[:gj]ગાંધીનગર, 23 નવેમ્બર 2020
મોરારીબાપુ – મોરારી દાસ હરિયાણીના નામે રેશનકાર્ડનું કૌભાંડ પકડાયું હતું. સુરતના અબજોપતિ વેપારી વસંત ગજેરા, પરેશ ધાનાણીના ભાઈ શરદ ધાનાણી અને દિલીપ સંઘાણીના ભાઈ ચંદુ સંઘાણીના નામે રેશન કાર્ડ કાઢીને તેના નામે અનાજ ઉપાડી લેવામાં આવતું હતું. સમગ્ર રાજ્યમાં દરેક જિલ્લા દીઠ 40થી 50 હજાર બોગસ રેશન કાર્ડ બન્યા હોવાનો આરોપ પણ છે. રાજ્યમાં 5 લાખ રેશનકાર્ડ શ્રીમંતોના નામે છે.21 માર્ચ 2018ના રોજ રૂ.12 હજાર કરોડનું અનાજ કૌભાંડ વિધાનસભામાં જાહેર થયું છતાં ભાજપની રૂપાણી સરકારે કોઈ પગલાં લીધા ન હતા. હવે કેન્દ્ર સરકારનું દબાણ હોવાથી બંગલા અને ગાડી ધરાવનારા લોકોના નામે અપાયેલા રેશન કાર્ડ શોધવાનું એક અઠવાડિયા પછી શરું થશે. પણ રેશનકાર્ડ કાઢી આપનારા એક પણ મામલતદાર સામે પગલાં લેવાયા નથી. આવા 80 જેટલાં મામલતદારો છે જેમણે બોલસ રેશન કાર્ડ પર સહી કરી છે.
નાથાલાલ સુખડિયા
કૌભાંડ જાહેર કરનારા સામાજિક આગેવાન નાથાલાલ સુખડિયાએ જણાવ્યું હતું કે, સરકાર તપાસ કરે. BPL યાદી અને નોકરીમાંથી રીટાયર્ડ થયા પછી પેન્શન મેળવતાં લોકો પણ ગરીબોનું સસ્તુ અનાજ ઘરે લઈ જાય છે. NFSA યોજના હેઠળ લાભ લે છે, તે ચકાસી પગલાં ભરવામાં આવે તે જરુરી છે. સસ્તા અનાજની કોઈ જરૂર નથી છતા પણ લે છે. પૈસે ટકે સુખી અને કાર જેવા વાહનો ધરાવતા લોકો રેશનકાર્ડનું અનાજ મેળવે છે.
1 ડિસેમ્બરથી કામગીરી
રાજ્યમાં 69 લાખ પરિવારના 3.36 કરોડ લોકો અનાજ લે છે. રેશનિંગ કાર્ડમાંથી કમી કરવાની કામગીરી તંત્ર દ્વારા હાથ ધરવામાં આવશે. જ્ન્મ અને મરણની વિભાગની સાથે પણ કામગીરી કરવામાં આવી રહી છે. અઠવાડિયા પછી 1 ડિસેમ્બર 2020થી સરકાર ઘરેઘરે ફરીને કાર શોધશે. કાર ધારવતા રેશનકાર્ડ ધારકોનો ડેટા મેળવવા માટે રીજનલ ટ્રાન્સપોર્ટ – RTO કચેરીની મદદ પણ તંત્ર દ્વારા લેવામાં આવશે. રાજ્યના પુરવઠા વિભાગ પાસેથી કાર જેવા વાહનો ધરાવતા લોકોનો ડેટા મેળવશે. આ ડેટાના આધારે કાર ધરાવતા બોગસ લોકોને પકડવામાં આવશે. ખરેખર તો આવા લોકોને ખબર પણ હોતી નથી કે તેમના નામે અનાજ કોઈ લઈ જાય છે અને કરોડો રૂપિયાનું કૌભાંડ થાય છે.
કાર ધરાવતાં લોકો અનાજ લઈ જાય છે
કાર ધરાવતા લોકોનું એક લિસ્ટ માંગવામાં આવ્યું છે. આધારકાર્ડના નામની સાથે રેશનકાર્ડ અને RTOની વિગતને સરખાવીને રેશનકાર્ડનો જથ્થો મેળવતા શ્રીમંત લોકોના નામ હટાવી દેવાશે. અમદાવાદમાં 2 મહિનાના સમયમાં 1000 લોકો પકડાયા છે. એક વર્ષથી અનાજ નહીં લેનારા લોકોના નામ પણ રેશનકાર્ડમાંથી હટાવી દેવામાં આવ્યા છે. દરેક ઘરે સરવે કરાશે. ગુજરાતમાં વર્ષ 2013માં શહેરી વિસ્તારમાં રહેતા પાકા મકાન અને કાર ધરાવનારાઓના નામ દૂર કરવામાં આવ્યા હતા. 2013થી 2017 સુધીમાં 1.6 લાખ બોગસ રેશન કાર્ડ પકડાયા હતા. દેશમાં 7 વર્ષમાં 4.50 કરોડ બોગસ રેશન કાર્ય પકડાયા તેમાં ગુજરાતમાં 20 લાખ બોગસ કાર્ડ અધિકારીઓએ આપી દીધા હોઈ શકે છે.
કોને લાભ મળી શકશે નહીં ?
– 3 કે 4 પૈડાવાળુ વાહન, સરકારી કર્મચારી, માસિક રૂ.10 હજારથી વધુ, આવકવેરો, વ્યવસાય વેરો, ખેતીની જમીન, સરકારી પેન્શનર, આર્થિક સુખાકારી, સધ્ધર, ધાબાવાળુ પાકુ મકાન ધરાવતો હોય તેમના કાર્ડ રદ થશે. ‘વન નેશન, વન રેશન કાર્ડ’ નવા સ્ટાન્ડર્ડ રેશનકાર્ડ બે ભાષામાં ઇશ્યૂ કરે. 10 આંકડા ધરાવતું રેશનકાર્ડ ઇશ્યૂ કરે જેમાં પ્રથમ બે આંકડા રાજ્યનો કોડ અને પછીના આંકડા રેશનકાર્ડની સંખ્યાને અનુરૂપ હશે. દેશમાં 23.19 કરોડ રાશનકાર્ડ પર 80 કરોડ લોકોને દર મહિને ચોખા, ઘઉં અને અનાજ અનુક્રમે 3 રૂપિયા, 2 રૂપિયા અને 1 રૂપિયા પ્રતિ કિગ્રાના અનાજ અપાય છે.
