[:gj]રેશમના કિડાની ખેતીમાં જંગી કમાણી કરતાં ગુજરાતના ખેડૂતો. સુરત અસલી સિલ્ક સિટી બની શકે તેમ છે[:en]Farmers of Gujarat earning heavily in silk Farming. Surat can become real Silk City[:hn]रेशम की खेती में भारी कमाई करते गुजरात के किसान। सूरत असली सिल्क सिटी हो सकता है[:]

Silk । રેશમ । 1 । AGN । allgujaratnews.in । Gujarati News ।
Silk । રેશમ । 1 । AGN । allgujaratnews.in । Gujarati News ।

[:gj]દિલીપ પટેલ, અમદાવાદ, 2020

એક સમયે કુદરતી રેશમના પાટણના પટોળા વિશ્વ વિખ્યાત હતા. હવે સુરતના અશલ સીલ્ક ઉદ્યોગ માટે નવા દ્વારા ખોલી શકે તેમ છે. શેતુરના રેશમની ખેતીની શક્યા વધારી આપે એવી જાતો અંગે પ્રયોગો કરીને નવસારી કૃષિ વિશ્વ વિદ્યાલય દ્વારા ભલામણ કરવામાં આવી છે. નવસારી કૃષિ વિશ્વ વિદ્યાલયના કીટક શાસ્ત્ર વિભાગ દ્વારા 2019થી ખેતી કરવાની ભલામણ કરેલી જાતો છે.

દક્ષિણ ગુજરાતના ભારે વરસાદ ખેત આબોહવાકીય વિસ્તારના શેતુરના રેશમના સંકર કીડાનો ઉછેર કરવા માટે નવી જાતો છે. જેમાં FC1+ FC2 અથવા FC2+FC1નો ઉછેર કરવાથી ઉચ્ચ ગુણવત્તા વાળું અર્થક્ષમ રેશમ પ્રાપ્ત કરી શકાય છે. તેના ઇંડા બેંગલોરના સેન્ટ્રલ સિલ્કબોર્ડના નેશનલ સિલ્કવોર્મ સીડ ઓર્ગેનાઈઝેશન પાસેથી મળી શકે છે. આ જાતોની ચકાસણી દક્ષિણ ગુજરાત માટે કરી છે.

હિંસા અને ઝેર

ગુજરાત અહિંસાને વરેલું હોવાથી રેશમી કિડાથી રેશમ મળવવાનું ઓછું પસંદ કરે છે. જોકે, ખેડૂતો કપાસ પેદા કરવામાં જંતુનાશક દવા છાંટીને કરોડો કિડા મારી નાંખે છે. તેના કરતાં શેતુરના કિડા ઓછી મરે છે.

રેશમી કાપડમાં ચોથું સ્થાન

દેશમાં કાપડ બનાવવા માટે ભારતમાં સુરત અને ખંભાત ચોથા જાણીતા સ્થાનો છે. નવસારી કૃષિ વિશ્વ વિદ્યયાલયના કિટક શાસ્ત્ર વિભાગના પ્રો.એમ.એમ.નાટક, એક.એન. ગજ્જર, ડો.એમ.બી.પટેલ, જી.જી. રાદડિયા અને તેમની ટીમે અભ્યાસ કરીને ઘણી વિગતો રેશમની ખેતી જેને શેરીકલ્ચર કહે છે તે માટે તૈયાર કરી છે.

દક્ષિણ ગુજરાતના વલસાડ, સુરત, નવસારીમાં રેશમની ખેતી 1984થી થાય છે. હવે મહેસાણા, વડોદરા, ખેડામાં ખેતી થવા લાગી છે. નવસારી કૃષિ વિશ્વ વિદ્યાલયમાં ખેડૂતોને સેરીકલ્ચરની તાલીમ 2016થી આપવામાં આવે છે. શેતરના કિડાઓ માટે હાલ સંશોધન ચાલી રહ્યું છે. ગુજરાતમાં ગ્રાસરી અને ફ્લેચરી રોગ કિડાઓમાં આવે છે.

દેશમાં કિડાના ઉત્પાદનમાં ગુજરાતનું સ્થાન

ગુજરાત પહેલા 10 રાજ્યો છે જે રેશમના કીડા ઉછેરવાની ખેતી કરે છે. ગુજરાતના પટોળા તેની સૂક્ષ્મતા અને સુંદરતા માટે પ્રખ્યાત છે. આમાં, દોરાને પાંચ કે છ પરંપરાગત રંગો જેવા કે લાલ, જાંબલી, વાદળી, લીલો, કાળો અથવા પીળાનો ઉપયોગ કરીને હાથથી વણવામાં આવે છે. જેમાં પક્ષીઓ, ફૂલો, પ્રાણીઓ, શ્રેષ્ઠ રંગ અને આકારની ભૂમિતિ શૈલીની પૂર્ણતા સાથે રંગવામાં આવે છે.

