[:gj]સિલ્ક સિટી સુરત અને ભારતમાં સિલ્કનો ધંધો [:en]Silk Business in Sickle City Surat, India[:hn]सिक्ल सिटी सुरत, भारत में सिल्क व्यापार [:]

[:gj]અમદાવાદ, ઓગષ્ટ 2022

https://allgujaratnews.in/gj/gujarat-farmers-earning-heavily-in-silk-farming-surat-silk-city-hindi-gujarati-news/

દિલીપ પટેલ

સિલ્ક માર્કનો ઉદ્દેશ સિલ્કના સામાન્ય પ્રમોશન અને ભારતીય સિલ્કની દેશ-વિદેશમાં બ્રાન્ડ ઇક્વિટી બનાવવાનો છે. પટોળા સિલ્ક સાડી ટોચની પાંચ રેશમ વણાટમાંથી એક છે જે દરેક ભારતીય સાડી પ્રેમી પોતાના કપડાના કબાટમાં હોય તેવું ઈચ્છે છે.

ભારતમાં રેશમનું ઉત્પાદન 2020-21માં 32,763 ટન હતું.

સુરતની કૃત્રિમ સિલ્કી સાડી પ્રખ્યાત છે. હવે કીડાનું સિલ્ક પેદા કરી શકાય એવી બે નવી સંકર જાતો આવી છે. ભારતમાં કુદરતી રેશમના કપડાની નિકાસ 2015-16માં 2496 કરોડ રૂપિયા થઈ હતી. 2016-17માં 2093 કરોડ રૂપિયા થઈ હતી. 2019-20માં અંદાજે 3 હજાર કરોડ રૂપિયાની નિકાસ થઈ હોવાની શક્યતા છે. 85થી 1 કરોડ લોકોને તેમાં રોજગારી મળે છે. 2011-12માં 1685 મીનીયન ટન હતું. જે 2019-20માં 8500 મી.ટન ઉત્પાદન ભારતમાં કરવાનો લક્ષ્યાંક અપાયો હતો.

સિલ્ક માર્ક ઓર્ગેનાઈઝેશન ઓફ ઈન્ડિયા

ટેક્સટાઈલ મંત્રાલયના કેન્દ્રીય સિલ્ક બોર્ડ દ્વારા પ્રાયોજિત છે.

સિલ્ક માર્ક ઓર્ગેનાઈઝેશન ઓફ ઈન્ડિયા દ્વારા “સિલ્ક માર્ક”ના નામે એક યોજના ઘડવામાં આવી છે.સિલ્ક માર્કનો ઉદ્દેશ્ય રેશમના સામાન્ય પ્રમોશન અને દેશ-વિદેશમાં ભારતીય સિલ્કની બ્રાન્ડ ઇક્વિટી બનાવવાનો છે. તે માત્ર રેશમના ગ્રાહકો જ નહીં પરંતુ ખેડૂતો, રીલર્સ, ટ્વિસ્ટર્સ ઉત્પાદકો અને શુદ્ધ સિલ્કના વેપારીઓ સહિત રેશમ મૂલ્ય શૃંખલાના તમામ હિસ્સેદારોના હિતોનું પણ રક્ષણ કરે છે.

સિલ્ક માર્ક એ ક્વોલિટી એશ્યોરન્સ લેબલ છે, જે  શુદ્ધ રેશમનું બનેલું છે. તેને સિલ્ક યાર્ન, સાડીઓ, ડ્રેસ મટિરિયલ્સ, મેડ અપ, ફર્નિશિંગ મટિરિયલ્સ અને અન્ય સિલ્ક પ્રોડક્ટ્સ સાથે જોડી શકાય છે જે 100% નેચરલ સિલ્કથી બનેલા હોય છે.

4300થી વધુ સભ્યો અને 4.3 કરોડથી વધુ સિલ્ક માર્ક લેબલવાળા ઉત્પાદનો બજારમાં છે, ‘સિલ્ક માર્ક ઓર્ગેનાઈઝેશન ઓફ ઈન્ડિયા’ રેશમમાં ગુણવત્તાની ખાતરી છે. એક્સ્પોમાં 12 રાજ્યોમાંથી 39 પ્રદર્શકો ભાગ લઈ રહ્યા છે.