રાજકોટમાં 17 હજાર કાર્ડ બોગસ
રાજકોટમાં 2018માં રાશનકાર્ડનું આધારકાર્ડ સાથે જોડાણ કરાયા બાદ એકલા રાજકોટ શહેરમાં જ 17,500 BPL, અંત્યોદય અને NFS એ રેશનકાર્ડ સાથે હજુ આધારકાર્ડ લીંકઅપ ન થતાં આ બોગસ હોવાનું માનવામાં આવે છે. અમરેલીમાં રૂ.1 હજારમાં કાર્ડ આપવામાં આવે છે. છતાં રૂપાણી સરકારે કોઈ પગલાં લીધા નથી.
30 લોકો પકડાયા
ફેબ્રુઆરી 2020માં અમદાવાદ સાયબર ક્રાઇમ પોલીસ દ્વારા બનાવટી ફિંગરપ્રિન્ટ દ્વારા અનાજ આપીને ડુપ્લીકેટ બિલો બનાવ્યા હતા. બાયોમેટ્રિક સિસ્ટમ અને ફિંગર પ્રિન્ટ એડ કરવાનો પાવર કે પાસવર્ડ મામલતદાર કક્ષાના ઉચ્ચ અધિકારી પાસે રહેતો હોવા છતાં તેમાં છીંડા પાડવામાં આ કૌભાંડી ટોળકી સફળ રહી છે. જેમાં 30 લોકો પકડાયા હતા.
12 હજાર કરોડનું કૌભાંડ
મોરારી બાપુના નામે થયેલું અનાજ કૌભાંડ રૂ12 હજાર કરોડનું, રૂપાણીએ દવાબી દીધુ હતું. મોરારીબાપુ – મોરારી દાસ હરિયાણીના નામે રેશનકાર્ડ પણ બનાવાયું હતું. સુરતના અબજોપતિ વેપારી વસંત ગજેરા, પરેશ ધાનાણીના ભાઈ શરદ ધાનાણી અને દિલીપ સંઘાણીના ભાઈ ચંદુ સંઘાણીના નામે રેશન કાર્ડ કાઢીને તેના નામે અનાજ ઉપાડી લેવામાં આવતું હતું. સમગ્ર રાજ્યમાં દરેક જિલ્લા દીઠ 40થી 50 હજાર બોગસ રેશન કાર્ડ બન્યા હોવાનો આરોપ પણ છે. વડોદરામાં તો આવા 4,900 રેશન કાર્ડ પકડાયા હતા. સુરતમાં 51,000 હજાર બોગસ રેશન કાર્ડ પકડાયા હતા. 21 માર્ચ, 2018 દિવસે વિરોધ પક્ષના નેતા પરેશ ધાનાણીએ અન્ન અને નાગરિક પુરવઠાનું રાજ્યમાં રૂ. 12,000 કરોડનું રેશનિંગના અનાજનું કૌભાંડ ગુજરાત વિધાનસભામાં રજૂ કર્યું હતું. ત્યારે સરકારે પગલાં લઈને કોઈને પણ નહીં છોડવામાં આવે એવી જાહેરાત કરી હતી. પણ કંઈ ન થયું
મહિને 100 કરોડનું કૌભાંડ
નાથાલાલ સુખડિયાની માહિતી પ્રમાણે અમરેલીમાં માર્ચ 2018 કરતાં એપ્રિલ 2018મા 9.22 લાખ કિલો ઘઉં, 3.7 લાખ કિલો ખાંડ અને 33,544 કિલો ચોખા અને 2.89 લાખ લીટર કેરોસીનની બચત એક જ મહિનામાં થઈ છે. તેનો સીધો મતદબ કે દર મહિને રૂ.100 કરોડનો માલ ઓછો ઉપડવા લાગ્યો હતો. મહિને રૂ.100 કરોડનું કૌભાંડ થયું હોવાની તે મોટી સાબિતી છે. ભાજપના રાજનેતાઓએ સમગ્ર પ્રકરણ રફેદફે કરી કાઢ્યું હતું. અમરેલીમાં 3 વર્ષમાં આ કૌભાંડમાં રૂ. 3,000 હજાર કરોડનું ગરીબોનું અનાજ બજારમાં જતું રહ્યું હતું. જે સમગ્ર ગુજરાતમાં રૂ.12 હજાર કરોડ થવા જાય છે.
ડેટા ગુમ કરી દીધા
જે લોકો અનાજ લઈ રહ્યા હતા તેના નામ ઓનલાઇન મૂકવામાં આવ્યા હતા. જે કોઈ પણ જોઈ શકતું હતું પણ તે ડેટા જ રૂપાણી સરકારે કૌભાં જાહેર થતાં જ ગાયબ કરી દીધા હતા. અમરેલી જ નહીં સમગ્ર રાજ્યના અનાજ લેતા લોકોના ઓનલાઈન ડેટા ગુમ કરી દીધા હતા. તેથી રૂ.12 હજાર કરોડનું કૌભાંડ દબાઈ ગયું હતું. ગાંધીનગરથી જ આ કૌભાંડ દાબી દેવામાં આવ્યું છે. આ કૌભાંડમાં 200 જેટલા મામલતદારો કે જેમણે બોગસ કૂપન કાઢી આપ્યા હતા તે ઝપટમાં આવી શકે તેમ છે. આટલું મોટું કૌભાંડ રાજકીય નેતાઓની મદદ વગર શક્ય ન બને. તેમના નામો પણ ખૂલી શકે તેમ હતા. તેથી આ મહા કૌભાંડ પર પડદો પાડી દેવાયો છે.
