कीमत 8,000 से 10,000 रुपये के बीच होती है, जबकि सूरत में ग्राहकों को ये पॉलिएस्टर साड़ियां 700 से 800 रुपये में मिल जाती हैं।

एक साड़ी कपड़े के दो टुकड़े होते हैं जो शरीर के चारों ओर कसकर लपेटे जाते हैं।

कमर के नीचे लिपटा हुआ निचला भाग मेखला कहलाता है। यह कपड़े का एक चौड़ा बेलनाकार टुकड़ा होता है, जिसे मोड़कर कमर के चारों ओर लगाया जाता है। प्लेट्स दाईं ओर मुड़ी हुई हैं। मेखला को कमर में बांधने के लिए कभी भी धागे या नाडू का प्रयोग नहीं किया जाता है।

टू-पीस ड्रेस का ऊपरी हिस्सा, जिसे चादर कहा जाता है, नाभि के ऊपर मेखला के शीर्ष पर टिका होता है और बाकी को छाती के चारों ओर लपेटा जाता है।

बुनाई की सामग्री कपास, मुगा, पट रेशम और अरी रेशम हैं। अब कम लागत लाने के लिए सिंथेटिक सामग्री के साथ पालतू रेशम के विभिन्न मिश्रणों के साथ बनाया गया है।

अन्य 10 राज्य प्रतिबंध लगा सकते हैं।

गुजरात के पाटन के असली पटोड़े की जगह सिंथेटिक धागों ने ले ली है। गुजरात पटोला, बंधनी, घरचोला और अजरख साड़ियों पर कोई प्रतिबंध नहीं।
गुजरात में पटोला सिल्क साड़ी पटोला है। इसकी सिंथेटिक पटोला साड़ियां राजकोट जिले में बनाई जाती हैं। डबल इकत में बुने रेशमी पटना-पटोला देखने में स्वप्निल लगते हैं। यह बुनाई 12वीं शताब्दी में रेशम के धागे के उत्कृष्ट सालवी बुनकरों द्वारा महाराष्ट्र से गुजरात लाई गई थी। इसका नाम चालुक्यों की राजधानी पाटन के नाम पर रखा गया था। सोलंकी राजवंश के साथ घनिष्ठ रूप से जुड़ा हुआ था। घलछोला और जामनगर टाई साड़ी हैं। अजरख साड़ी कच्छ क्षेत्र का सबसे पुराना तकनीकी ब्लॉक है।
इन सभी को सिल्क की जगह सिंथेटिक धागे से फेक किया जाता है। तो क्या गुजरात सरकार लगाएगी बैन?

महाराष्ट्र के पैठानी
महाराष्ट्र की पैठनी साड़ी शादियों में फ्लोरोसेंट रंगों में देखी जाने वाली एक खास साड़ी है। औरंगाबाद के पास पैठण

क्या

राजस्थान Rajasthan
कोटा डोरिया, बंधनी, लहेरिया और ब्लॉक प्रिंट की साड़ियां इस मायने में अनूठी हैं कि वे वहां की गर्मी को झेल लेती हैं। जोधपुरी बंधनी, राया बंधेज, शिफॉन और जॉर्जेट के परिधानों में निर्मित। राजस्थानी देबू, सांगानेरी और बगरू ब्लॉक प्रिंट की साड़ियां तुषार, मालाबार, कोसा सिल्क से बनती हैं, क्या राजस्थान बैन करेगा?

तेलंगाना
तेलंगाना के बुनकर पोचमपल्ली, गडवाल, नारायणपेट, मंगलगिरी, गोलभामा से रेशम की साड़ियां बनाते हैं, जिन्हें ज्यादातर उनके गांवों के नाम से जाना जाता है। साड़ी आपको सर्दियों में गर्म रखती है। क्या तेलंगाना प्रतिबंध लगाएगा?

