[:gj]મોદી દ્વારકા શોધી રહ્યાં છે અને રૂપાણી દ્વારકાને સુવર્ણ યુગમાં લઈ જવાની વાતો કરે છે[:en]Modi is searching for Dwarka and Rupani is talking about Dwarka to the Golden Age[:hn]मोदी द्वारका की तलाश कर रहे हैं और रूपानी द्वारका को स्वर्ण युग में ले जाने की बात कर रहे हैं[:]

[:gj]

દ્વારકા, 1 જાન્યુઆરી 2020

દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્‍લામાં આરોગ્‍ય, શિક્ષણ, પાણી અને પ્રવાસનના રૂા.72 કરોડના પ્રકલ્‍પો શરૂ કરાયા છે. ભાજપ સરકારે જાહેર કર્યું છે કે, દ્વારકા નગરીનો ફરી સુવર્ણ યુગ આવશે. ગુજરાતના મુખ્ય પ્રધાન વિજય રૂપાણીએ 31 જાન્યુઆરી 2020એ દ્વારકામાં કહ્યું હતું.

વડાપ્રધાન કહે છે સોનાની દ્વારકા ક્યાં છે

પણ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ 7 ઓક્ટોબર 2017માં દ્વારકામાં કહ્યું હતું કે દ્વારકા ક્યાં છે તે કોઈને ખબર નથી. નરેન્દ્ર મોદીએ દ્વારકાધીશના દર્શન કરીને જાહેરસભામાં કહ્યું કે નિષ્ણાતોને કામ સોંપ્યું છે, કે સોનાની દ્વારકા ક્યા છે. ક્યા ગઈ એ સોનાની દ્વારકા તે સૌથી મોટો સવાલ છે. ઈતિહાસના પાનાં પર સોનાની દ્વારકાની વાત રહી છે કે પછી માત્ર કથા છે. એ તો તપાસનો વિષય છે. એવું વડાપ્રધાન કહે છે.

ત્યારે રૂપાણી કહે છે કે દ્વારકા નગરીમાં સુવર્ણ યુગ આવશે.

દ્વારકાના અનેક સરનામા મળ્યાં છે, પણ હજુ સુધી કોઈ નક્કર પુરાવા મળ્યાં નથી. શોધસંશોધન પૂરતું થયું નથી. સોનાની દ્વારકા શોધવા માટે બીડું ઝડપ્યું છે. જો ખરેખર અને હકીકતમાં દ્વારકાની શોધ કરાશે તો 100 ટકા પુરાવા મળશે જ.

શ્રીકૃષ્ણની દ્વારકા કેવી હતી

શ્રીકૃષ્ણ અને યાદવો મથુરા છોડીને સૌરાષ્ટ્રના સમુદ્રતટે આવ્યા, ત્યારે નગરીના નિર્માણ માટે વિશાળ સાગરતટ પ્રદેશ પર તેમની નજર ઠરે છે, અને વિશ્વકર્માજીને આહ્વવાન કરે છે, અને દ્વારકા નગરીના નિર્માણ માટે કહે છે. જો સમુદ્રદેવ દ્વારકાનગરીના નિર્માણ માટે થોડી ભૂમિ આપે તો જ આ કાર્ય પાર પડે તેમ હતું. વિશ્વકર્માએ કૃષ્ણને આ વાત જણાવી, ત્યારે કૃષ્ણએ સમુદ્રદેવની આરાધના કરી અને પ્રસન્ન થઈને સમુદ્રદેવે બાર જોજન જેટલી જમીન સમર્પિત કરી. તેના પર વિશ્વકર્માએ સોનાની દ્વારકા નગરીનું નિર્માણ કર્યું. આ નગરીને દ્વારાવતી તથા કુશસ્થલીના નામથી પણ ઓળખાય છે.

36 વર્ષમાં દ્વારકા ડૂબી ગઈ

મહાભારતના યુદ્ધના 36 વર્ષ પછી શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને રચેલી દ્વારકા સમુદ્રમાં સમાઈ જાય છે. ત્યાર પછી એક દંતકથા મુજબ કૃષ્ણના જીવનનો અંત સોમનાથ પાસેના ભાલકાતીર્થમાં પારધીના બાણથી ઘવાયા હતા. અરબી સમુદ્રના તટે સોમનાથની તીરે ત્રિવેણી સંગમ ખાતે શ્રીકૃષ્ણે દેહોત્સર્ગ કર્યો હતો. તે સમય પછી આ પ્રાચીન દ્વારકા નગરી સમુદ્રના પેટાળમાં હંમેશને માટે સમાઈ ગઈ હતી. મહાભારતના યુદ્ધ પછી યુધિષ્ઠિરનું રાજતિલક થયું ત્યારે કૌરવોની માતા ગાંધારીએ મહાભારતના યુદ્ધ માટે શ્રીકૃષ્ણને જવાબદાર ગણીને શ્રાપ આપ્યો હતો કે કૌરવોના વંશનો જે રીતે નાશ થયો છે, તે રીતે જ યદુવંશનો પણ નાશ થશે. યદુઓના આંતરિક યુદ્ધમાં નાશ થયો.