ડીજીટલ ડેટા હેક કરી કૌભાંડ
2016મા ગુજરાત સરકારે અન્નપૂર્ણા યોજના જાહેર કરી હતી. તેમાં પારદર્શીતા માટે રાજ્ય સરકારે વેરિફિકેશન સિસ્ટમ બનાવી હતી, જેમાં લાભ મેળવનાર વ્યક્તિ રેશન કાર્ડ નંબર, અંગૂઠાની છાપ, આધાર કાર્ડ નંબર એમ ત્રણ વાર વેરિફિકેશન કરાવીને અનાજ ખરીદી શકે. સરકારે આ માટે E-FPS એપ્લિકેશન પણ વિકસાવી હતી જેમાં રેશનનો લાભ મેળવનાર લોકોના નામ હતા. તેમાં તેમના વેરિફિકેશન પછી જ તેમને સસ્તા ભાવે અનાજ અપાતું હતું. તેનું સોફ્ટવેર હેક કરી કે ચોરી કરીને નેશનલ ફૂડ સિક્યોરિટી એક્ટ અંતર્ગત રેશનનો લાભ મેળવી શકે તેવા લોકોનો બાયોમેટ્રિક ડેટા મેળવીને અનાજની ચોરી કરવામાં આવતી હતી. જેમાં બોગસ રેશન કાર્ડ કાઢવામાં આવ્યા હતા. મૃત્યુ પામેલા, વિદેશ રહેતાં અને કરોડપતિ લોકોને ગરીબ બતાવી સસ્તું અનાજ ઉપાડીને બજારમાં 10 ગણા ભાવે વેચી મારવામાં આવતું હતું.
કૌભાંડ દબાઈ ગયું
11 ફેબ્રુઆરી 2018મા NFSA હેઠળ રેશનકાર્ડની નોંધણી કરાવીને તેમના ફિંગર પ્રિન્ટના ડેટા હેક કરીને દર મહિને કૂપનો કાઢીને સરકારી અનાજ લેવાનો કૌભાંડનો પર્દાફાશ થયો હતો. RTI એક્ટીવિસ્ટ અજય જાગીડે આ મામલે પ્રેસ કોન્ફરન્સ કરીને પર્દાફાશ કર્યો. કુલ એક કરોડથી વધારે લોકોના ડેટા ચોરી થયા હતા. રેશન ઉપડે ત્યારે મેસેજ આવે છે. પરંતુ માત્ર 94 હજાર રાશનકાર્ડના ડેટાનો જ સરવે થયો છે. બાકીના કૂપન ધારકને મેસેજ મોકવામાં આવતાં ન હતા.
દેશનું સૌથી મોટું ડિજિટલ કૌભાંડ
દેશનું સૌથી મોટું ડિજિટલ કૌભાંડ ગુજરાતનું અનાજ કૌભાંડ માનવામાં આવે છે. ગુજરાતમાં 1.26 કરોડ લોકો સરકારનું સસ્તા ભાવનું અનાજ ઊઠાવે છે. જેમાં માત્ર 94 હજાર ગરીબ લોકોને જ સિસ્ટમમાં મેસેજ મોકલીને જાણ કરવામાં આવતી હતી. બાકીના બધા નકલી છે અને તેનું અનાજ અધિકારીઓ અને રાજકીય લોકો જમી જતાં હતા. આમ ગુજરાતનું આજ સુધીનું સૌથી મોટું અનાજ કૌભાંડ હતું.
લાલુ પ્રસાદના ઘાસચારા કૌંભાંડ કરતાં પણ મોટું ભાજપની CM વિજય રૂપાણી સરકારનું અનાજ કૌભાંડ માનવામાં આવી રહ્યું છે.
સરકાર જેવું સરવર બનાવ્યું
બાયો ન્યુમેરિકલ કોડથી રેશન ઉપડે છે. નકલી દસ્તાવેજને આધારે વોટર કાર્ડ બનાવી બોગસ રાશન કાર્ડ બની ગયા છે. NFSA કાર્ડધારકોના સોફ્ટવેરની મદદથી ડેટા હેક કરાયા હતા. મયુર શર્મા નામના આરોપીએ અગાઉ ધરપકડ થયેલા રાહુલ નામના આરોપી પાસેથી રાશનકાર્ડ ધારકોના બાયોમેટ્રિક ફિંગર ડેટા મેળવી સરકારના EPFS એપ્લિકેશનમાં ચેડા કર્યા હતા. બાદમાં તેના જેવું જ અલગથી સોફ્ટવેર અને ડેટા સર્વર બનાવી રાહુલ સહિત અન્ય વ્યાજબી ભાવની દુકાનના પરવાનેદારોને આપ્યું હતું.
નકલી સોફ્ટવેર
ગુજરાતના ઘણાં દુકાનદારોને તેણે રૂ. 9,000થી રૂ. 15,000માં આપ્યું હતું. અમદાવાદના મણિનગરની રણજીત સોસસિટીમાં રહેતા કલ્પેશ શાહની ભૂમિકા પણ આ સમગ્ર કૌભાંડમાં મહત્ત્વની હતી. કલ્પેશ શાહે ટેરા સોફ્ટ કંપનીના કર્મચારી પાસેથી રૂપિયા 7 લાખમાં રાશનકાર્ડ ધારકોના બાયોમેટ્રિક ફિંગર પ્રિન્ટ ડેટા મેળવ્યા હતા. બાદમાં આ ડેટા રાહુલને આપ્યા હતા. તેની પાછળ ડેટા કલેક્ટ કરતી એજન્સીઓ સામે તપાસ થઈ નથી. અમદાવાદ અને સુરતના અડાજણ વિસ્તારમાં રહેતા સોફ્ટવેર એન્જીયર સહિત બે આરોપીઓની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. રાહુલ નામના આરોપી પાસેથી ડેટા મેળવ્યા બાદ મયુર શર્માએ નવું સોફ્ટવેર બનાવ્યું હતું. જેના દ્વારા બોગસ ઇલેક્ટ્રોનિક કૂપન જનરેટ કરવામાં આવતી હતી. બાયોમેટ્રિક ફિંગર ડેટા કલેક્ટ કરવાનું કામ સોફ્ટ ટેરા, દેવકીશન, સિલ્વર ટચ અને JIL જેવી કંપનીઓને સોંપવામાં આવ્યું હતું.
સુરતમાં મહિને 12 લાખ કિલો અનાજનું કૌભાંડ
2020માં આમ આદમી પક્ષ દ્વારા સસ્તા અનાજનું કૌભાંડ પકડવામાં આવ્યું હતું. જેમાં સરકારે કોઈ પગલાં ન લીધા. તે પહેલાં સુરત શહેરમાં 2018ના માર્ચ મહિનામાં એવું બહાર આવ્યું હતું કે બે વર્ષમાં 84 કરોડનું અનાજ કાળાબજારમાં વેચી મરાયું હતું. જેમાં સાંસદ, ધારાસભ્ય, સમાજના અગ્રણીઓ તેમજ માલેતુજારોના નામે રેશનકાર્ડ પર દર મહિને 12.50 લાખ કિલો સરકારી અનાજ લઈ બારોબાર વેચી મારવાના ષડ્યંત્ર બહાર આવ્યા બાદ 2.50 લાખ લોકોના 51,881 કાર્ડ રદ કરાયા હતા. મહિને રૂ. 3.50 કરોડનો જથ્થો બહાર નીકળી જતો હતો. લિંબાયત ઝોનમાં સૌથી વધુ 32,908 રેશનકાર્ડ નોન NFSAમાં બદલ્યા છે.