સુરતની ઝરી

તુંચૂઇ ઝરીનું નામ ચુઇ તરીકે જાણીતા 3 પારસી ભાઈઓ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. જેમણે આ કળા ચીનમાં શીખી હતી. પછી સુરતમાં તે કળાથી કાપડ વણવાની શરૂઆત કરી હતી. તંચુઇ ઝરીમાં સામાન્ય રીતે જાડા સટિન વણાટ, જાંબુડિયા અથવા જાડા રંગ અને ફૂલવાળો, વેલો, પક્ષી વગેરે ડિઝાઇનમાં હોય છે.

ચીન – ભારતનું ઉત્પાદન

રેશમની ખેતીમાં વિશિવનું 60 ટકા ઉત્પાદન ચીન અને ભારત કરી રહ્યું છે. ફ્રાંસ, બ્રાઝિલ, જાપાન, રશિયા, કોરિયામાં રેશમની ખેતી થાય છે. ગુજરાતમાં મોટા પાયે ખેતી થતી નથી. છૂટક ખેડૂતો પ્રયોગ કરે છે. સુરતમાં રેશમી સાડીનો વિશ્વ વ્યાપી ધંધો છે, તેથી ગુજરાતના ખેડૂતોને તેનો સીધો ફાયદો મળી શકે છે. ભરતામાં રેશમથી બનેલું કાપડ વીંટીમાંથી પસાર કરી શકાતું હતું. ભારતની સરખામણીએ ગુજરાતનું ઉત્પાદન 3 ટકાથી નીચે છે.

ભારતમાં રેશમનું ઉત્પાદન ટનમાં
2013-14 26,489
2014-15 28,523
2015-16 19,954
2016-17 20,534
2017-18 30,721
2018-19 30,832
2020-21 32,763

 

રેશમી કાપડનો ધંધો

સુરતની કૃત્રિમ સિલ્કી સાડી પ્રખ્યાત છે. હવે કીડાનું સિલ્ક પેદા કરી શકાય એવી બે નવી સંકર જાતો આવી છે. ભારતમાં કુદરતી રેશમના કપડાની નિકાસ 2015-16માં 2496 કરોડ રૂપિયા થઈ હતી. 2016-17માં 2093 કરોડ રૂપિયા થઈ હતી. 2019-20માં અંદાજે 3 હજાર કરોડ રૂપિયાની નિકાસ થઈ હોવાની શક્યતા છે. 85થી 1 કરોડ લોકોને તેમાં રોજગારી મળે છે. 2011-12માં 1685 મીનીયન ટન હતું. જે 2019-20માં 8500 મી.ટન ઉત્પાદન ભારતમાં કરવાનો લક્ષ્યાંક અપાયો હતો.

30 દિવસમાં સિલ્ક તૈયાર

2500 કોશેટોમાંથી 400 ગ્રામ રેશમના તાર નિકળે છે. 100 રોગમૂક્ત ઈંડા (40,000) કિડામાંથી આશરે 40 કિલો કોશેટોનું ઉત્પાદન મળે શકે છે. સારી જાતના રેસમના કીડા ઉછેર કરવાથી 50થી 60 કિલો રોશેટાનું ઉત્પાદન મળે છે. 25થી 30 દિવસમાં તૈયાર થઈ જાય છે. મરેલા કોશેટોને બહારમાં વેચી દેવામાં આવે છે. અથવા જાતે જ તેમાંથી તાર અલગ કરીને બહારમાં વેંચી શકાય છે.

કેમ થાય છે ખેતી

રેશમના નર અને માદાને શેતુર – મલાબેરીના પાન ખાઈ ઉછરે છે. તૈયાર ટ્રેમાં તેના પાન કિડાઓને ખાવા માટે અપાય છે. દેશના 26 રાજ્યો તેનું ઉત્પાદન કરે છે. માદા ફૂદુ 24 કલાકમાં 300થી 500 ઈંડા મૂકે છે. વર્ષમાં 8 પેઢી તૈયાર થાય છે, 9-12 વખત ઈંડા મૂકે છે. 4 અવસ્થામાં ઈંડા, ઇયળ છે.

ઇયળ મોટી થતાં તે ખાવાનું બંધ કરી દે છે અને મોંથી ફાઈબ્રોનની પ્રોટીન 70થી 80 ટકા અને 20થી30 ટકા સેરેનિં ધરાવતો તાર મોંઢાથી લાળગ્રંથી દ્વારા બહાર કાઢે છે. આવું તે 2થી 2.5 દિવસ કરે છે. ઇયળ ગોળ ફરતી રહેતાં તેની શરિરની ચારેબાજું તે તાંતણો વિંટાઈ જાય છે. જેને કોશેટો કહેવામાં આવે છે. તેને તારની લંબાઈ 300થી900 મીટર હોય છે. જેનો વ્યાસ 10 માઈક્રોન હોય છે.

જીવીજ કોશેટોને ગરમ પાણીમાં નાંખતાં તે મરી જાય છે અને તેની ઉપરનો તાલ સિંડલમાં વિંટી લેવાય છે. જો તે કોશેટોને જીવત રખાય તો તેમાંથી તેમાંતી ફુદુ બહાર આવે છે. તેથી ઉપરના તાર કપાઈ જાય છે. ફૂદુ બહાર ન આવે તેથી તેને મારી નાંખવા ગરમ પાણીમાં નાંખવામાં આવે છે. આ કામ ભારતમાં મોટા ભાગે મહિલાઓ કરે છે.