તે પ્રમાણે જ અર્જુન આવીને દ્વારકાવાસીઓને પોતાની સાથે લઈ જાય છે, પણ તે પહેલાં કૃષ્ણના પરિવારજનો સ્વર્ગે સીધાવે છે.

પ્રલયમાં ડૂબી

મહાભારતમાં કહેવાયું છે કે આખરે પ્રલયમાં દ્વારકા નગરી ડૂબી ગઈ. દ્વારકાના સાગરકાંઠે આર્કિયોલોજી દ્વારા થયેલા સંશોધનોમાં પાણી નીચે નગરના અવશેષો મળ્યાં છે. ઈસવીસન પૂર્વે 1500 વર્ષ જૂની હડપ્પા સંસ્કૃતિનું તે નગર મનાય છે.

શ્રદ્ધાળુઓ તેને કૃષ્ણની સોનાની દ્વારકા જ માને છે.

કૃષ્ણની દ્વારીકા કઈ

ઈતિહાસકારોમાં દ્વારકા ક્યા હતી એ અંગે અનેક મતમતાંતર છે. કૃષ્ણયુગ પુરો થયો ને પાંચ હજાર વર્ષ પુરા થઈ ગયાં છે, પણ હજી કૃષ્ણની દ્વારકા કયાં હતી, તે પ્રશ્ન એમનો એમ રહ્યો છે. દરિયાના તળિયે સોનાની દ્વારકા ડૂબી ગઈ તેની દંતકથા છે. માટે સમુદ્રના પાણીમાં દ્વારકા નગરી હોવાની માન્યતા પ્રબળ છે. અને એ દિશામાં સંશોધન થઈ રહ્યું છે. પણ હજી સુધી નક્કર કહી શકાય તેવા કોઈ પુરાવા મળ્યાં નથી.

ઇતિહાસ શું કહે છે

આજની દ્વારકા નગરી તે જ મૂળ દ્વારકા નગરી હોવાનું મનાય છે. ભક્તકવિ નરસિંહ મહેતાએ શામળિયાને હૂંડી લખી હતી તેમાં જે સરનામું ટાંકયું હતું, ‘ સ્વસ્તી શ્રીમંત શુભ સ્થાન દ્વારામતી, રાય રણછોડને કરું પ્રણામ, સાગરબેટમાં ઠેઠ મધ્યે વસો, શામળા શેઠ પ્રસિદ્ધ નામ’. તે મુજબ જોઈએ તો બેટદ્વારકા એ અસલ દ્વારકા છે. બીજી તરફ આદ્ય શંકરાચાર્ય હાલની દ્વારકાને ઓરિજનલ દ્વારકા ગણે છે. માટે તેમણે શારદાપીઠની સ્થાપના કરી હતી. પુરાત્વ જાણકારો પણ આ દ્વારકાને અસલ દ્વારકા ગણે છે.

રૈવતક નામના પર્વત પાસે

બીજી વાત એવી છે કે મહાભારતના ઉલ્લેખ પ્રમાણે દ્વારકા રૈવતક નામના પર્વત પાસે હતું. આજનું દ્વારકા જ્યાં છે, તો કોઈ પર્વત નથી. એક શકયતા એ છે કે જૂનાગઢને દ્વારકા તરીકે રજૂ કરાઈ રહ્યું છે, પણ કોઈ પુરાવા કે સંકેત મળતા નથી.

કોડીનાર પાસે

કોડીનાર પાસે મૂળ દ્વારકા નામનું ગામ છે. અહીંથી ઈસવીસન દસમી સદીના અવશેષો મળી આવ્યાં છે. ખોદકામ દરમિયાન અહીંથી ગોળાકાર બાંધકામ મળ્યું હતું. અને આ બાંધકામ પંદર ફૂટ ઊંચું હતું. સૌરાષ્ટ્રની પ્રાચીન દીવાદાંડી પણ મળી છે. જાણીતા પુરાત્વશાસ્ત્રી દ્વારકા અહીં હોવાનું માનતાં હતાં.

ભગવાન કૃષ્ણના સમયમાં દ્વારીકા સોનાની હતી.

દ્વારકા પરગ્રહવાસીઓએ બનાવી હતી ?

દ્વારકા મનાતા શહેરો ક્યા ક્યા છે અને શા માટે તે મૂળ દ્વારકા ગણાય છે?