ભાજપના નેતા અનાજ કૌભાંડમાં
29 જાન્યુઆરી 2018મા ગરીબ પ્રજાનું કરોડો રૂપિયાનું અનાજ વિદેશ મોકલીને ભાજપના નેતાનું કચ્છ ભૂજમાં કૌભાંડ બહાર આવ્યું હતું. ભૂજ ખાતે નાગરિક પુરવઠા નિગમના ગોડાઉનમાંથી ગરીબ નાગરિકોને આપવાનું અનાજ પગ કરી દઈને તેને ગુજરાત, દેશ અને વિદેશમાં અન્ય ભાગોમાં વેચી દેવામાં આવતું હતું. પર્દાફાશ કોંગ્રેસના આગેવાન આદમ ચાકીએ કર્યો હતો. તેમણે સ્ટિંગ ઓપરેશન કરીને ઘીરેન ભાનુ ઠક્કર કે જેમનો ભાઈ હીરેન ઠક્કર છે, જે ભાજપના ભૂજ નગરપાલિકાના પ્રમુખ છે.
જસદણ અનાજ કૌભાંડ
13 મે 2016મા રૂ. 45 લાખનું રેશનિંગ અનાજ કૌભાંડ પકડાતાં પાંચ આરોપીઓ સામે ફોજદારી – ત્રણ રેશનિંગ દુકાનદારોના લાઇસન્સ રદ કરાયા હતા. જસદણ-વિંછીયા વિસ્તારમાંથી 70થી 80 દુકાનદારોમાંથી 55 સસ્તા અનાજના દુકાનદારોની પાવતી મળી આવી હતી.
કચ્છમાં કૌભાંડ
18 ફેબ્રુઆરી 2018ના રોજ કચ્છમાં 47 લાખનું અનાજ પકડી પાડવામાં આવ્યું હતું. મહેન્દ્ર રણછોડ સોની સામે ફરીયાદ નોંધાઈ હતી. જેમાંથી રૂ. 18 લાખનો માલ સરકારી સસ્તા અનાજની દુકાનોનો હતો. માત્ર વાગડ-રાપર જ નહીં પણ કચ્છ વ્યાપી અનાજ કૌભાંડ ચાલી રહ્યું હતું. એલીગન્સ ફૂડ એન્ડ પ્રોસેસિંગ લિ નામની પેઢીમાં સરકારી અનાજનો જથ્થો ઝડપાયો હતો અને સરકારી અનાજ કૌભાંડના પર્દાફાશ બાદ મામલતદાર ટીમ દ્વારા ગોડાઉનને સીલ કરવામાં આવ્યું હતું.
અમદાવાદમાં કૌભાંડની તપાસ જ ન થઈ
અમદાવાદમાં કૌભાંડ પણ સમગ્ર જિલ્લામાં કોઈ તપાસ થઈ ન હતી. જો તપાસ થાય તો તેમાં હજારો રેશનકાર્ડ બોગસ મળી શકે તેમ હતા. 23 ફેબ્રઆરી 2018મા અમદાવાદના પોલીસે મથુરદાસ મહેશ્વરીની મહાલક્ષ્મી અને સરસ્વતી ફેક્ટરીએ દરોડો પાડી રૂ. 8.10 લાખનો 3,200 કિલો ઘંઉ અને 17,920 કિલો ચોખાનો જથ્થો પકડી પાડ્યો હતો. મઝહર શેખ અને મથુરદાસ મહેશ્વરીની ધરપકડ કરી હતી. જો તપાસ થાય તો સુરત અને વડોદરા કરતાં પણ અહીં વધુ બોગસ રેશનકાર્ડ મળી શક્યા હોત.
મૃત્યુ પામેલાના નામે અનાજ વેચાયું
મૃતક લોકોનાં રેશનિંગ કાર્ડ ચાલું કરનાર મામલતદાર, પુરવઠા અધિકારી અને તલાટી અભિપ્રાય હોય તેની તપાસ થવી જોઈએ જે થઈ નથી. રેશનકાર્ડ એ.પી.એલ.માંથી બી.પી.એલ. કે એ.એ.વાય. બન્યું તો તેના અભિપ્રાય કરનાર કર્મચારી અને મંજૂર કરનાર મામલતદારની તપાસ થવી જોઈએ. રેશનિંગની દુકાનો અગાઉ અનેકવાર માત્ર લાયસન્સ સસ્પેન્ડ કરી ભીનું સંકેલી દેવાયું છે તેની તપાસ થવી જોઈએ. લોકોએ જેટલાં પૂરાવા આપ્યા એટલાની જ તપાસ કરી પણ રૂ.12 હજાર કરોડના કૌભાંડનું કંઈ જ ન થયું.
10 પોલીસ ફરિયાદ ધરપકડ કોઈની નહીં
રેશનિંગની 10 પોલીસ ફરિયાદમાં એકપણ આરોપીની પોલીસે ધરપકડ કરી નથી. કોર્ટમાં આગોતરા જામીન થવા દીધા અને આરોપીના જવાબ પણ લેવામાં આવ્યા નથી. રેશનિંગ ચોરી કરનારને જવા દેવામાં આવ્યા છે. સુરત કેસમાં આવી જ ફરિયાદમાં સોફટવેર વેંચનાર, તમામની ધરપકડ થઈ તો અમરેલીના કેસમાં કોઈની ધરપકડ કરી નથી. અનાજ પુરવઠા અધિકારી, અનાજ પુરવઠા ઈન્સપેક્ટર, પુરવઠા મામમલતદાર, તાલુકા વિકાસ અધિકારી સામે કોઈ ખાતાકીય તપાસ કે પગલાં નથી ભરાયા.[:en]Gandhinagar, 23 November 2020
Ration card scam was caught in the name of Morari Das Haryanvi, Ramayana story taller. Ration cards were issued in the name of Surat billionaire diamond businessman Vasant Gajera, Sharad Dhanani, brother of Paresh Dhanani of Congress and Chandu Sanghani, brother of BJP leader Dilip Sanghani. It is also alleged that 40 to 50 thousand fake ration cards have been made 33 district across the state. There are 5 lakh ration cards in the name of the rich in the state. On March 21, 2018, a food scam worth Rs 12,000 crore was introduced in the assembly. Despite this, the BJP-led government did not take any action.