आंध्र प्रदेश – तेलिया रूमाल
आंध्र प्रदेश के गोदावरी जिले का एक गाँव बंदरुलंका अपनी खूबसूरत हथकरघा साड़ियों के लिए प्रसिद्ध है। यह 80 काउंट सूत का उपयोग करके बुनी गई एक सूती साड़ी है। तेलिया रूमाल कपड़े का एक चौकोर टुकड़ा होता है। जो धागे को बुनने से पहले गांठ लगाकर रंगने की प्रक्रिया से बनता है। ऑयली टेक्सचर और गंध देने के लिए ऑयल में प्रोसेस किया गया. ब्लॉक प्रिंट और हाथ से पेंट की हुई कलमकारी साड़ियां बनाई जाती हैं। आंध्र की अपनी खास पहचान है। अगर यह सूरत में भी बनता है तो क्या आंध्र प्रदेश इस पर प्रतिबंध लगाएगा?

कर्नाटक – इल्कल
सूती और रेशमी धागों से बनी इल्कल साड़ी उत्तरी कर्नाटक की है। रंगीन, चमकदार सीमाओं और विशिष्ट डिजाइनों में बुने हुए पल्ले हैं।

तमिलनाडु – कांजीवरम
कांजीवरम रेशम और कपास से बना होता है। मदुरै में सुंगुडी, कोयम्बटूर के आसपास कोरा, कराईकुडी में चेट्टीनाड, वाडमनपक्कम में कांची कोटन, मायालादुथुराई में कोरानाडु और वीरवनल्लूर में चेदीबुट्टा, थिरुनेल सैरुवेली। चेट्टीनाड की 100 और 1000 बूटा साड़ियों की खूबसूरती मंदिरों की दीवारों जैसी है। कोयम्बटूर सिल्क, कारा सिल्क, छोटा शहर तिरुवन्नमलाई अरनी या अरनी की शहतूत सिल्क साड़ी। रासीपुरम में बुनी हुई आरा साड़ियाँ हैं।

केरल – कसावू साड़ी
कसावू या कसावू साड़ियां केरल की रेशम हैं। केरल की पहचान है। सुनहरी जरी की सीमा और थन है, जो महिलाओं को दिव्य सौंदर्य प्रदान करता है। मलयाली समुदाय की सांस्कृतिक पोशाक है।

ओडिशा
ओडिशा के हर गांव में मिरगन बुनकर इकत की कला को शहतूत से लेकर तसर जैसे रेशमी धागों तक बनाकर भारत ले आए हैं। पासपल्ली और नवकोठी, ब्रह्मपुरी, ताराबली, नीलाचक्र आदि रेशम की साड़ियां नौ ब्लॉकों के विशेष बार्डर पल्लू में बनाई जाती हैं। उड़ीसा में उगाए जाने वाले सस्ते कपास से भी साड़ियाँ बनाई जाती हैं। साड़ियों को सूता लुगा, डोंगरिया, कारगिल, कटकी, हबसपुरी, कथीफेरा, पिटाला आदि नामों से जाना जाता है। बुनाई के श्रम के आधार पर मूल्य निर्धारित होता है।

पाकिस्तान भी
गेनाजी सुथार पाकिस्तान के नगरपारकर से आए और 1971 में पहले राजस्थान के बाड़मेर और फिर बनासकांठा जिले के थराद में बस गए। पाकिस्तान से शिल्प कौशल के साथ लाया गया। पाकिस्तानी तालियों के काम ने पाकिस्तानी साड़ी की पारंपरिक शिल्पकारी को पूरे देश में प्रसिद्ध कर दिया है। पाकिस्तानी साड़ियां सिर्फ यहीं भारत में बनती हैं। कपड़ा लाकर उस पर डिजाइन छाप देते हैं। फिर हथौड़े और छेनी की मदद से लकड़ी के तख्तों पर कट लगाए जाते हैं। इस कटे हुए कपड़े के नीचे एक और कपड़ा रखा जाता है और ऊपर के कपड़े को मोड़कर सिल दिया जाता है और अंत में यह तैयार हो जाता है। एक साड़ी की कीमत 5 हजार से 50 हजार रुपए तक है।