પોરબંદરથી ત્રીસેક કિલોમીટર દૂર એ ગામ આવેલું છે.
વસતી ત્રણ ચાર-હજાર.
ગામનું નામ વિસાવાડા.
મેરની બહુમતી વસતી.
અલબત્ત, એટલી વાતે ગામની ઓળખાણ પુરી નથી થતી.
વિસાવાડાની ખરી ઓળખાણ એટલે મૂળ દ્વારકા હોવાનો દાવો!
ઓખામંડળ પાસે આવેલા દ્વારકા શહેર સિવાય બીજા કેટલાક સ્થળોની ઓળખ પણ અસલ દ્વારકા હોવા તરીકેની છે. એટલે કે કૃષ્ણએ અહીં પણ રાજ કર્યુ હતું એવુ સ્થાનિક લોકો માને છે. એવા વિવિધ સ્થળો પૈકીનું વિસાવાડા સૌથી મોટુ દાવેદાર છે. માટે પહેલાં તેની વાત કરીએ..
* * *

કૃષ્ણની નગરીના દાવેદાર સ્થળો સોરઠના કાંઠે પથરાયેલા છે.
પોરબંદરના જાણીતા ઈતિહાસવિદ્ નરોત્તમ પલાણે વિસાવડા શા માટે મૂળ દ્વારકાનું દાવેદાર ગણી શકાય તેની વિગતવાર રજુઆત પોતાના પુસ્તક ‘વિસાવાડા’માં કરી છે. એ ઈતિહાસ પ્રમાણે વિસાવાડા પ્રાચીનકાળનું વિષ્ણુતિર્થ છે. સ્કંદપુરાણમાં જે વિષ્ણુપદ નામના સ્થળનો ઉલ્લેખ છે એ પણ કદાચ આજનું વિસાવાડા જ હોય એવી પ્રબળ શક્યતા છે.

આ ગામ ફરતાં જ ખબર પડી આવે કે કોઈ નવુંસવું વસેલું નગર નથી. બાંધકામો ભલે નવાં દેખાતા હોય, પરંતુ અહીંની માટી સેંકડો વર્ષ પહેલાનો ઈતિહાસ ધરબીને બેઠી છે. ગામમાંથી મળી આવેલા શિલાલેખો અને પાળિયાઓ ગામ પુરાતનકાલીન હોવાની સાક્ષી પુરે છે. વિસાવાડાના સિદ્ધેશ્વર મહાદેવ મંદિરના એક મૂર્તિ નીચે છેક ઈસવીસન ૧૨૦૬માં લખાયેલી લીટીઓ મળી આવી છે. એ પ્રમાણે ગામનું નામ વિસાવાડા ત્યારે પણ હતું એ વિગતો મળે છે અને વધુમાં એમ પણ લખ્યું છે કે અહીં દ્વારકાધિશના બેસણા હતાં.

પૌરાણિક ઉલ્લેખ પ્રમાણે દ્વારકા હોવા માટે એક તરફ રૈવતક પર્વત અને બીજી તરફ દરિયો હોવો જોઈએ.
વિસાવાડા અને માધવપુર બન્ને એવા સ્થળો છે, જ્યાં આંશિક રીતે આ શરતો પુરી થાય છે. વિસાવાડા-માધવપુર બન્ને પ્રાચીન શહેરો છે, અહીંથી હજારો વર્ષ જુના અવશેષો પ્રાપ્ત થયા છે. ઈતિહાસ તરફનો રસ્તો બતાવતા શિલાલેખો પણ બન્ને સ્થળોએ છે. વિસાવાડા પાસે બરડો તો માધવપુર પણ બરડાની નજીક ગણી શકાય એમ છેે. માધવપુરને ગણવુ હોય તો ગિરનાર પાસે પણ ગણી શકાય. માધવપુરનો દરિયો જાણીતો છે, જ્યારે વિસાવાડા થોડુ દરિયાથી દૂર છે, છતાં પણ દરિયાકાંઠે ન ગણી શકાય એટલુ બધુ દૂર પણ નથી.

દ્વારકા શબ્દનો એક અર્થ બંદર (બારું) થાય છે. વિસાવાડામાં મળી આવેલા અવશેષો પરથી એક સમયે બંદર હોવાનું જણાઈ આવે છે. અહીં એક બળદબારું (બળદનો આવવા-જવાનો રસ્તો) પણ છે. વિસાવાડામાં મળી આવેલા ‘શંખ ડેરુ’ અને ‘રાંદલ-ડેરુ’ અંદાજે દોઢેક હજાર વર્ષ પુરાણા છે. વિસાવાડામાં મુકવામાં આવેલી તકતીઓમાં પણ ઈતિહાસ ઉલ્લેખાયેલો છે.