Now, with pressure from the central government, the search for ration cards issued in the name of bungalows and car owners will begin in a week. But no action has been taken against any Mamlatdar who issued the ration card. In the past, there are about 80 such maltadars who have signed fake ration cards. No action was taken by the Rupani government of Gujarat before him.
Nathalal Sukhadia
Social leader Nathalal Sukhadia, who exposed the scam, said, the government can investigates. People who get pension after retiring from government jobs also take cheap food grains of the poor. Take advantage of NFSA scheme. There is no need for cheap food grains, they have vehicles like cars, and they get ration card grains.
Operation from 1 December 2020
3.36 crore people from 69 lakh poor families of the state take food grains. The Department of Birth and Death, Department of transport, after a week with the Aadhaar card, from December 1, 2020, the government will find the ration card. Will go house to house to find the owner of the cars. The help of Regional Transport – RTO office will also be taken by the system to hold the cars of ration card holders. Will get data from people who have vehicles like cars. Based on this data, fake people will be caught with cars. In fact, such people do not even know that someone takes grain in their name and scam worth crores of rupees is done. Not a car owner, but taluka officials give fake cards.
Can be 2 million cards
Names of rich people with cars will be removed from the ration card. In 2020, in Ahmedabad, over a period of 2 months, 1000 people were found who used to fake cards. The names of those who have not taken food grains for one year have also been removed from the ration card. Every house will be surveyed. In Gujarat, in 2013, the names of households and cars living in urban areas were removed. From 2013 to 2017, 1.6 lakh fake ration cards were caught. Out of 4.50 crore fake ration works caught in the country in 7 years, Gujarat may have 20 lakh fake cards. People are given Rs 3, Rs 2 and Rs 1 per kg of rice, wheat and grains respectively every month.
17 thousand fake cards in Rajkot
After the ration card was linked to the Aadhaar card in Rajkot in 2018, 17,500 BPL, Antyodaya and NFS in Rajkot city alone are being considered fake. As the Aadhar card has not yet been linked with the ration card. In Amreli, a fake card was given for 1000 rupees. Yet the Rupani government has not taken enough action.
30 people were arrested
In February 2020, the Ahmedabad cybercrime police created fake bills by giving food grains through fake fingerprints. The gang has been successful in cracking the biometric system and fingerprinting power or password, even if it belongs to a high-ranking Mamlatdar. In which 30 people were arrested.
12 thousand crores scam
The grain scam was named after Morari Bapu. A ration card was also made in his name. Ration cards were issued in the name of Surat billionaire diamond businessman Vasant Gajera, Sharad Dhanani, brother of opposition leader Paresh Dhanani, and Chandu Sanghani, brother of BJP leader Dilip Sanghani. It is also alleged that 40 to 50 thousand fake ration cards have been made per district across the state. 4,900 such ration cards were seized in Vadodara. 51,000 fake ration cards were seized in Surat. On March 21, 2018, Leader of the Opposition Paresh Dhanani introduced a Rs 12,000 crore ration grain scam in the Gujarat Legislative Assembly. The government then announced that no one would be released. But nothing happened.
100 crore scam per month
According to Nathalal Sukhadia, Amreli saved 9.22 lakh kg wheat, 3.7 lakh kg sugar and 33,544 kg rice and 2.89 lakh liters of kerosene in a month in April 2018 as compared to March 2018 after coming to SCAM. This means that every month Rs 100 crore worth of goods are being taken across the state in the name of fake people. This is a big proof that 100 crore rupees have been scammed every month. Gujarat BJP leaders side-lined the entire chapter. Rs.3,000 crore worth of poor food grains in Amreli in the market with the rich was going. Which was 12 thousand crores all over Gujarat.
Missing data
The names of the grain takers were put online. Anyone who could see the data was lost by the Rupani government as soon as the scam was exposed. Not only Amreli but online data of food consumers across the state was made missing. Hence the Rs 12,000 crore scam was suppressed. The scam has been suppressed from Gandhinagar itself. In this scam, about 200 Mamlatdars who gave fake coupons can be caught. Such a big scam would not have been possible without the help of political leaders. Their names could also be opened. Therefore, this great scam has been exposed.
Digital data hack
In 2016, the Government of Gujarat announced the Annapurna Scheme. Grain was stolen by obtaining biometric data, by hacking or stealing software. In which fake ration cards were issued. Dead, foreign-born and millionaire people were shown poor and cheap grain was taken off the market and sold at 10 times the price.
Scam was suppressed
On February 11, 2018, the NFSA was exposed for registering ration cards, hacking their fingerprint data, taking out coupons every month and the government food scam. RTI activist Ajay Jagid highlighted the matter in a press conference. Data was stolen from more than 10 million people. The message comes when the ration is released. But only 94 thousand ration card figures have been surveyed. Messages were not sent to the remaining coupon holders.
The country’s largest digital scam
The grain scam of Gujarat is considered to be the largest digital grain scam in the country. 1.26 crore in Gujarat carry cheap food grains. In which only 94 thousand poor family were informed by sending a message in the system. Everything else is fake and its grain was being eaten by officials and politicians. Thus, Gujarat’s biggest food scam ever. BJP’s CM Vijay Rupani government’s grain scam is bigger than Lalu Prasad’s fodder scam.
Created a government server
Ration is generated from the code. From water cards based on fake documents, fake ration cards have become. The data was hacked using software from NFSA card holders. The accused, identified as Mayur Sharma, had obtained biometric finger data of ration card holders from the arrested accused Rahul earlier and tampered with the government’s EPFS application. Created similar software and data server and gave it to other proper shop licensees including Rahul.
Fake software
They used fake software for Rs. Sold from 9,000 to 15,000. Kalpesh Shah, a resident of Ranjit Society in Maninagar, Ahmedabad, was also involved in the entire scam. Kalpesh Shah obtained biometric fingerprint data of ration card holders from an employee of Terra Soft Company for Rs 7 lakh. This data was later given to Rahul. The agencies behind data collection have not been investigated. Two accused, including a software engineer living in Adajan area of Ahmedabad and Surat, were arrested. Mayur Sharma created the new software after getting the data from an accused named Rahul. Through which fake electronic coupons were generated. The task of collecting biometric finger data was entrusted to soft companies.