વાંસની ટ્રેમાં ઉછેર

કિડાના ઉછેર માટે અલગ મકાન બનાવીને તેમાં રાખવામાં આવે છે. વાંસની કે લાકડાની ટ્રેમા આ કિડાને રાખીને તેને ખાવા માટે શેતૂર વૃક્ષના પાન અપાય છે. 25થી27 ડીગ્રી તાપમાન અને 80થી 85 ટકા ભેજ હોવો જરૂરી છે.

શેતુરના પાનની ખેતી

એક હેક્ટરે 30થી35 હજાર કિલો પિયત પદ્ધતિથી પાનનું ઉત્પાદન મળે છે. હેક્ટરે 2.30થી 2.40 લાખ રોપા એક વર્ષમાં ઉછેરી શકાય છે. જેમાંથી 1200 કિલો કોશેટાનું ઉત્પાદન મળી શકે છે. એક કિલો કોશેટાનો ભાવ રૂ.100 આસપાસ મળે છે. એક હેક્ટરે રૂ.120000ની આવક થા. છે. શેતુરના ઉછેર માટે 60થી70નું ખર્ચ થાય છે આમ 50થી60 હજારનો ચોખ્ખો નફો એક હેક્ટરે મળે છે. લાભ – ખર્ચની સરાસરી 1.33 છે.

21 ટકા વધું ઉત્પાદન આપતી જાતો

સેન્ટ્રલ સિલ્ક બોર્ડ દ્વારા તાજેતરમાં વિકસિત રેશમના કીડાની ઇંડા પ્રજાતિને 2018માં ભલામણ કરી છે. રેશમના કીડા ઇંડાની શેતૂર અને વાણ્યા રેશમ જાતિઓ વિકસિત કરી છે. તાસાર સિલ્કવોર્મ (બીડીઆર -10) પ્રજાતિની પરંપરાગત ડાબા જાતિ કરતાં 21 ટકા વધારે ઉત્પાદકતા છે. ખેડુતો 100 રોગ મુક્ત ઇંડા બેરિંગ પ્રક્રિયાઓ (DFL) દીઠ 52 કિલો સુધીના કોકન મેળવી શકે છે.

ઝારખંડ, છત્તીસગ, ઓડિશા, પશ્ચિમ બંગાળ, આંધ્રપ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, મધ્યપ્રદેશ, બિહાર, તેલંગાણા અને ઉત્તરપ્રદેશના આદિવાસી ખેડુતોને આ રેશમવાળું જાતિનો લાભ મળશે. હાઇબ્રિડ (પીએમ એક્સ એફસી 2) પ્રજાતિઓ 100 ડીએફએલ દીઠ 60 કિલોનું ઉત્પાદન કરી શકે છે. કર્ણાટક, આંધ્રપ્રદેશ, તામિલનાડુ, તેલંગાણા અને મહારાષ્ટ્રના ખેડુતો માટે આ વિવિધતા યોગ્ય છે.

રેશમના નિર્માણ માટે જાણીતી Bombyx mori ફૂદાની ઇયળ. તે રૂપાંતરણથી કોશેટા (pupa) બનાવતા રેશમના તાંતણા નિર્માણ કરી પોતાના શરીરની ફરતું રેશમનું કવચ (cocoon) બનાવે છે. રેશમનો તાર અત્યંત મજબૂત અને ચળકતો તાર છે. તેનો ઉપયોગ રેશમનાં કપડાં, ગાલીચા અને પડદા જેવી વસ્તુઓ બનાવવામાં થાય છે. રેશમ મોટી માત્રામાં સ્થિતિસ્થાપકતાનો ગુણ ધરાવે છે અને કપાસ, રેશમ અને શણ કરતાં માફકસર ગરમ હોય છે. તે કરચલી-રોધક (wrinkle resistant) હોવાથી તેની ઇસ્ત્રી (ironing) સહેલાઈથી થાય છે. અન્ય પરિધાનોના પ્રમાણમાં રેશમનાં કપડાં વધુ આકર્ષક હોય છે. ભારતના બનારસી સાળુ, પાટણનાં પટોળાં, મૈસૂરનાં કપડાં અને કાશ્મીરના ગાલીચા દુનિયામાં બધે લોકપ્રિય છે. સાળુ અને પટોળાં મોંઘાં હોય છે. પાટણનાં પટોળાંની કિંમત તો 30 થી 40 હજાર રૂપિયાની આસપાસ હોઈ શકે છે. ભારત ઉપરાંત ચીન, દક્ષિણ કોરિયા, થાઇલૅંડ અને બ્રાઝિલ જેવા દેશો રેશમ-ઉદ્યોગ માટે જાણીતા છે. સૌથી વધારે રેશમનું ઉત્પાદન ચીનમાં થાય છે.

રેશમના ઉત્પાદન માટે Bombyx mori ફૂદાંનો ઉછેર મોટા પાયા પર કરવામાં આવે છે. તે શેતૂર(mulbery)નાં પાંદડાં ખાઈને જીવે છે.