વિસાવાડામાં આવેલુ કૃષ્ણ મંદિર પણ અનોખું છે. આ મંદિર પંચાયતન પ્રકારનું છે. એટલે કે એક મુખ્ય મંદિર અને ફરતા ચાર નાના-મંદિરો. આ પ્રકારના સૌરાષ્ટ્રમાં બે જ મંદિરો છે. એક વિસાવાડામાં અને બીજું દ્વારકા પાસેના ધ્રાસણવેલ ખાતે. એ રીતે વિસાવાડાને અહીંનું મંદિર પણ અલગ પાડે છે.

વિસાવાડાને ઐતિહાસિક પુરવાર કરતાં કુલ છ શિલાલેખો મળ્યાં છે અને તેમાંથી બે જ ઉકેલી શકાયા છે. એ શિલાલેખો પ્રમાણે નોંધાયેલો ઇતિહાસ ૧૨૬૨થી શરૃ થાય છે. પરંતુ એ પહેલા વિસાવાડાનું અસ્તિત્વ નહોતુ એમ ન કહી શકાય. કેમ કે શિલાલેખોમાં વિસાવાડા નામ છે એટલે એ નામ શિલાલેખો કરતાં પણ પહેલાથી હશે એવુ અનુમાન લગાવી શકાય એમ છે. એક ઈતિહાસ પ્રમાણે ૧૨૬૨ આસપાસ દ્વારકાથી ભગવાન કૃષ્ણની મૂર્તિ અહીં લાવવામાં આવી હતી. એટલે એવી કલ્પના કરી શકાય એમ છે કે એ અરસામાં દ્વારકા પર કોઈ સંકટ આવ્યુ હશે. આમેય ઈસ્લામિક આક્રમણખોરોએ હિન્દુ મંદિરો પર આક્રમણો કર્યા જ છે. એટલે સંકટથી બચવા મંદિરના પુજારી સહિતના બ્રાહ્મણો કદાચ વિસાવાડા આવ્યા હશે. પણ વિસાવાડા જ શા માટે?

કેમ કે અહીં મેર કોમની વસતી હતી. બહાદુર કોમમાં ગમના પામતા મેર કોઈનાથી ડરે નહીં માટે અહીં મૂર્તિ સુરક્ષિત રહેશે એમ માની બ્રાહ્મણોએ અહીં સ્થળાંતર કર્યુ હોવું જોઈએ. કદાચ સંકટ ટળી ગયા પછી વિસાવાડાના આગેવાન મેર ભક્ત વિંઝાત કેશાવાલાએ અહીં જ મંદિર બંધાવી ભગવાનની સ્થાપના કરી દીધી હશે.

ભારત પર આક્રમણ કરતાં વિધર્મીઓના હાથે વિસાવાડા પણ વારંવાર લૂંટાતુ રહ્યુું છે. ઈસવીસન ૧૨૦૦ની સાલમાં અલાઉદ્દિન ખિલજી દ્વારા અને ઈસવીસન ૧૪૦૦માં ઝફરખાન દ્વારા લૂંટાયુ છે. મુસ્લીમ આક્રમણખોરોએ હિન્દુ ધર્મસ્થળ હોવાની દાઝ રાખીને વિસાવાડાના મંદિરો સળગાવી નાખ્યા હતાં, બારામાં રહેલા જહાજો સળગાવી દીધા હતાં અને બીજા અનેક નુકસાનો પણ કર્યાં હતાં. એ પછી સ્થપાયેલી શાંતિ પણ લાંબી નિવડી નહોતી. ૧૫૦૦થી ૧૬૦૦ વચ્ચે જાડેજા-જેઠવાઓની વચ્ચેની લડાઈનો ભોગ વિસાવાડા બન્યુ હતું. ૧૬૦૦ પછીનો સમય આ શહેર માટે શાંતિપૂર્વકનો નિવડયો છે. ત્યારથી આ ગામ શાંત બેઠુ છે. આજનું વિસાવાડા હકીકતે દ્વારકા હોય કે ન હોય પરંતુ ઐતિહાસિક સ્થળ તો છે જ.
* * *

નરસિંહ મહેતાએ શામળિયાને હૂંડી લખતી વખતે તેમનું સરનામુ ટાંક્યુ હતું..
”સ્વસ્તિ શ્રીમંત શુભ સ્થાન દ્વારામતી, રાય રણછોડને કરું પ્રણામ, સાગરબેટમાં ઠેઠ મધ્યે વસો, શામળા શેઠ પ્રસિદ્ધ નામ.” એ ઉલ્લેખ પ્રમાણે તો બેટ દ્વારકા જ અસલ દ્વારકાનું સૌથી મોટુ દાવેદાર ગણવું રહ્યું. આદ્ય શંકરાચાર્ય આજની દ્વારકા છે તેને જ અસલ દ્વારકા માનતા હતાં. એટલે તેમણે શારદાપીઠની સ્થાપના ત્યાં કરી હતી. અન્ય પુરાત્ત્વ અભ્યાસકર્તાઓ પણ આ દ્વારકાને જ અસલ દ્વારકા ગણે છે.