रेशमी भारत
सिल्क मार्क का उद्देश्य रेशम का सामान्य प्रचार करना और देश और विदेश में भारतीय रेशम की ब्रांड इक्विटी का निर्माण करना है। पटोला रेशम की साड़ी शीर्ष पांच रेशम बुनाई में से एक है जिसे हर भारतीय साड़ी प्रेमी अपनी अलमारी में रखना चाहता है।

2020-21 में भारत में रेशम उत्पादन 32,763 टन था। 2021-22 में यह बढ़कर करीब 35 हजार टन हो गया। जिसकी क्षमता भारत की महिलाओं को शुद्ध रेशमी साड़ी प्रदान करने की नहीं है। इसलिए सिंथेटिक सिल्क साड़ी की जरूरत है।

सूरत की कृत्रिम रेशमी साड़ी प्रसिद्ध है।

भारत में प्राकृतिक रेशमी वस्त्रों का निर्यात 2015-16 में 2496 करोड़ रुपये, 2016-17 में 2093 करोड़ रुपये, 2019-20 में 3 हजार करोड़ रुपये रहने का अनुमान है।

2011-12 में यह 1685 मिलियन टन था। जिसे 2019-20 में भारत में 8500 मिलियन टन उत्पादन का लक्ष्य रखा गया था।

सिल्क मार्क भारत के संगठन द्वारा एक गुणवत्ता आश्वासन लेबल है, जो शुद्ध रेशम से बना है। इसे रेशम के धागों, साड़ियों, ड्रेस सामग्री, मेड अप, फर्निशिंग सामग्री और अन्य रेशम उत्पादों के साथ जोड़ा जा सकता है जो 100% प्राकृतिक रेशम से बने होते हैं।

4300 से अधिक सदस्य और 4.3 करोड़ से अधिक सिल्क मार्क लेबल वाले उत्पाद बाजार में हैं।

दक्षिण गुजरात के वलसाड, सूरत, नवसारी में 1984 से रेशम की खेती हो रही है। अब मेहसाणा, वडोदरा, खेड़ा में खेती शुरू हो गई है। नवसारी कृषि विश्वविद्यालय 2016 से किसानों को रेशम उत्पादन का प्रशिक्षण दे रहा है।

सूरत में 700 रेशम उत्पादक हैं और देश भर में 3,000 रेशम उत्पादक हैं। रेशम में 85 से 1 करोड़ लोगों को रोजगार मिला हुआ है।
भारत में कपड़ा लगभग 23 से 25 लाख लोगों को रोजगार और लगभग 4 करोड़ लोगों की आजीविका प्रदान करता है।

वर्तमान में राज्य में अकेले सुरेंद्रनगर जिले में 1000 किलोग्राम रेशम का मासिक प्रसंस्करण किया जा रहा है। गुजरात में कुल मांग के मुकाबले केवल 50-60 प्रतिशत रेशम का प्रसंस्करण किया जा रहा है।

गुजराती पटोला में कच्चे माल के रूप में इस्तेमाल होने वाले रेशम के धागे को हमेशा आयात करना पड़ता है। गुजरात रेशम के धागे का उत्पादन कर सकेगा। कोशेतो मगावी संयंत्र में कर्नाटक और पश्चिम बंगाल के रेशम के धागों पर प्रसंस्करण होता है। 3000 वर्ग फीट में फैले इस प्लांट में हर महीने 1000 किलो सिल्क की प्रोसेसिंग हो रही है। एक शिफ्ट में काम करने वाले प्लांट की वार्षिक लागत रु। 2 करोड़ रेशम के धागे के उत्पादन का लक्ष्य रखा गया है।

यदि संयंत्र को 3 शिफ्टों में संचालित किया जाता है, तो वार्षिक रू. 5 करोड़ रेशम प्रसंस्करण क्षमता। इस संयंत्र में बेंगलुरु, कर्नाटक से रेशम के कच्चे माल की प्रोसेसिंग से पटोला निर्माताओं की क्षमता में वृद्धि होगी।