ફૂદાં મધ્યમ કદનાં, પોચા શરીરવાળાં અને ઝાંખા સફેદ રંગનાં હોય છે. ફૂદાંને બે જોડ પાંખ હોવા છતાં તે ભાગ્યે જ ઊડે છે. ફૂદાં 2થી 3 દિવસ જ જીવે છે. કોશેટામાંથી નીકળ્યા બાદ નર અને માદા તુરત જ સમાગમ કરે છે. સમાગમના પરિણામે માદા ફૂદું ગોળ, ભૂરાશ પડતા સફેદ રંગના દાણા જેવાં લગભગ 300થી 400 જેટલાં ઈંડાં સમૂહમાં મૂકે છે. આવાં ઈંડાં થોડા સમયમાં જ ભૂખરા રંગમાં ફેરવાઈ જાય છે. ઈંડાંની અવસ્થા 8થી 10 દિવસની હોય છે. ઈંડાં સેવાતાં તેમાંથી નીકળેલી નાની ઇયળો શરૂઆતમાં આશરે 3 મિમી. જેટલી લાંબી હોય છે. ઇયળ તેના 28થી 30 દિવસના જીવનકાળ દરમિયાન 4 વખત નિર્મોચન (શરીરની કાંચળી ઉતારવાની ક્રિયા) કરી પુખ્ત બને છે. પુખ્ત ઇયળ 5 સેમી. લાંબી, નળાકાર અને પીળાશ પડતા સફેદ રંગની હોય છે. તેના ઉદરપ્રદેશના છેડે ઉપરની બાજુ એક નાના કાંટા જેવો ભાગ હોય છે. ઇયળ તેના મોંમાં આવેલ લાળગ્રંથિમાંથી પ્રવાહી લાળ બહાર કાઢે છે, જે બહાર આવતાં સખત બની પાતળા તારના સ્વરૂપમાં ફેરવાઈ જાય છે. પુખ્ત ઇયળ આવા તારના ગૂંચળા વડે એકાદ-બે દિવસમાં જ તેના શરીરની આજુબાજુ નાનું રક્ષણાત્મક કવચ બનાવી દે છે. એ કવચને કોશેટો કહેવામાં આવે છે. કોશેટા-અવસ્થા 10થી 12 દિવસમાં પૂર્ણ થતાં તેમાંથી પુખ્ત ફૂદાં બહાર આવે છે. ઋતુ પ્રમાણે લગભગ 6થી 8 અઠવાડિયાંમાં તેની એક પેઢી પૂર્ણ થાય છે.

ગૃહઉદ્યોગ માટે રેશમના કીડાનો ઉછેર છાંયડામાં રાખેલી વાંસની છાબડીઓમાં 25°થી 30° સે. તાપમાને અને 70 %થી 80 % ભેજવાળા વાતાવરણમાં કરવામાં આવે છે. આ માટે કોશેટામાંથી નીકળ્યા બાદ નર અને માદા ફૂદાંને સમાગમ માટે ભેગાં કરવામાં આવે છે. સમાગમ બાદ નર અને માદાને અલગ કરી માદા ફૂદીને ઊંધા શંકુ આકારના ગળણી જેવા કાગળના પ્યાલાની અંદર રાખવામાં આવે છે, અને નીચે કાર્ડબોર્ડ મૂકવામાં આવે છે, જેથી માદા ફૂદી તેના પર ઈંડાં મૂકી શકે. ઈંડાંને કાર્ડબોર્ડ પરથી સુંવાળા વાળવાળા બ્રશ વડે ઉખેડી છાબડીમાં રાખેલા શેતૂરનાં પાન પર ફેરવવામાં આવે છે. ઈંડાંમાંથી નીકળેલી નાની ઇયળોને શરૂઆતમાં 4થી 5 દિવસ શેતૂરનાં પાન કાપી, તેમના નાના-નાના ટુકડા કરી ખવડાવવામાં આવે છે. શરૂઆતમાં 2થી 3 દિવસ શેતૂરનાં પાન દરરોજ 2થી 3 વખત બદલવામાં આવે છે. ચોથા દિવસથી ઇયળોને કુમળાં તાજાં પાન આખેઆખાં ખોરાક તરીકે આપવામાં આવે છે. ઇયળોને ખવડાવવા માટેનાં પાન એકદમ સ્વચ્છ અને ભીનાં ન હોય તેની ખાસ કાળજી રાખવામાં આવે છે. જો પાન ભીનાં હોય તો ઇયળોને તુરત જ રોગ લાગે છે અને ઇયળો મરી જાય છે. આ સિવાય કીડા-ઉછેર માટે વપરાતી વાંસની છાબડીઓ/ટોપલાં કે ખોરાક જો અસ્વચ્છ હોય તો કીડાને પેબ્રીન કે ફ્લેચરી જેવા રોગ લાગુ પડે છે. એક ઇયળ તેના સંપૂર્ણ જીવનકાળ દરમિયાન લગભગ 90 ગ્રામ જેટલાં શેતૂરનાં પાન ખાય છે. પુખ્ત ઇયળ કોશેટામાં જતાં પહેલાં ખાવાનું બંધ કરે છે. આવી ઇયળોને વાંસની પાતળી પટ્ટીઓમાંથી ખાસ પ્રકારે બનાવેલી ગોળ મોટી છાબડીમાં મૂકવામાં આવે છે, જ્યાં ઇયળો કોશેટામાં ફેરવાય છે. આવા કોશેટાને જો એમ જ રહેવા દેવામાં આવે તો તેમાંથી 8થી 10 દિવસમાં ફૂદું બહાર નીકળી આવે છે. પરિણામે રેશમના તારના ટુકડા થઈ જાય છે. તેથી રેશમનો તાર આખેઆખો મેળવવા માટે ફૂદું બહાર નીકળે તે અગાઉ 2થી 3 દિવસ પહેલાં જ કોશેટાની અંદરના ફૂદાને મારી નાંખવામાં આવે છે. આ માટે કોશેટાને સૂર્યના તાપમાં 2થી 3 દિવસ રાખવામાં આવે છે. ગરમ હવા/વરાળમાંથી તેને પસાર કરવામાં આવે છે, અથવા તો તેને રાસાયણિક પદાર્થોથી ધુમાડો આપવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયાને ‘સ્ટાઇલિંગ’ કહે છે. આવી રીતે કોશેટાની અંદરના ફૂદાને મારી નાંખ્યા બાદ કોશેટાને સૂકવવામાં આવે છે અને તેની બહારની બાજુએ આવેલ ઢીલા નકામા પદાર્થને બ્રશ વડે દૂર કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ તેને ગરમ પાણીમાં નાખવામાં આવે છે, જેથી ગુંદર જેવો ભાગ ઢીલો પડવાથી રેશમનો તાર છૂટો પડે છે. અનુભવી માણસ તેનો એક છેડો બહાર કાઢી રીલિંગ મશીન પર ચઢાવી તેને વીંટી લે છે. એક કિલો રેશમના તારની આંટી મેળવવા માટે આવા 60,000 જેટલા કોશેટાની જરૂર પડે છે અને તે માટે લગભગ 1 ટન જેટલાં શેતૂરનાં પાનની જરૂરિયાત રહે છે.[:en]At one time, Patan, Gujarat was world famous for making natural silk Patola. Now Surat can open a new door for the real silk industry. It has been recommended by Navsari Krishi Vishwa Vidyalaya by experimenting on varieties that increase the potential of mulberry cultivation.