મૂળ દ્વારકાનું એક દાવેદાર જૂનાગઢ પણ છે. મહાભારતમાં થયેલા ઉલ્લેખ પ્રમાણે દ્વારકા રૈવતક નામના પર્વત પાસે હતું. આજનું દ્વારકા જ્યાં છે ત્યાં તો કોઈ પર્વત નથી. ત્યાં પહાડ હશે અને એ દરિયામાં ડૂબી ગયો હશે? આખી દ્વારકા પણ ડૂબી હશે? જો હા, તો ક્યાં ડૂબી હશે? એ સવાલો પણ અનુત્તર છે.

એક શક્યતા જૂનાગઢને દ્વારકા તરીકે રજુ કરે છે. દ્વારકા પાસે પહાડ હતો. જૂનાગઢ પાસેનો ગિરનાર રૈવતક હશે? આમ પણ ગિરનારનું પ્રાચીન નામ રૈવતક જ ગણાય છે. જો એમ હોય તો જૂનાગઢ મૂળ દ્વારકા હતું? કોઈ પાસે એ સવાલનો ચોક્કસ જવાબ નથી. ઈતિહાસકાર દુર્ગાશંકર શાસ્ત્રી જૂનાગઢ પાસે જ ક્યાંક દ્વારકા હતી એમ માને છે. પણ ક્યાં હતી તેના કોઈ પુરાવા-સંકેત મળતા નથી. અલબત્ત, જૂનાગઢનો પોતાનો ઈતિહાસ હજારો વર્ષ જુનો છે એ વાત નક્કી છે. વળી ઉપરકોટની માફક અનેક સ્થળો એવા છે, જ્યાં હજુ ખોદકામ-તપાસ કરવાની બાકી છે. સરકારને દટાયેલો ઈતિહાસ ફરીથી બેઠો થાય એમાં રસ નથી અને પુરાત્ત્વ ખાતુ બે-પાંચ જાણીતી સાઈટોને બાદ કરતાં નવાં નવાં સ્થળોનો ઈતિહાસ તપાસવાની તસ્દી લેતું નથી. પરિણામે થાય છે એવુ કે ગુજરાતમાં દર થોડા સમયે નવી પુરાતત્ત્વિય સાઈટ મળી આવે છે, પણ પછીથી તેનું અભ્યાસપૂર્ણ સંશોધન થતું નથી.
* * *

કોડીનાર પાસે આવેલા એક ગામનું નામ જ મૂળ દ્વારકા છે.
મૂળ દ્વારકા નામ જોકે એમ જ નથી પડી ગયું. પુરાત્ત્વવિદેને ખોદકામ દરમિયાન અહીંથી છેક ઈસવીન દસમી સદીના અવશેષો મળી આવ્યા છે.

ખોદકામ દરમિયાન અહીંથી ગોળાકાર બાંધકામ મળી આવ્યુ છે. આ બાંધકામ પંદરેક ફીટ ઊંચુ છે. લાઈમસ્ટોનમાંથી બનેલુ એ બાંધકામ જોતા જ ખબર પડી આવે કે કોઈ કાળમાં એ દિવાદાંડી હશે. સૌરાષ્ટ્રની એ સૌથી પ્રાચીન દિવાદાંડી છે. હવે એ ભાગ દિવાદાંડીનો તૂટેલો ભાગ કહી શકાય એટલુ બાંધકામ રહ્યું છે. દ્વારકા અંગે સંશોધન કરનારા પુરાત્ત્વશાસ્ત્રી ડો.હિરાનંદ શાસ્ત્રી પણ અહીં જ દ્વારકા હોવાનું માનતા હતાં.

દિવાદાંડીના અવશેષો તો દેખાય છે, પરંતુ ન દેખાય એવા ભોંમાં ભંડારાયેલા ઘણા અવશેષો છે. અહીંથી પુરાત્ત્વવિદોને ખોદકામ દરમિયાન પથ્થરોના બનેલા લંગરો મળી આવ્યા છે. એવા લંગરો ગુજરાતના દરિયાકાંઠે આવેલા બીજા કેટલાક સ્થળોએથી પણ મળી આવ્યા છે. બુરાઈ ગયેલી નદી, ચાલુ હાલતમાં રહેલો કૂવો, હડપ્પીયન કાળના ઠીકરાઓ સહિતના અવશેષો સાબિત કરે છે કે કોઈ કાળમાં અહીં ધમધમતુ બંદર હતું. રોમનો સાથે તેમનો વેપાર ચાલતો હતો. રોમન મેન્યુસ્ક્રીપ્ટમાં પણ ગુજરાતના થોડાક સ્થળોનો ઉલ્લેખ છે, તેમાં આ વિસ્તારનો સમાવેશ થાય છે.