बढ़ गया है।

गुजरात में रेशम खंड में 40 प्रतिष्ठान हैं। जिससे 2000 से अधिक महिलाओं को रोजगार मिलता है। खादी ग्रामोद्योग से जुड़े 52 प्रतिष्ठान 5000 लोगों को रोजगार दे रहे हैं।
ऑनलाइन शॉपिंग से पटोला की लोकप्रियता बढ़ी है। आमतौर पर एक पटोला उत्पादक परिवार सालाना 5-7 पटोला बेचता था जो आज बढ़कर 8-10 पटोला हो गया है। चलन धीरे-धीरे बढ़ रहा है।

पटोला, गुजरात की प्रसिद्ध साड़ी, रेशम का धागा होने के कारण कच्चा माल कर्नाटक या पश्चिम बंगाल से प्राप्त किया जाता है, जहाँ रेशम प्रसंस्करण इकाइयाँ स्थित हैं, इस प्रकार कपड़े की कीमत कई गुना बढ़ जाती है।

रेशम के कीड़ों को घरेलू रेशम के धागे को संसाधित करने के लिए कर्नाटक और पश्चिम बंगाल से आयात किया जाता है। पी

बनारसी साड़ी बुनाई में इस्तेमाल होने वाले आर्ट सिल्क या पॉलिएस्टर रेशम के धागों का उत्पादन 1100 टन से घटकर 500 टन प्रति माह रह ​​गया है।

सूरत में आधा दर्जन सूत कताई कारीगर आर्ट सिल्क यार्न का उत्पादन करते हैं। बहुरंगी सूत का 70% बनारसी साड़ी बुनकरों को भेजा जाता है, जबकि बाकी की आपूर्ति सूट और शर्ट और ड्रेस सामग्री बनाने वाली परिधान इकाइयों को की जाती है।
कला रेशम के धागे की खपत प्रति माह 200-250 टन है।

सूरत और खंभात देश में कपड़ा बनाने के लिए भारत में चौथे ज्ञात स्थान हैं। गुजरात रेशम उत्पादन की खेती करने वाले पहले 10 राज्य हैं।

रेशम उत्पादन में चीन और भारत 60 प्रतिशत रेशम का उत्पादन कर रहे हैं। रेशम की खेती फ्रांस, ब्राजील, जापान, रूस, कोरिया में की जाती है। गुजरात में बड़े पैमाने पर कृषि नहीं की जाती है।

विगन सिल्क फैब्रिक्स ने अगस्त 2021 से सूरत में उत्पादन शुरू कर दिया है। पश्चिमी देशों में इस कपड़े की काफी मांग है। भारत में पहली बार ऑस्ट्रेलिया से आयातित विगन रेशमी कपड़ों का उत्पादन सूरत के धागा निर्माताओं द्वारा शुरू किया गया है। विगन लक्स यार्न क्रूरता मुक्त और पर्यावरण के अनुकूल भी है। यह धागा बायोडिग्रेडेबल है। यह गैर-कीड़ा रहित धागा 50 प्रतिशत सस्ता है।

चीन वैश्विक रेशम उत्पादन का 80 प्रतिशत उत्पादन करता है। भारत का मार्केट शेयर सिर्फ 13 फीसदी है। जबकि बाकी देशों का रेशम उत्पादन सात प्रतिशत है। भारत की वार्षिक वृद्धि दर 19 प्रतिशत है। देश ने 2016 में 28,000 से 30,000 मीट्रिक टन रेशम का उत्पादन किया। देश में रेशम का आयात 6,500 मीट्रिक टन से घटाकर 3,500 मीट्रिक टन कर दिया गया है।

असली रेशमी कपड़े की कीमत के कारण लोग इसकी जगह कला रेशमी कपड़े का प्रयोग कर रहे हैं। ज्वलंत मूल रेशम की तरह तैयार होने वाले इसकी भारी मांग है। सूरत शहर में 1200 मशीनों पर असल रेशम का उत्पादन होता था। लेकिन मौजूदा हालात में महंगे कपड़े नहीं खरीदना चाहते जिससे आर्ट सिल्क प्रचलन में आ रहा है।