12 lakh kg grain scam per month in Surat
In 2020, the Aam Aadmi Party caught the cheap food scam. In which the government did not take any action. Earlier, in March 2018, it was revealed in Surat city that 84 crore grains were sold in the black market in two years. In which 51,881 cards of 2.50 lakh people were canceled after conspiring to sell 12.50 lakh kg of government food grains on ration cards in the name of MPs, MLAs, community leaders and rich people. Rupees. 3.50 crore was coming out. Maximum 32,908 ration cards have been converted to non-NFSA in the Nimbu region.
BJP leader in food scam
On January 29, 2018, the BJP leader’s scandal surfaced in Kutch Bhuj. The grain supplied to the poor from the warehouse of the Civil Supplies Corporation in Bhuj was sold in Gujarat, other parts of the country and abroad. The revelation was made by Congress leader Adam Chhaki. He conducted a sting operation on Ghiran Bhanu Thakkar and his brother Hiren Thakkar, who is the president of Bhuj Municipality of BJP.
Jasdan grain scam
On 13 May 2016, Rs. Crimes against five accused in the Rs 45 lakh ration food scam – licenses of three ration shopkeepers revoked. Of the 70 to 80 shopkeepers in Jasdan-Vinchia area, 55 received receipts.
Scam in Kutch
On 18 February 2018, grain worth Rs.47 lakh was seized in Kutch. A complaint was filed against Mahendra Ranchod Soni. In which the goods of 18 lakh rupees were from the government cheap food shops.
This scam was not investigated in Ahmedabad
On February 23, 2018, Ahmedabad police raided the Mahalaxmi and Saraswati factories of Mathuradas Maheshwari and recovered Rs. 3,200 kg of wheat and 17,920 kg of rice worth Rs 8.10 lakh were seized. Mazhar Sheikh and Mathuradas Maheshwari were arrested. If investigated, more fake ration cards can be found in Ahmedabad than in Surat and Vadodara.
Grain sold in the name of the deceased
Mamlatdar, civil supply officer and the deceased’s ration card issuing Talati should be opinion which has not been investigated. The Mamlatdar who approves it should be examined.[:hn]गांधीनगर, 23 नवंबर 2020
मोरारी दास हरियाणवी के नाम पर राशन कार्ड घोटाला पकड़ा गया था। सूरत के अरबपति हीरा कारोबारी वसंत गजेरा, कोंग्रेस के परेश धनानी के भाई शरद धनानी और भाजपा के नेता दिलीप संघानी के भाई चंदू संघानी के नाम से राशन कार्ड जारी किए गए थे। यह भी आरोप है कि राज्य भर में प्रति जिले 40 से 50 हजार फर्जी राशन कार्ड बनाए गए हैं। राज्य में अमीरों के नाम पर 5 लाख राशन कार्ड हैं। 21 मार्च, 2018 को विधानसभा में 12,000 करोड़ रुपये के खाद्य घोटाले पेश किया गया था। बावजूद भाजपा की अगुवाई वाली सरकार ने कोई कार्रवाई नहीं की।
अब, केंद्र सरकार के दबाव के साथ, बंगले और कार मालिकों के नाम से जारी राशन कार्ड की खोज एक सप्ताह में शुरू होगी। लेकिन राशन कार्ड जारी करने वाले किसी भी ममलतदार के खिलाफ कोई कार्रवाई नहीं की गई है। पहले लगभग 80 ऐसे ममलतदार हैं जिन्होंने फर्जी राशन कार्ड पर हस्ताक्षर किए हैं। उनके सामने कोई कार्यवाही गुजरात की रूपानी सरकारने नहीं की।
नाथालाल सुखाड़िया
घोटाले का पर्दाफाश करने वाले सामाजिक नेता नाथालाल सुखाड़िया ने कहा, सरकार जांच करती है। सरकार की नौकरी से रिटायर होने के बाद पेंशन पाने वाले लोग भी गरीबों का सस्ते अनाज लेते हैं। एनएफएसए योजना के लाभ लेते है। सस्ते अनाज की कोई जरूरत नहीं है, उनके पास कार जैसे वाहन हैं, उन्हें राशन कार्ड के अनाज लेते हैं।
1 दिसंबर से ऑपरेशन
राज्य के 69 लाख गरीब परिवारों के 3.36 करोड़ लोग खाद्यान्न लेते हैं। जन्म और मृत्यु विभाग, वाहन व्यवहार विभाग, आधार कार्ड के साथ मीलकर एक हफ्ते बाद, 1 दिसंबर, 2020 से, सरकार रेशन कार्ड ढुंढेगी। कारों के मालिक को खोजने के लिए घर-घर जाएगी। क्षेत्रीय परिवहन – आरटीओ कार्यालय की मदद भी राशन कार्ड धारकों की कारों को धारण करने के लिए सिस्टम द्वारा ली जाएगी। उन लोगों से डेटा प्राप्त करेंगे जिनके पास कारों जैसे वाहन हैं। इस डेटा के आधार पर फर्जी लोग कारों के साथ पकड़े जाएंगे। वास्तव में, ऐसे लोगों को यह भी पता नहीं है कि कोई उनके नाम पर अनाज लेता है और करोड़ों रुपये का घोटाला किया जाता है। कार मालिक नहीं मगर तालुका के अधिकारी फर्जी कार्ड देते है।
20 लाख कर्ड हो सकते है