દિવાદાંડી આસપાસ આખુ શહેર હોવુ જોઈએ અથવા હજુ પણ હશે જ. પરંતુ સિમેન્ટની જેટ્ટી સહિતના બાંધકામોને કારણે મૂળ દ્વારકા કે જે કોઈ શહેર હોય એ દબાઈ ગયુ છે. માત્ર મૂળ દ્વારકા નહીં આસપાસના ગામોમાંથી પણ મળી આવેલા અવશેષો પરથી એટલી તો ધારણા બાંધી જ શકાય કે અહીં બહાર દેખાય છે, તેના કરતા જમીનમાં વધારે મોટી ધરોહર દબાયેલી છે. અલબત્ત હવે ત્યાં વિકાસનો ધમધમાટ ચાલી રહ્યો છે એટલે કોઈને જમનીમાં દબાયેલા ઈતિહાસની પરવા નથી.

‘સ્કંદ પુરાણ’ પ્રમાણે દ્વારકાનું સ્થાન કોડીનાર-પ્રભાસ પાસે થાય છે. જોકે દ્વારકા માટે જરૃરી પર્વત અહીં નથી. ગોઆ સ્થિતિ નેશનલ ઈન્સ્ટીટયૂટ ઓફ ઓશનોગ્રાફી (સમુદ્રશાસ્ત્ર)ના કહેવા પ્રમાણે અહીં વધારે ખોદકામ થાય તો એ જમાનાના દરિયાઈ પ્રવાહો સમજવામાં પણ મદદ મળી શકે એમ છે. ત્યારનું વાતાવરણ કેવુ હતું, દરિયાઈ તોફાનો કેવા હતાં વગેરે જાણી શકાશે. વધારે ખોદકામ કરવા જેટલી હિંમત જોકે સરકાર દર્શાવે એવી શક્યતા બહુ ઓછી છે.
* * *

કૃષ્ણની લગ્નની કુંવારી ભૂમિ માધુપુર અને મિશ્મિ જનજાતિ વચ્ચે શું સંબંધ છે ?

https://allgujaratnews.in/gj/why-is-krishnas-karmabhumi-becoming-a-desert-whats-the-secret/
નેશનલ ઈન્સ્ટીટયૂટ ઓફ ઓશન ટેકનોલોજીને તપાસ દરમિયાન ૨૦૦૧માં ખંભાતના અખાતમાંથી કેટલાક અવશેષો મળી આવ્યા હતાં. એ વખતે મળી આવેલા અવશેષોની તપાસ દેશ-પરદેશની પ્રયોગશાળાઓમાં કરવામાં આવી હતી. એ પછી એટલુ જાણી શકાયું કે અવશેષો હડ્ડપીય સંસ્કૃતિના છે અને હડ્ડપા યુગ સાથે તેમનો ગાઢ સંબંધ છે. આ સ્થળે દ્વારકા હતી એવી જાહેરાત ત્યારે પણ કરી દેવાઈ હતી. પછીથી જોકે તેનું કોઈ નોંધપાત્ર સંશોધન થયુ નથી.[:en]https://twitter.com/PMOIndia/status/916553110050312193

Dwarka, 1 January 2020

Projects worth Rs 72 crores have been launched in Devbhumi Dwarka district for health, education, water and tourism. The BJP government has announced that the golden age of Dwarka will come again. Gujarat Chief Minister Vijay Rupani said this in Dwarka on 31 December 2020.

Where does the Prime Minister say that Swarna Dwarka is

But Prime Minister Narendra Modi said in Dwarka on 7 October 2017 that no one knows where Dwarka is. Narendra Modi visited Dwarkadhish and said in a public meeting that he has tasked the experts, where the Golden Dwarka is, find. Where did Swarna Dwarka go? This is the biggest question. There is a discussion of a gold Dwarka on the pages of history or just a story. He is the subject of investigation. Prime Minister Modi said.

Then Rupani, says that there will be a golden age in Dwarka city.

Several addresses have been found for Dwarka, but no concrete evidence has yet been found. Research is not enough. The rush to find Gold Dwarka. If Dwarka is actually discovered, then 100 percent evidence will be found.

How Lord Krishna’s Dwarka was made of gold

When Lord Krishna and Yadav left Mathura and came to the coast of Saurashtra, they set their sights on the vast coastal region for the construction of the city, and invoked Vishwakarma, and asked for the construction of the city of Dwarka. This work could be completed only when the sea provided some land for the construction of Dwarkanagari. When Vishwakarma told this to Krishna, Krishna worshiped the sea god and pleased the sea god dedicated twelve zojan lands. On this, Vishwakarma built the golden city of Dwarka. The city is also known as Dwaravati and Kushasthali.