Varieties have been recommended for cultivation since 2019 by Navsari Agricultural University, Department of Entomology. Mulberry has new varieties of silkworms for mulberry in the heavily rain-fed agro-climatic region of South Gujarat. High quality economical silk can be obtained by cultivating FC1 + FC2 or FC2 + FC1.

Its eggs can be obtained from the National Silkworm Seed Organization of Central Silkboard, Bangalore. These varieties have been tested for South Gujarat, Navsari Agri Uni. Silk sarees are a world-wide business in Surat, so farmers in Gujarat can directly benefit from this. The silk fabric in the filling can be passed through the ring. Compared to India, Gujarat produces less than 3%.

Silk । રેશમ । 5 । AGN । allgujaratnews.in । Gujarati News ।
Silk । રેશમ । 5 । AGN । allgujaratnews.in । Gujarati News ।

Non-violence and poison

Gujarat is famous for non-violence and not likes to get silk from silkworms. However, in Gujarat, farmers in 17 lakh hectares kill crores of insects by spraying pesticides on cotton. Mulberry insects die less than this.

Fourth place in silk fabric

Surat and Khambhat are the fourth best places in India for textile making. Department of Entomology, Navsari Krishi Vishwa Vidyalaya, A.N. Gajjar, Dr. MB Patel, G.G. Radadia and his team have prepared many studies and seafaris for silk farming. The cultivation of silk is called shericulture. Since 1984, silk has been cultivated in Valsad, Surat, Navsari, South Gujarat.

Now farming has been started in Mehsana, Vadodara, Kheda. Since 2016, sericulture training has been provided to farmers at Navsari Agricultural University.
Research is currently underway for beetle insects. In Gujarat, Grace and Fletcher disease fall into insects.

Silk । રેશમ । 4 । AGN । allgujaratnews.in । Gujarati News ।
Silk । રેશમ । 4 । AGN । allgujaratnews.in । Gujarati News ।

Gujarat’s place in worm production in the country

Gujarat is the first state to cultivate silkworms. Patola is famous for its subtlety and beauty in Gujarat. It involves hand weaving using five or six traditional colors such as red, purple, blue, green, black or yellow. In which birds, flowers, animals, the best colors and shapes are painted with perfection of geometric style.

Surat Brocade

Tunchui Zari is named after 3 Surti Parsi brothers, known as Chui. Who learned this art in China. Then in Surat he started weaving cloth with art. Tenchu zari usually have a thick satin weave, purple or thick color and floral, lace, bird etc. designs.