असली रेशमी कपड़ा 200 से 300 रुपये प्रति मीटर में बन जाता है। एक नॉर्मल साड़ी भी 4000 से 5000 रुपए में बन जाती है। जिससे शहर के विनिर्माताओं के पास बमुश्किल दस फीसदी उत्पादन हो पाता है।

सूरत में प्रतिदिन लगभग 3 से 4 लाख मीटर मानव निर्मित कला रेशमी कपड़े का उत्पादन होता है। आर्ट सिल्क का निर्माण 60 से 70 प्रतिशत उत्पादन क्षमता पर किया जा रहा है। बैंगलोर की तुलना में सूरत में असली और कलात्मक रेशम दोनों का बेहतर उत्पादन होता है। 1.5 लाख मीटर का लगभग 50 प्रतिशत खाड़ी में निर्यात किया जा रहा है।

2019 में सूरत में टेक्सटाइल में 60 साल होने के बावजूद रेशमी कपड़े में सूरत मजबूत नहीं है। 1500 करघे मशीनों पर 5 लाख मीटर रेशमी कपड़े का उत्पादन किया गया।

सूरत अब पॉलिएस्टर कपड़े में विश्व प्रसिद्ध है, लेकिन रेशम में ज्यादा प्रगति नहीं हुई है। सूरत में 2019 में 1500 करघों पर प्रति माह 5 लाख मीटर रेशमी कपड़े का उत्पादन हुआ।

2019 तक के 5 वर्षों में, वैश्विक रेशम निर्यात में गिरावट आई है। 2010 में भारत में रेशमी कपड़े की मांग 2.94 अरब थी, जो 2014 में 2.34 प्रतिशत बढ़कर 3.30 अरब हो गई। सूरत के अलावा, देश में रेशमी कपड़े का उत्पादन बनारस और भागलपुर में होता है जो हथकरघा समूह हैं और कांचीपुरम, सलेम, बैंगलोर और मैसूर जो बुनाई समूह हैं।

1954 में सूरत के धनामिल से रेशमी कपड़े का उत्पादन शुरू किया गया। धीरे-धीरे इसमें सूरत के और भी नामी परिवार जुड़ गए। 2019 में सूरत में रेशमी कपड़े का उत्पादन 5 लाख मीटर प्रति माह था। चीन और वियतनाम से खपत 20 टन प्रति माह है।

देश में 2020 तक 38500 टन रेशम उत्पादन का लक्ष्य रखा गया था। 2017 में रेशम का उत्पादन 30350 टन था। केंद्र सरकार ने 2020 में 38500 टन बनाने के लिए 300 मिलियन अमेरिकी डॉलर आवंटित किए हैं। रेशम उद्योग देश के 51 हजार गांवों में 76 लाख लोगों को रोजगार देने का काम कर रहा है। 32.80 लाख हैंडलूम और 45800 पावरलूम की मदद से 81.4 लाख बुनकर इस उद्योग से जुड़े हैं।

नवसारी

शहतूत रेशम उत्पादन के लिए शहतूत के पेड़ लगाने की योजना बनाई गई और मई 2022 में नवसारी जिले के सदलाव गांव में इसका उद्घाटन किया गया।

गुजरात में हाईटेक तकनीक से रोपे गए मालाबारी रेशम (शहतूत के पेड़) ने गुजरात के इतिहास में रेशम उत्पादन की शुरुआत की लेकिन किसी कारणवश यहां के किसानों को इसका लाभ नहीं मिल पाया है और उन राज्यों के किसान इसका भरपूर लाभ उठा रहे हैं सरकारी योजना के और आर्थिक रूप से मजबूत हो रहे हैं।

कुकुन की खेती अब बहुत बड़े पैमाने पर कई राज्यों में हो रही है। गुजरात के किसानों को समृद्ध और सक्षम बनाने के लिए राष्ट्रीय किसान दल और राष्ट्रीय किसान सेना और केंद्रीय रेशम बोर्ड (कपड़ा मंत्रालय) को धन्यवाद। किसानों ने निकट भविष्य में गुजरात में 10000 एकड़ रेशम उत्पादन और कृषि उत्पादन की इच्छा व्यक्त की है।[:]