Dwarka drowned in 36 years

36 years after the war of Mahabharata, Dwarka, built by Lord Krishna, was immersed in the sea. Krishna’s life was ended by a hunter’s arrow at Bhalakithirtha near Somnath. Lord Krishna was cremated at Triveni Sangam on the banks of Somnath on the banks of the Arabian Sea. After that time, this ancient city of Dwarka was permanently submerged in the sea. When Yudhishthira was crowned after the war of Mahabharata, Gandhari, the mother of the Kauravas, blamed Lord Krishna for the war of the Mahabharata and cursed that the Yadu dynasty would be destroyed just as the Kaurava dynasty was destroyed. After the war of Mahabharata, Yadukul was destroyed in internal war.

In the same way, Arjuna comes and takes the people of Dwarka with him.

city under water

The Mahabharata states that the city of Dwarka was submerged. Archaeological excavations along the coast of Dwarka have uncovered the remains of a city under water. It is considered to be a 1500 year old Harappan culture city.

Devotees consider it the golden Dwarka of Krishna.

Where is Krishna’s Dwarka?

Historians differ on where Dwarka was. Five thousand years have passed since Krishna’s age ended, but the question of Krishna’s stay in Dwarka still remains. There is a legend that the golden Dwarka sank in the ocean floor. Therefore, the notion that Dwarka is a city of sea water is strong. And research is being done in that direction. But no concrete evidence has been found so far.

What does history say

Today’s Dwarka city is considered to be the same original Dwarka city. Devoted poet Narasimha Mehta wrote a bill to Shalamia, which read, ‘Swasti Srimanta Shubh Charan Dwaramati, Kaaru Pranam Se Rai Ranchod, Sagrabate in a typical beach of Vaso, Shamla Seth famous name’. Accordingly, Betdwar is the real Dwarka. On the other hand, Adya Shankaracharya considers the present Dwarka as the original Dwarka. This is why he founded Shardapith. Archaeologists also consider this Dwarka as the original Dwarka.

Near a mountain called Raiwatak

Another thing is that as described in Mahabharata, Dwarka was near a mountain, which was called Raiyavatak. Where there is Dwarka today, there is no mountain. One possibility is that Junagadh is being presented as Dwarka, but no evidence or clue has been found.

Near Kodinar

There is a village in Kodinar originally called Dwarka. The remains of the 10th century AD are found here. During the excavation, round construction was found here. And this building was fifteen feet high. Ancient beacons of Saurashtra have also been found. Eminent archaeologists believe of Dwarka.

During Lord Krishna’s time, Dwarka was Swarnim.[:hn]https://twitter.com/PMOIndia/status/916553110050312193 

द्वारका, 1 जनवरी 2020

स्वास्थ्य, शिक्षा, पानी और पर्यटन के लिए देवभूमि द्वारका जिले में 72 करोड़ रुपये की परियोजनाएं शुरू की गई हैं। भाजपा सरकार ने घोषणा की है कि द्वारका का स्वर्ण युग फिर से आएगा। गुजरात के मुख्यमंत्री विजय रूपानी ने 31 दिसम्बर, 2020 को द्वारका में यह बात कही।

प्रधानमंत्री कहते हैं कि स्वर्ण द्वारका कहां है

लेकिन प्रधान मंत्री नरेंद्र मोदी ने 7 अक्टूबर, 2017 को द्वारका में कहा कि कोई नहीं जानता कि द्वारका कहाँ है। नरेंद्र मोदी ने द्वारकाधीश का दौरा किया और एक सार्वजनिक बैठक में कहा कि उन्होंने विशेषज्ञों को काम सौंपा है, जहां स्वर्ण द्वारका है, ढुंढो। स्वर्ण द्वारका कहाँ गई? यह सबसे बड़ा प्रश्न है। इतिहास के पन्नों पर एक सोने की द्वारका की चर्चा है या केवल एक कहानी है। वह जांच का विषय है। प्रधान मंत्री मोदीने कहा था।

तब रूपानी कहते हैं कि द्वारका शहर में फीर से स्वर्ण युग आएगा।

द्वारका में कई पते मिले हैं, लेकिन अभी तक कोई ठोस सबूत नहीं मिला है। शोध पर्याप्त नहीं है। सोने की द्वारका को खोजने की भीड़। अगर द्वारका वास्तव में है और वास्तव में खोजा गया है, तो 100 प्रतिशत प्रमाण मिलेंगे।