બીજી સદીમાં, ભારતમાં રેશમ ઉત્પન્ન કરવામાં આવી હતી.

દક્ષિણ ગુજરાતના વલસાડ, સુરત, નવસારીમાં રેશમની ખેતી 1984થી થાય છે. હવે મહેસાણા, વડોદરા, ખેડામાં ખેતી થવા લાગી છે. નવસારી કૃષિ વિશ્વ વિદ્યાલયમાં ખેડૂતોને સેરીકલ્ચરની તાલીમ 2016થી આપવામાં આવે છે.

12 ટકા GSTથી  વધુ અસર સિલ્ક કાપડનું ઉત્પાદન કરતા ઉત્પાદકોને થશે. સુરતના 700 રેશમ ઉત્પાદકો અને દેશભરના 3,000 રેશમ ઉત્પાદકો, જેમને ઝીરો ઇનપુટ ટેક્સ ક્રેડિટ મળી છે, તેમના પર સીધો 12 ટકાનો બોજ પડે છે.

યાર્ન પર 12 ટકા GST અને ગ્રે કાપડ પર 5 ટકા GSTના ડ્યુટી માળખાને કારણે, 650 કરોડ ઇનપુટ ટેક્સ ક્રેડિટ વીવર્સ ઉપલબ્ધ હતા.

ભારતમાં લગભગ 23 થી 25 લાખ લોકોની રોજગારી અને લગભગ 4 કરોડ લોકોની આજીવિકા મેળવે છે.

3 જાન્યુઆરી, 2020થી ખાદી અને ગ્રામ ઉદ્યોગ કમિશનએ રૂ.75 લાખનો ગુજરાતના સુરેન્દ્રનગર ખાતે એક રેશમ પ્રોસેસિંગ પ્લાન્ટનું ઉદ્દઘાટન કર્યું હતું. જે રેશમી તાંતણાના ઉત્પાદન ખર્ચમાં મોટો ઘટાડો કરશે. કાચા માલના વેચાણમાં અને સ્થાનિક રીતે ગુજરાતી પટોળા સાડીઓ વધશે. એકમમાં 90 સ્થાનિક મહિલાઓને રોજગારી મળે છે. જેમાંથી 70 મુસ્લિમ સમુદાયની છે.

હાલમાં રાજ્યમાં એકમાત્ર સુરેન્દ્રનગર જિલ્લામાં માસિક 1000 કિલો સિલ્ક પ્રોસેસિંગ થઈ રહ્યું છે. ગુજરાતમાં કુલ માગ સામે 50-60 ટકા જ સિલ્કનું પ્રોસેસિંગ થઇ રહ્યું છે.

ગુજરાતી પટોળામાં કાચા માલ તરીકે વપરાતા સિલ્ક યાર્નની હંમેશા આયાત કરવી પડતી હતી. ધીરે ધીરે ગુજરાત સિલ્ક યાર્ન ઉત્પાદન કરી શકશે. કર્ણાટક અને પશ્ચિમ બંગાળમાંથી કોશેટો મગાવી પ્લાન્ટમાં સિલ્ક યાર્ન પર પ્રોસેસિંગ થાય છે. જે પટોળા સાડીના ઉત્પાદન ખર્ચમાં ઘટાડો કરવા સાથે વેચાણોને વેગ આપી રહ્યુ છે. 3000 ચોરસફૂટમાં વિસ્તરેલા પ્લાન્ટમાં માસિક 1000 કિગ્રા સિલ્ક પ્રોસેસિંગ થઈ રહ્યુ છે. એક જ શિફ્ટમાં કાર્યરત પ્લાન્ટમાં વાર્ષિક રૂ. 2 કરોડનુ સિલ્ક યાર્ન ઉત્પાદિત થવાનો લક્ષ્યાંક મૂક્યો છે.