Silk । રેશમ । 2 । AGN । allgujaratnews.in । Gujarati News ।
Silk । રેશમ । 2 । AGN । allgujaratnews.in । Gujarati News ।

China – India Production

China and India account for 60% of the world’s silk production. Silk is cultivated in France, Brazil, Japan, Russia, Korea. Gujarat does not have large-scale farming. India is second.

Production of silk in India In Tons
2013-14 26,489
2014-15 28,523
2015-16 19,954
2016-17 20,534
2017-18 30,721
2018-19 30,832
2020-21 32,763

 

Silk business

The artificial silk saree of Surat is famous. There are now two new hybrids that can produce worm silk. Exports of natural silk textiles in India reached Rs 2,496 crore in 2015-16. 2093 crores in 2016-17. Exports are expected to be around Rs 3,000 crore in 2019-20. It employs 85 to 10 million people. It was 1685 million tonnes in 2011-12. The target was to produce 8500 MT in India in 2019-20.

Silk is ready in 30 days

Out of 2500 cocoons, 400 grams of silk thread comes. About 40 kg of cocoons can be produced from 100 disease-free eggs (40,000). Growing good quality silkworms yields 50 to 60 kg of Rosetta. Ready in 25 to 30 days. Dead cocoons are sold outside. Or it can be soldered by manually stripping the wire.

Silk । રેશમ । 3 । AGN । allgujaratnews.in । Gujarati News ।
Silk । રેશમ । 3 । AGN । allgujaratnews.in । Gujarati News ।

How is farming

Male and female silkworms eat mulberry leaves. Its leaves are fed to insects in a prepared tray. It is produced by 26 states of the country. The female lays 300 to 500 eggs in 24 hours. Lay eggs 9-12 times. Stage 4 contains eggs, larvae. As the caterpillar grows, it stops eating and secretes 70 to 80 percent of fibron protein from the mouth and extracts 20 to 30 percent of serine from the mouth through the salivary glands.

It does this for 2 to 2.5 days. As the caterpillar rotates round and round, its tendrils wrap around its body. In a cocoon, the length of the wire in it ranges from 300 to 900 meters. Which has a diameter of 10 microns. He dies by submerging JVJ Kocheto in hot water and the upper rhythm rings in a vermilion. If the cocoons are kept alive, Fudu will come out of them. So the top wire is cut. Fudu does not come out so it is immersed in hot water to kill. This work is mostly done by women in India.

Place it on the bamboo tray

The insects are kept in a separate building for rearing. A bamboo or wooden tram holds the worm and feeds it with mulberry leaves. It requires a temperature of 25 to 27 degrees and a humidity of 80 to 85 percent.

Silk । રેશમ । 6 । AGN । allgujaratnews.in । Gujarati News ।
Silk । રેશમ । 6 । AGN । allgujaratnews.in । Gujarati News ।

Mulberry leaf cultivation

One hectare produces 30 to 35 thousand kg of irrigated leaves. P From 2.30 to 2.40 lakh plants per hectare can be grown per year. Out of which 1200 kg Cocheta can be produced. A kilo of kocha costs around Rs. 100. The income per hectare was Rs 120,000. is. It costs 60 to 70 rupees to grow mulberry. Thus, a net profit of 50 to 60 thousand rupees is a hack. Advantage – Average cost is 1.33.

Varieties have 21 percent higher yields

Recently developed silkworm egg species have been recommended by the Central Silk Board in 2018. Silkworms have developed egg mulberry and Vanya silk species. The Tasar Silkworm (BDR-10) species is 21 percent more productive than the traditional Left Breed. Farmers can obtain up to 52 kg of cocaine per 100 disease-free egg bearing procedures (DFL).

Tribal farmers of Jharkhand, Chhattisgarh, Odisha, West Bengal, Andhra Pradesh, Maharashtra, Madhya Pradesh, Bihar, Telangana and Uttar Pradesh will benefit from this silk variety. Hybrid (PMX FC2) species can produce 60 kilograms per kilogram to 100 kilograms per hour. This variety is suitable for farmers in Karnataka, Andhra Pradesh, Tamil Nadu, Telangana and Maharashtra.[:hn]एक समय में प्राकृतिक रेशम पटोळा बनाने में पाटन विश्व प्रसिद्ध था। अब गुजरात के सूरत में असली सिल्क उद्योग के लिए एक नया द्वार खोल सकता है। नवसारी कृषि विश्व विद्यालय द्वारा शहतूत की खेती की संभावनाओं को बढ़ाने वाली किस्मों पर प्रयोग करके इसकी सिफारिश की गई है। नवसारी कृषि विश्वविद्यालय, एंटोमोलॉजी विभाग द्वारा 2019 से खेती के लिए किस्मों की सिफारिश की गई है।

दक्षिण गुजरात के भारी वर्षा वाले कृषि जलवायु क्षेत्र में शहतूत के लिए शहतूत रेशम के कीड़ों की नई किस्में हैं। उच्च गुणवत्ता वाला किफायती रेशम एफसी 1 + एफसी 2 या एफसी 2 + एफसी 1 की खेती करके प्राप्त किया जा सकता है। इसके अंडे नेशनल सिल्कवॉर्म सीड ऑर्गेनाइजेशन ऑफ सेंट्रल सिल्कबोर्ड, बैंगलोर से प्राप्त किए जा सकते हैं। इन किस्मों का परीक्षण दक्षिण गुजरात के लिए किया गया है।