भगवान कृष्ण का द्वारका कैसे सोने की बनी थी

जब भगवान कृष्ण और यादव मथुरा छोड़कर सौराष्ट्र के तट पर आए, तो उन्होंने शहर के निर्माण के लिए विशाल तटीय क्षेत्र पर अपनी जगहें तय कीं, और विश्वकर्मा का आह्वान किया, और द्वारका शहर के निर्माण के लिए कहा। यह काम तभी पूरा हो सकता था, जब समुद्र ने द्वारकानगरी के निर्माण के लिए कुछ जमीन देते। जब विश्वकर्मा ने यह बात कृष्ण को बताई, तो कृष्ण ने समुद्र देवता की पूजा की और प्रसन्न होकर समुद्र देवता ने बारह जोजन भूमि समर्पित की। इस पर विश्वकर्मा ने स्वर्ण नगरी द्वारका का निर्माण किया। इस शहर को द्वारावती और कुशस्थली के नाम से भी जाना जाता है।

द्वारका 36 साल में डूब गई

महाभारत के युद्ध के 36 साल बाद, भगवान कृष्ण द्वारा निर्मित द्वारका को समुद्र में विसर्जित हो गई थी। कृष्ण का जीवन सोमनाथ के पास भालकीतीर्थ में एक शिकारी के तीर द्वारा समाप्त हुआ था। अरब सागर के तट पर सोमनाथ के तट पर त्रिवेणी संगम में भगवान कृष्ण का अंतिम संस्कार किया गया था। उस समय के बाद, द्वारका का यह प्राचीन शहर स्थायी रूप से समुद्र में डूब गया था। जब महाभारत के युद्ध के बाद युधिष्ठिर की ताजपोशी हुई, तो कौरवों की माता गांधारी ने महाभारत के युद्ध के लिए भगवान कृष्ण को दोषी ठहराया और शाप दिया कि यदु वंश उसी तरह नष्ट हो जाएगा जैसे कौरव वंश का नाश हुआ था। महाभारत के युद्ध बाद यदुकुल आंतरिक युद्ध में नष्ट हो गए।

उसी तरह, अर्जुन आते हैं और द्वारका के लोगों को अपने साथ ले जाते हैं।

प्रलय में डूबी

महाभारत कहता है कि द्वारका शहर बाढ़ में डूबा था। द्वारका के तट के साथ पुरातात्विक उत्खनन ने पानी के नीचे एक शहर के अवशेषों को उजागर किया है। यह 1500 साल पुराना हड़प्पा संस्कृति शहर माना जाता है।

भक्त इसे कृष्ण का स्वर्ण द्वारका मानते हैं।

कृष्ण की द्वारिका कहां है?

द्वारका कहां था, इस पर इतिहासकार अलग-अलग हैं। कृष्ण की आयु समाप्त होने में पाँच हज़ार वर्ष बीत चुके हैं, लेकिन कृष्ण के द्वारका में रहने का प्रश्न अभी भी बना हुआ है। एक किंवदंती है कि समुद्र के तल में स्वर्ण द्वारका डूब गया। इसलिए, यह धारणा है कि द्वारका समुद्र के पानी का एक शहर है, मजबूत है। और उस दिशा में अनुसंधान किया जा रहा है। लेकिन अभी तक इसका कोई ठोस सबूत नहीं मिला है।

इतिहास क्या कहता है

आज का द्वारका शहर एक ही मूल द्वारका शहर माना जाता है। भक्त कवि नरसिंह मेहता ने शालमिया को एक बिल लिखा, जिसमें लिखा था, ‘स्वस्ति श्रीमंत शुभ चरण द्वारामती, कारू प्रणाम से राय रणछोड़, वासो के एक ठेठ बीच में सागरबेट, शामला सेठ प्रसिद्ध नाम’। उसी के अनुसार, बेटद्वार असली द्वारका है। दूसरी ओर, आद्या शंकराचार्य वर्तमान द्वारका को मूल द्वारका मानते हैं। यही कारण है कि उन्होंने शारदापीठ की स्थापना की। पुरातत्वविद् भी इस द्वारका को मूल द्वारका मानते हैं।

रैयवातक नामक पर्वत के पास

एक और बात यह है कि जैसा कि महाभारत में वर्णित है, द्वारका एक पर्वत के पास था, जिसे रैयवातक कहा जाता था। जहां आज द्वारका है, वहां कोई पहाड़ नहीं है। एक संभावना यह है कि जूनागढ़ को द्वारका के रूप में प्रस्तुत किया जा रहा है, लेकिन कोई सबूत या सुराग नहीं मिला है।

कोडिनार के पास

कोडिनार में एक गाँव है जिसे मूल रूप से द्वारका कहा जाता है। 10 वीं शताब्दी ईस्वी के अवशेष यहां पाए गए हैं। खुदाई के दौरान यहां गोल निर्माण पाया गया। और यह इमारत पंद्रह फीट ऊंची थी। सौराष्ट्र के प्राचीन बीकन भी पाए गए हैं। जाने माने पुरातत्वविद द्वारका के बारे में मानते हैं।

भगवान कृष्ण के समय में द्वारिका स्वर्णिम थी।[:]