कार वाले अमीर लोगों के नाम राशन कार्ड से हटा दिए जाएंगे। अहमदाबाद में 2020 में 2 महीने की अवधि में 1000 लोगों को ढुंढा है जो फर्जी कार्ड साथ रखथे थे। जिन लोगों ने एक साल से खाद्यान्न नहीं लिया है उनके नाम भी राशन कार्ड से हटा दिए गए हैं। हर घर का सर्वे किया जाएगा। गुजरात में, 2013 में, शहरी क्षेत्रों में रहने वाले घरों और कारों वालों के नाम हटा दिए गए थे। 2013 से 2017 तक 1.6 लाख फर्जी राशन कार्ड पकडे गये थे। 7 वर्षों में देश में पकड़े गए 4.50 करोड़ फर्जी राशन कार्यों में से, गुजरात में अधिकारियों द्वारा 20 लाख फर्जी कार्ड हो सकते हैं।
किसको ढुंढेगें
3 या 4 पहिया वाहन, सरकारी कर्मचारी, प्रति माह 10,000 रुपये से अधिक, आयकर, व्यापार कर, कृषि भूमि, सरकारी पेंशनभोगी, आर्थिक कल्याण, कल्याण, उनके घर को रद्द कर दिया जाएगा। ‘वन नेशन, वन राशन कार्ड’ दो भाषाओं में एक नया मानक राशन कार्ड जारी करता है। 10 अंकों का राशन कार्ड जारी करें जिसमें पहले दो अंक राज्य कोड के अनुरूप होंगे और अगले दो अंक राशन कार्ड नंबर के अनुरूप होंगे। देश में 23.19 करोड़ राशन कार्डों पर, 80 करोड़ लोगों को हर महीने क्रमशः 3 रुपये, 2 रुपये और 1 रुपये प्रति किलो चावल, गेहूं और अनाज दिए जाते हैं।
राजकोट में 17 हजार फर्जी कार्ड
राशन कार्ड 2018 में राजकोट में आधार कार्ड से लिंक होने के बाद, अकेले राजकोट शहर में 17,500 BPL, अंत्योदय और NFS को फर्जी माना जा रहा है क्योंकि अभी तक आधार कार्ड को राशन कार्ड के साथ नहीं जोड़ा गया है। अमरेली में, एक कार्ड 1000 रुपये के लिए दिया जाता है। फिर भी रुपाणी सरकार ने कोई कार्रवाई नहीं की है।
30 लोगों को गिरफ्तार किया गया था
फरवरी 2020 में, अहमदाबाद साइबर अपराध पुलिस ने नकली उंगलियों के निशान के माध्यम से खाद्यान्न देकर नकली बिल बनाए। गैंग बायोमेट्रिक सिस्टम और फिंगरप्रिंटिंग पावर या पासवर्ड को क्रैक करने में सफल रहा है, भले ही यह एक उच्च रैंकिंग वाली ममलाटादर का हो। जिसमें 30 लोगों को गिरफ्तार किया गया था।
12 हजार करोड़ का घोटाला
मोरारी बापू के नाम पर अनाज घोटाला हुआ था। उनके नाम से राशन कार्ड भी बनाया गया था। सूरत के अरबपति हीरा कारोबारी वसंत गजेरा, विपक्षी नेता परेश धनानी के भाई शरद धनानी और भाजपा के नेता दिलीप संघानी के भाई चंदू संघानी के नाम से राशन कार्ड जारी किए गए थे। यह भी आरोप है कि राज्य भर में प्रति जिले 40 से 50 हजार फर्जी राशन कार्ड बनाए गए हैं। वडोदरा में 4,900 ऐसे राशन कार्ड जब्त किए गए। सूरत में 51,000 फर्जी राशन कार्ड जब्त किए गए। 21 मार्च, 2018 को विपक्ष के नेता परेश धनानी ने गुजरात विधानसभा में रु12,000 करोड़ का राशन अनाज घोटाला पेश कीया। सरकार ने तब घोषणा की कि किसी को छोड़ा नहीं जाएगा। लेकिन कुछ नहीं हुआ।
प्रति माह 100 करोड़ का घोटाला
नाथालाल सुखाड़िया के अनुसार, घाटाला बहार आने के बाद मार्च 2018 की तुलना में अप्रैल 2018 में एक महीने में अमरेली ने 9.22 लाख किलोग्राम गेहूं, 3.7 लाख किलोग्राम चीनी और 33,544 किलोग्राम चावल और 2.89 लाख लीटर केरोसिन की बचत की थी। इसका मतलब है कि हर महीने 100 करोड़ रुपये का माल राज्य भर में फर्जी लोको के नाम लीया जा रहा है। यह एक बड़ा सबूत है कि हर महीने 100 करोड़ रुपये का घोटाला हुआ है। गुजरात भाजपा नेताओं ने पूरे अध्याय को किनारे कर दिया। अमरेली में 3 साल में रु.3,000 करोड़ रुपये के गरीबों का खाद्यान्न बाजार में अमीरो के पास जा रहा था। जो पूरे गुजरात में 12 हजार करोड़ रु था।
डेटा गायब है
अनाज लेने वालों के नाम ऑनलाइन डाल दिए गए। घोटाले का खुलासा होते ही रूपानी सरकार द्वारा किसी को भी देखा जा सकने वाला डेटा खो गया था। केवल अमरेली ही नहीं बल्कि पूरे राज्य में खाद्य उपभोक्ताओं का ऑनलाइन डेटा गायब कीया गया था। इसलिए 12,000 करोड़ रुपये का घोटाला दबा दिया गया। घोटाले को गांधीनगर से ही दबा दिया गया है। इस घोटाले में, लगभग 200 मामलतदार जिन्होंने फर्जी कूपन दीये थे, उन्हें पकड़ा जा सकता है। इतना बड़ा घोटाला राजनीतिक नेताओं की मदद के बिना संभव नहीं था। उनके नाम भी खोले जा सकते थे। इसलिए इस महा घोटाले पर से पर्दा डाला गया है।
डिजिटल डेटा हैक घोटाला
2016 में, गुजरात सरकार ने अन्नपूर्णा योजना की घोषणा की। बायोमेट्रिक डेटा प्राप्त करके अनाज की चोरी की गई, सॉफ्टवेयर को हैक करके या चुराकर। जिसमें फर्जी राशन कार्ड जारी किए गए। मृत, विदेशों में रहने वाले और करोड़पति लोगो को गरीब दिखाए गए थे और सस्ते अनाज को बाजार से बाहर ले जाया गया और 10 गुना कीमत पर बेचा गया।
घोटाले को दबा दिया गया