જો પ્લાન્ટ 3 શિફ્ટમાં કાર્યરત બને તો વાર્ષિક રૂ. 5 કરોડનુ સિલ્ક પ્રોસેસિંગ થવાની ક્ષમતા છે. કર્ણાટક, બેંગ્લોરથી સિલ્કનુ રો-મટિરિયલ્સ ગણાતા કોશેટોનું આ પ્લાન્ટમાં પ્રોસેસિંગ થવાથી પટોળા ઉત્પાદકોની ક્ષમતામાં વધારો થયો છે. કુલ સિલ્કની માગના 50થી 60 ટકા પુરવઠો પૂરો પાડી રહ્યો છે. મહિલાઓ સરેરાશ મહિને માત્ર રૂ. 10 હજાર આપવામાં આવે છે.

સિલ્ક પ્રોસેસિંગ પ્લાન્ટમાં વિસ્તારની મહિલાઓ કોશેટોમાંથી રેશમના તારની છણાવટ, રંગકામ, કાંતવાની પ્રક્રિયા કરે છે,

ગુજરાતમાં સિલ્ક સેગમેન્ટમાં 40 સંસ્થાઓ છે. જે 2000થી વધુ મહિલાઓને રોજગાર આપે છે. ખાદી ગ્રામઉદ્યોગ સાથે કાર્યરત 52 સંસ્થાઓ 5000 લોકોને રોજગાર આપી રહી છે.

ઓનલાઇન ખરીદીના કારણે પટોળાની લોકપ્રિયતા વધી છે. સામાન્ય રીતે પટોળા ઉત્પાદિત કરતો એક પરિવાર વાર્ષિક 5-7 પટોળા વેચાણ કરતો હતો જે આજે વધી 8-10 પટોળાનુ વેચાણ કરી રહ્યો છે. ઉત્તરોત્તર ટ્રેન્ડ વધી રહ્યો છે.

ગુજરાતની પ્રખ્યાત સાડી, પટોળા, જેને ખુબ ખર્ચાળ ગણવામાં આવે છે અને ફક્ત ઉચ્ચ કક્ષાના અથવા તો મોભાદાર લોકો દ્વારા પહેરવામાં આવે છે. કાચોમાલ રેશમી તાંતણાના હોવાના કારણે કર્ણાટક અથવા પશ્ચિમ બંગાળમાંથી ખરીદવામાં આવે છે, જ્યાં રેશમ પ્રક્રિયાના એકમો સ્થિત છે, જેથી કાપડની કિંમતમાં અનેકગણો વધારો થાય છે.

કર્ણાટક અને પશ્ચિમ બંગાળથી રેશમના કીડા લાવવામાં આવશે અને ઘરેલુ રેશમી તાંતણા પર પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે. પ્રખ્યાત ગુજરાતી પટોળા સાડીઓના વેચાણને મોટો વેગ મળશે.

પરંપરાગત રીતે, ભારતના દરેક ક્ષેત્રે સિલ્ક સાડી માટે પોતાનો અનોખો વણાટ રાખ્યો છે.

રેશમના ભાવ વધતાં આંધ્રપ્રદેશ, કર્ણાટક અને તમિલનાડુના સાડીના વીવર્સને પુરતા ભાવ ન મળતા ઉત્પાદન 2022માં બંધ કરી દીધું હતું. જેથી સુરતના જરી ઉદ્યોગ પર અસર થઈ છે.

વારાણસીની બનારસી સાડીના ઉત્પાદન પર પણ પડી છે. સુરતથી આવતા મુખ્ય કાચા માલ આર્ટ સિલ્ક યાર્નના ઉત્પાદનમાં ઘટાડો નોંધાયો છે. પરિણામે નરેંદ્ર મોદીના મતક્ષેત્ર વારાણસી અને ઉત્તરપ્રદેશના વણાટ કેંદ્રોને ફટકો પડ્યો છે.

બનારસી સાડીના વણાટકામમાં વપરાતા આર્ટ સિલ્ક અથવા પોલીસ્ટર સિલ્ક યાર્નનું ઉત્પાદન 1100 ટનથી ઘટીને 500 ટન પ્રતિ માસ થઈ ગયું છે.

સૂતર કાંતતા અડધા ડઝન કારીગરો આર્ટ સિલ્ક યાર્નનું ઉત્પાદન સુરતમાં કરે છે. 70% મલ્ટી કલર કાંતેલું સૂતર બનારસી સાડીના વણકરોને મોકલાય છે, જ્યારે બાકીનું સૂટ અને શર્ટ તેમજ ડ્રેસ મટિરિયલ તૈયાર કરતાં ગાર્મેન્ટ યુનિટોને આપવામાં આવે છે.