Silk । રેશમ । 5 । AGN । allgujaratnews.in । Gujarati News ।
Silk । રેશમ । 5 । AGN । allgujaratnews.in । Gujarati News ।

हिंसा और जहर

गुजरात अहिंसा का शौकीन है और रेशम के कीड़ों से रेशम प्राप्त करना पसंद करता है। हालांकि, गुजरात में 17 लाख हेक्टर में किसान कपास पर कीटनाशकों का छिड़काव करके करोडो कीड़ों को मार देते हैं। शहतूत के कीड़े इससे कम मरते हैं।

रेशमी कपड़े में चौथा स्थान

कपड़ा बनाने के लिए सूरत और खंभात भारत की चौथी सबसे अच्छी जगह है। एंटोमोलॉजी विभाग, नवसारी कृषि विश्व विद्यालय, ए.एन. गज्जर, डॉ। एमबी पटेल, जी.जी. रादडिया और उनकी टीम ने रेशम की खेती के लिए कई अध्ययन और सीफारीस तैयार किया है. रेशम की खेती को शेरिकल्चर कहा जाता है।

1984 से दक्षिण गुजरात के वलसाड, सूरत, नवसारी में रेशम की खेती की जाती है। अब मेहसाणा, वडोदरा, खेड़ा में खेती शुरू की गई है। 2016 से नवसारी कृषि विश्वविद्यालय में किसानों को सेरीकल्चर प्रशिक्षण प्रदान किया गया है। वर्तमान में बीटल कीड़े के लिए अनुसंधान चल रहा है। गुजरात में, ग्रेस और फ्लेचर रोग कीड़े में आते हैं।

Silk । રેશમ । 4 । AGN । allgujaratnews.in । Gujarati News ।
Silk । રેશમ । 4 । AGN । allgujaratnews.in । Gujarati News ।

देश में कृमि उत्पादन में गुजरात का स्थान

रेशम के कीड़ों की खेती करने वाला गुजरात पहला राज्य है। गुजरात में पटोला अपनी सूक्ष्मता और सुंदरता के लिए प्रसिद्ध है। इसमें लाल, बैंगनी, नीला, हरा, काला या पीला जैसे पांच या छह पारंपरिक रंगों का उपयोग करके हाथ को बुना जाता है। जिसमें पक्षियों, फूलों, जानवरों, सबसे अच्छे रंगों और आकृतियों को ज्यामितीय शैली की पूर्णता के साथ चित्रित किया जाता है।

सूरत की जरी

तुंचुई ज़री का नाम 3 सुरती पारसी भाइयों के नाम पर रखा गया है, जिन्हें चुई के नाम से जाना जाता है। जिन्होंने चीन में इस कला को सीखा। फिर सूरत में उन्होंने कला के साथ कपड़ा बुनना शुरू किया। तेंचुई ज़री में आमतौर पर एक मोटी साटन की बुनाई, बैंगनी या मोटा रंग और पुष्प, बेल, पक्षी आदि के डिज़ाइन होते हैं।

चीन – भारत का उत्पादन

दुनिया के रेशम उत्पादन में चीन और भारत की हिस्सेदारी 60 फीसदी है। फ्रांस, ब्राजील, जापान, रूस, कोरिया में रेशम की खेती की जाती है। गुजरात में बड़े पैमाने पर खेती नहीं होती है। खुदरा किसान प्रयोग करते हैं। रेशम की साड़ी सूरत में एक विश्व व्यापी व्यवसाय है, इसलिए गुजरात के किसान इसका सीधा लाभ उठा सकते हैं। भरने में रेशम का कपड़ा अंगूठी के माध्यम से पारित किया जा सकता है। भारत की तुलना में, गुजरात का उत्पादन 3% से कम है।

भारत में रेशम का उत्पादन टन में
2013-14 26,489
2014-15 28,523
2015-16 19,954
2016-17 20,534
2017-18 30,721
2018-19 30,832
2020-21 32,763

 

रेशम का व्यवसाय

सूरत की कृत्रिम रेशम साड़ी प्रसिद्ध है। अब दो नए संकर हैं जो कृमि रेशम का उत्पादन कर सकते हैं। भारत में प्राकृतिक रेशम वस्त्रों का निर्यात 2015-16 में 2,496 करोड़ रुपये तक पहुंच गया। 2016-17 में 2093 करोड़। 2019-20 में निर्यात लगभग 3,000 करोड़ रुपये होने की उम्मीद है। इसमें 85 से 10 मिलियन लोग कार्यरत हैं। 2011-12 में यह 1685 मिलियन टन था। 2019-20 में भारत में 8500 मीट्रिक टन उत्पादन का लक्ष्य था।

30 दिनों में तैयार होता है रेशम

2500 कोकून में से 400 ग्राम रेशम धागा आता है। 100 रोग मुक्त अंडे (40,000) से लगभग 40 किलोग्राम कोकून का उत्पादन किया जा सकता है। अच्छी गुणवत्ता वाले रेशम के कीड़ों को उगाने से 50 से 60 किलोग्राम रोजेटा की पैदावार होती है। 25 से 30 दिनों में तैयार। मृत कोकून बाहर बेचा जाता है। या इसे वायर को मैन्युअल रूप से अलग करके बेचा जा सकता है।