11 फरवरी, 2018 को, एनएफएसए के तहत राशन कार्डों को दर्ज करने, उनके फिंगरप्रिंट डेटा को हैक करने, हर महीने कूपन निकालने और सरकारी खाद्यान्न घोटाले को उजागर किया गया था। आरटीआई कार्यकर्ता अजय जगिद ने एक प्रेस कॉन्फ्रेंस में इस मामले को उजागर किया। कुल एक करोड़ से अधिक लोगों का डेटा चोरी हुआ। राशन जारी होने पर संदेश आता है। लेकिन केवल 94 हजार राशन कार्ड के आंकड़ों का सर्वेक्षण किया गया है। शेष कूपन धारकों को संदेश नहीं भेजे गए थे।
देश का सबसे बड़ा डिजिटल घोटाला
गुजरात के अनाज घोटाले को देश का सबसे बड़ा डिजिटल अनाज घोटाला माना जाता है। गुजरात में 1.26 करोड़ लोग सस्ते खाद्यान्न ले जाते हैं। जिसमें केवल 94 हजार गरीबों को सिस्टम में एक संदेश भेजकर सूचित किया गया था। बाकी सब कुछ नकली है और उसका अनाज अधिकारियों और राजनेताओं द्वारा खाया जा रहा था। इस प्रकार, गुजरात का अब तक का सबसे बड़ा खाद्य घोटाला। लालू प्रसाद के चारा घोटाले से भी बड़ा भाजपा की सीएम विजय रूपाणी सरकार का अनाज घोटाला माना जाता है।
सरकार जैसा सर्वर बनाया
कोड से राशन उत्पन्न होता है। फर्जी दस्तावेजों के आधार पर वाटर कार्ड से, फर्जी राशन कार्ड बन गए हैं। NFSA कार्डधारकों के सॉफ़्टवेयर का उपयोग करके डेटा हैक किया गया था। मयूर शर्मा के रूप में पहचाने गए आरोपी ने पहले गिरफ्तार आरोपी राहुल से राशन कार्ड धारकों का बायोमेट्रिक फिंगर डेटा प्राप्त किया था और सरकार के ईपीएफएस आवेदन के साथ छेड़छाड़ की थी। समान सॉफ्टवेयर और डेटा सर्वर बनाया और इसे राहुल सहित अन्य उचित दुकान लाइसेंसधारियों को दिया।
नकली सॉफ्टवेयर
उन्होंने नकली सॉफ्टवेयर रु। 9,000 से 15,000 में बेचा गया। पूरे घोटाले में अहमदाबाद के मणिनगर में रंजीत सोसायटी के निवासी कल्पेश शाह का भी हाथ था। कल्पेश शाह ने टेरा सॉफ्ट कंपनी के एक कर्मचारी से 7 लाख रुपये में राशन कार्ड धारकों का बायोमेट्रिक फिंगरप्रिंट डेटा प्राप्त किया। यह डेटा बाद में राहुल को दिया गया था। डेटा संग्रह के पीछे की एजेंसियों की जांच नहीं की गई है। अहमदाबाद और सूरत के अडाजण इलाके में रहने वाले एक सॉफ्टवेयर इंजीनियर सहित दो आरोपियों को गिरफ्तार किया गया। मयूर शर्मा ने राहुल नाम के एक आरोपी से डेटा मिलने के बाद नया सॉफ्टवेयर बनाया। जिसके माध्यम से फर्जी इलेक्ट्रॉनिक कूपन उत्पन्न किए गए। बायोमीट्रिक फिंगर डेटा एकत्र करने का काम सॉफ्ट कंपनियों को सौंपा गया था।
सूरत में प्रति माह 12 लाख किलो अनाज घोटाला
2020 में आम आदमी पार्टी ने सस्ता भोजन घोटाला पकड़ा। जिसमें सरकार ने कोई कार्रवाई नहीं की। इससे पहले, मार्च 2018 में, सूरत शहर में यह सामने आया था कि दो साल में 84 करोड़ अनाज ब्लैक मार्केट में बेचा गया था। जिसमें सांसदों, विधायकों, समुदाय के नेताओं और अमीर लोगों के नाम पर राशन कार्डों पर हर महीने 12.50 लाख किलोग्राम सरकारी खाद्यान्न बेचने की साजिश रचने के बाद 2.50 लाख लोगों के 51,881 कार्ड रद्द कर दिए गए। रुपये। 3.50 करोड़ निकल रहा था। सबसे अधिक 32,908 राशन कार्डों को निम्बू क्षेत्र में गैर-एनएफएसए में परिवर्तित किया गया है।
खाद्य घोटाले में भाजपा नेता
29 जनवरी, 2018 को कच्छ भुज में भाजपा नेता का घोटाला सामने आया। भुज में नागरिक आपूर्ति निगम के गोदाम से गरीबों को दिया जाने वाला अनाज गुजरात, देश और विदेश के अन्य हिस्सों में बेचा जाता था। रहस्योद्घाटन कांग्रेस नेता आदम छाकी द्वारा किया गया था। उन्होंने घिरन भानु ठक्कर और उनके भाई हिरेन ठक्कर, जो कि भाजपा की भुज नगरपालिका के अध्यक्ष हैं, पर एक स्टिंग ऑपरेशन किया।
जसदान अनाज घोटाला
13 मई 2016 को, रु। 45 लाख के राशन अनाज घोटाले में पांच आरोपियों के खिलाफ अपराध – तीन राशन दुकानदारों के लाइसेंस निरस्त किए गए। जसदान-विंचिया क्षेत्र के 70 से 80 दुकानदारों में से 55 को रसीदें मिलीं।
कच्छ में घोटाला
18 फरवरी 2018 को कच्छ में रू.47 लाख का अनाज जब्त किया गया था। महेंद्र रणछोड़ सोनी के खिलाफ शिकायत दर्ज की गई थी। जिसमें 18 लाख रुपये का माल सरकारी सस्ते खाद्य दुकानों का था।
इस घोटाले की जांच अहमदाबाद में नहीं हुई थी
23 फरवरी, 2018 को अहमदाबाद पुलिस ने मथुरादास माहेश्वरी की महालक्ष्मी और सरस्वती कारखानों में छापा मारा और रुपये बरामद किए। 3,200 किलोग्राम गेहूं और 8.10 लाख रुपये के 17,920 किलोग्राम चावल जब्त किए गए। मजहर शेख और मथुरादास माहेश्वरी को गिरफ्तार कर लिया गया। अगर जांच की जाए तो सूरत और वडोदरा की तुलना में अहमदाबाद में अधिक फर्जी राशन कार्ड पाए जा सकते हैं।
मृतक के नाम पर अनाज बेचा गया
ममलतदार, आपूर्ति अधिकारी और मृतक का राशन कार्ड जारी करने वाली तलाटी की राय होनी चाहिए जिसकी जांच नहीं की गई है। ममलतदार जो इसे अनुमोदित करता है, उसकी जांच की जानी चाहिए।[:]
You must be logged in to post a comment.