વારાણસી અને માઉ જિલ્લાઓમાં રોજિંદું ઉત્પાદન કુલ ચાર લાખ નંગ પ્રતિ દિવસ હોય છે. ં. દર મહિને આર્ટ સિલ્ક યાર્નનો વપરાશ 200-250 ટન છે.

થોડા વર્ષો પહેલા સુધી બનારસી સાડીના ઉત્પાદકો હેવી અને જરદોશી વર્કવાળી સિલ્ક સાડી બનાવવા માટે ચાઈનીઝ સિલ્ક યાર્ન આયાત કરતા હતા. જો કે, આયાત થતાં સિલ્ક યાર્ન પરની એન્ટી-ડમ્પિંગ ડ્યૂટીએ સુરતના યાર્ન ઉત્પાદકો માટે માર્ગ ખોલ્યો હતો. છેલ્લા થોડા વર્ષોથી સુરત, સિન્થેટિક સિલ્ક યાર્ન જુદા-જુદા રંગોમાં સપ્લાય કરે છે.

મધુસૂદન ગ્રુપના ગિરધર ગોપાલ મુંદ્રા વારાણસી અને માઉમાં સિલ્ક યાર્ન પૂરા પાડતાં સૌથી મોટા સપ્લાયર છે. મોટાપાયે યાર્નનું ઉત્પાદન કરવા માટે ભારે રોકાણની જરૂર પડે છે.

દેશમાં કાપડ બનાવવા માટે ભારતમાં સુરત અને ખંભાત ચોથા જાણીતા સ્થાનો છે. ગુજરાત પહેલા 10 રાજ્યો છે જે રેશમના કીડા ઉછેરવાની ખેતી કરે છે. ગુજરાતના પટોળા તેની સૂક્ષ્મતા અને સુંદરતા માટે પ્રખ્યાત છે. રેશમની ખેતીમાં વિશિવનું 60 ટકા ઉત્પાદન ચીન અને ભારત કરી રહ્યું છે. ફ્રાંસ, બ્રાઝિલ, જાપાન, રશિયા, કોરિયામાં રેશમની ખેતી થાય છે. ગુજરાતમાં મોટા પાયે ખેતી થતી નથી.

સુરતમાં ટેક્સટાઈલ વેપારીઓએ વિગન સિલ્ક ફેબ્રિકસનું ઉત્પાદન ઓગષ્ટ 2021થી શરૂ કર્યું છે. પશ્ચિમી દેશોમાં આ ફેબ્રિકની મોટી માંગ છે.

ભારતમાં પ્રથમવાર સુરતના યાર્ન ઉત્પાદકો દ્વારા છેક ઓસ્ટ્રેલિયાથી ત્યાં આયાત કરી વિગન સિલ્ક ફેબ્રિકસના ઉત્પાદનનો આરંભ કરી દેવાયો છે. વિગન લકસ યાર્ન હિંસા રહીત હોવા સાથે ઇકો ફ્રેન્ડલી પણ છે. આ યાર્ન બાયોડિગ્રેડેબલ છે.

અત્યાર સુધી કીડાને મારી તેના રેશમ માંથી સિલ્ક બનતું હતું પરંતુ હવે ઓસ્ટ્રેલિયાના વૈજ્ઞાનિકોએ દરિયાકિનારે વૃક્ષો ઉગાડી તેના પલ્પમાંથી રેશમ કાઢી લકસ નામનું યાર્ન બનાવવાનું શરૂ કર્યું છે. સુરતમાં હિંસારહિત કૃત્રિમ વૃક્ષો દ્વારા ઉત્પન યાર્નનું વપરાશ વધી રહ્યો છે.

સુરતના વેપારીઓ માની રહ્યા છે કે આ યાર્ન 50 ટકા કરતા પણ સસ્તુ પડે છે.