Silk । રેશમ । 3 । AGN । allgujaratnews.in । Gujarati News ।
Silk । રેશમ । 3 । AGN । allgujaratnews.in । Gujarati News ।

खेती कैसे होती है

रेशम के नर और मादा शहतूत के पत्ते खाते हैं। इसकी पत्तियों को एक तैयार ट्रे में कीड़े को खिलाया जाता है। इसका उत्पादन देश के 26 राज्यों द्वारा किया जाता है। मादा 24 घंटे में 300 से 500 अंडे देती है। 9-12 बार अंडे देते हैं। चरण 4 में अंडे, लार्वा हैं। जैसे-जैसे कैटरपिलर बढ़ता है, यह खाना बंद कर देता है और मुंह से 70 से 80 प्रतिशत फाइब्रोन प्रोटीन को स्रावित करता है और लार ग्रंथियों के माध्यम से मुंह से 20 से 30 प्रतिशत सेरिन निकालता है। यह 2 से 2.5 दिनों के लिए करता है।

जैसे-जैसे कैटरपिलर गोल-गोल घूमता जाता है, उसके शरीर के चारों ओर इसकी टेंड्रल्स लिपटती जाती हैं। एक कोकून में इसमें तार की लंबाई 300 से 900 मीटर तक होती है। जिसका व्यास 10 माइक्रोन होता है। वह गर्म पानी में जेवीजे कोचेतो को डुबोकर मर जाता है और ऊपरी ताल एक सिंदूर में बजता है। यदि कोकून जीवित रखा जाता है, तो फुडू उनमें से बाहर आ जाएगा। तो शीर्ष तार काट दिया जाता है। फुडू बाहर नहीं आता है इसलिए इसे मारने के लिए गर्म पानी में डुबोया जाता है। यह काम ज्यादातर भारत में महिलाओं द्वारा किया जाता है।

Silk । રેશમ । 2 । AGN । allgujaratnews.in । Gujarati News ।
Silk । રેશમ । 2 । AGN । allgujaratnews.in । Gujarati News ।

बाँस की ट्रे में रखते है

कीड़े को पालन के लिए एक अलग इमारत में रखा जाता है। एक बांस या लकड़ी का ट्राम कीड़ा रखता है और इसे शहतूत के पत्तों के साथ खिलाता है। इसके लिए 25 से 27 डिग्री के तापमान और 80 से 85 प्रतिशत आर्द्रता की आवश्यकता होती है।

शहतूत की पत्ती की खेती

एक हेक्टेयर में 30 से 35 हजार किलोग्राम सिंचित पत्तियों की पैदावार होती है। प्रति वर्ष 2.30 से 2.40 लाख पौधे प्रति हेक्टेयर उगाए जा सकते हैं। जिसमें से 1200 किलोग्राम कोचेटा का उत्पादन किया जा सकता है। एक किलो कोचे की कीमत लगभग रु .100 है। प्रति हेक्टेयर आय 120,000 रुपये थी। है। शहतूत उगाने में 60 से 70 रुपये का खर्च आता है। इस प्रकार, 50 से 60 हजार रुपये का शुद्ध लाभ एक हैक है ट्रे मिली है। फायदा – औसत लागत 1.33 है।

Silk । રેશમ । 6 । AGN । allgujaratnews.in । Gujarati News ।
Silk । રેશમ । 6 । AGN । allgujaratnews.in । Gujarati News ।

किस्मों में 21 फीसदी अधिक पैदावार होती है

सेंट्रल सिल्क बोर्ड द्वारा 2018 में हाल ही में विकसित रेशम कीट अंडे की प्रजातियों की सिफारिश की गई है। रेशम के कीड़ों ने अंडे की शहतूत और वान्या रेशम प्रजातियों का विकास किया है। तसर सिल्कवर्म (बीडीआर -10) प्रजाति पारंपरिक वाम नस्ल की तुलना में 21 प्रतिशत अधिक उत्पादक है। किसान प्रति 100 रोग मुक्त अंडा असर प्रक्रियाओं (डीएफएल) में 52 किलोग्राम तक कोकीन प्राप्त कर सकते हैं।

झारखंड, छत्तीसगढ़, ओडिशा, पश्चिम बंगाल, आंध्र प्रदेश, महाराष्ट्र, मध्य प्रदेश, बिहार, तेलंगाना और उत्तर प्रदेश के आदिवासी किसान इस रेशमी किस्म से लाभान्वित होंगे। हाइब्रिड (पीएमएक्स एफसी 2) प्रजातियां प्रति किलोग्राम 100 किलोग्राम प्रति घंटा 60 किलोग्राम का उत्पादन कर सकती हैं। यह किस्म कर्नाटक, आंध्र प्रदेश, तमिलनाडु, तेलंगाना और महाराष्ट्र में किसानों के लिए उपयुक्त है।[:]