ટેન્સેલ ફેબ્રિક્સ દુનિયાભરમાં પ્રસિધ્ધ સુરતની ટેક્સટાઈલ ઇન્ડસ્ટ્રીને નવી દિશા આપી શકે છે. ટેન્સેલ ફેબ્રિક્સ ટકાઉપણા માટે જાણીતું છે. ટેન્સેલ ઍક માનવસર્જિત ફાયબર છે જે મૂળમાં સંપૂર્ણપણે કુદરતી છે, જે લાકડાના પલ્પમાં મળતા કુદરતી સેલ્યુલોઝમાંથી બનાવવામાં આવે છે. ટેન્સેલ ફેબ્રિકસના ઉત્પાદનમાં વપરાતી નીલગિરી ટેન્સેલ ફેબ્રિકસ માટે વપરાતા ફાઇબરને લાયોસેલ કહેવામાં આવે છે.

કેળામાં ટેન્સેલ ફેબ્રિકસ ઍ લાયોસેલ ફેબ્રિકસ તેમજ વિગન ફેબ્રિક્સ તરીકે પણ ઓળખાય છસિલ્કી રેશમ જેવું ટેન્સેલ ફેબ્રિકસ સુપર સોફ્ટ છે અને તેની સુંદર ચમક મનમોહક છે. તે અન્ય ફાયબરની જેમ જે બ્રેથેબલ અને સંપૂર્ણપણે બાયોડિગ્રેડેબલ છે.

વૈભવી અને આકર્ષક ચમક તેની મુખ્ય ગુણવત્તા છે, જે વર્સેટિલિટી આપે છે. અન્ય કુદરતી તંતુઓની જેમ ભેજ શોષક ટેન્સેલ ફેબ્રિકસ ત્વચા માટે અત્યંત નરમ અને સુખદ અનુભવ પ્રદાન કરે છે. ટેન્સેલ અન્ય સેલ્યુલોઝિક્સ અને પોલિઍસ્ટરની તુલનામાં નોંધપાત્ર રીતે વધારે શક્તિ દર્શાવે છે.

કપાસ કરતાં વધારે ભેજ શોષણ કરે છે. ટેન્સલ ઍન્ટી બેક્ટેરિયલ પણ છે. તેની નરમાઈને કારણે તે અન્ય તંતુઓ સાથે સરળતાથી ભળી શકે છે. લાયોસેલનું અન્ય તંતુઓ સાથેનું મિશ્રણ ફિનિશ્ડ ફેબ્રિકસની વ્યાપક શ્રેણીમાં પરિણમે છે. તે મશીન વોશ અને ડ્રાઇ ક્લીન સંદર્ભે અનુકૂળ છે.

સિલ્કનું ઉત્પાદન વધે તો ચીનથી સસ્તી આયાત અટકે

સિલ્કમાં ચીનથી મોટા પાયે આયાત થાય છે. ચીન વૈશ્વિક સિલ્ક આઉટપુટના 80 ટકા ઉત્પાદન કરે છે. ભારતનો બજારહિસ્સો માત્ર 13 ટકા છે. જ્યારે બાકીના દેશોનું સિલ્કનું ઉત્પાદન સાત ટકા છે.

ભારત વાર્ષિક ગ્રોથ રેટ 19 ટકા છે. દેશમાં 2016માં સિલ્કનું 28,000થી 30,000 મેટ્રિક ટનનું ઉત્પાદન થાય છે. દેશમાં સિલ્કની આયાત 6,500 એમટીથી ઘટાડીને 3,500 એમટી થઈ છે.

ચીન મલબરી સિલ્કનું ઉત્પાદન કરે છે, જ્યારે ભારત અન્ય વરાઇટી જેવી કે ટશર અને મુગા સિલ્કનું પણ ઉત્પાદન કરે છે.

ગુણવત્તા યુક્ત કપાસનું ઉત્પાદન થાય તો સિલ્ક કાપડની પણ અનેક વેરાયટી બની શકે છે.

સુરતની કરોડરજ્જુ સમાન ગણાતા કાપડ ઉદ્યોલમાં કાપડનું ઉત્પાદન શરૂ થઈ રહ્યું છે.

અસલ સિલ્કનું કાપડ મોંઘું પડવાના કારણે લોકો તેની અવેજીમાં આર્ટ સિલ્ક ફેબ્રિક વાપરી રહ્યા છે. જે આબેહૂબ અસલ સિલ્કની જેમ તૈયાર થતા તેની હાલમાં ભારે માગ ઉભી થઇ છે.

સુરત શહેરના 1200 મશીનો પર અસલ સિલ્ક ઉત્પાદિત થતું હતું. પરંતુ હાલની સ્થિતિમાં મોંઘું કાપડ ખરીદવા નથી માંગતા જેને પગલે આર્ટ સિલ્ક ચલણમાં આવી રહ્યું છે.

અસલી સિલ્કનું કાપડ રૂપિયા 200થી 300 એક મીટર દીઠ તૈયાર થતું હોય છે. સામાન્ય સાડી પણ રૂપિયા 4000થી 5000માં તૈયાર થતી હોય છે. જેના કારણે શહેરના ઉત્પાદકો પાસે માંડ દસ ટકા જેટલું પ્રોડક્શન રહે છે.

સુરતમાં મેનમેડ આર્ટ સિલ્કનું ફેબ્રિક પ્રતિદિન અંદાજે 3થી 4 લાખ મીટરનું પ્રોડક્શન થાય છે. આર્ટ સિલ્કની 60થી 70 ટકા ઉત્પાદન ક્ષમતામાં બનાવટ થઇ રહી છે. બેંગ્લોરની સરખામણીએ સુરતમાં અસલ અને આર્ટ બંને સિલ્કનું ઉત્પાદન સારુ છે. 1.5 લાખ મીટર પૈકી 50 ટકા જેટલું એક્સપોર્ટ ગલ્ફમાં થઈ રહ્યું છે.

સુરતમાં 2019માં ટેક્સટાઇલમાં 60 વર્ષ થયા છતા સુરત સિલ્ક ફેબ્રિકમાં મજબૂત થયું નથી. 1500 લૂમ્સ મશીનો પર 5 લાખ મીટર સિલ્ક ફેબ્રિકનું ઉત્પાદન થતું હતું.

સુરતના વિવિગ ઉદ્યોગમાં પોલિએસ્ટર, નાયલોન, મિક્સ કોટન, વિસ્કોસ સહિતના અને યાર્નનો બહોળા પ્રમાણમાં ઉપયોગ થાય છે. પરંતુ સાથોસાથ સિલ્ક યાર્નનો પણ ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે. ભારતમાં સિલ્ક ફેબ્રિક સુરત સહિત 7 વિવિગ ક્લસ્ટરમાં તૈયાર થાય છે. 6 દસકા થયાં હોવા છતાં સિલ્ક ફેબ્રિકમાં સુરત એનું સ્થાન મજબૂત કરી શક્યું નથી. પોલિએસ્ટર ફેબ્રિકની સામે સિલ્ક ફેબ્રિકનું ઉત્પાદન નગણ્ય જેટલું છે.

વૈશ્વિક સ્તરે સિલ્ક ફેબ્રિકની માંગ સ્થિર છે પણ ઘરઆંગણે માંગમાં વધારો નોંધાયો છે. સિલ્ક ફેબ્રિકનું ઉત્પાદનમાં અન્ય મોટા વિવિગ ક્લસ્ટરોથી ખૂબ જ પાછળ છે.

પોલિએસ્ટર ફેબ્રિકમાં સુરત આજે વિશ્વભરમાં પ્રસિદ્ધ થઈ ગયું છે, પણ સિલ્કમાં જોઈએ એટલી પ્રગતિ કરી શક્યું નથી. સુરતમાં 2019માં 1500 લૂમ્સ પર મહિને 5 લાખ મીટર સિલ્ક ફેબ્રિકનું ઉત્પાદન થતું હતું.

2019 સુધીના 5 વર્ષમાં વૈશ્વિક સિલ્ક નિકાસમાં ઘટાડો નોંધાયો હતો.  પણ ભારતમાં આ પ્રોડક્ટની ઘણી સારી માંગ રહી છે. 2010માં સિલ્ક ફેબ્રિકની માંગ 2.94 બિલિયનની હતી, જેમાં 2.34 ટકા વૃદ્ધિ સાથે 2014માં 3.30 બિલિયનની  રહી હતી. દેશમાં સિલ્ક ફેબ્રિક સુરત ઉપરાંત હેન્ડલૂમ ક્લસ્ટર એવા બનારસ અને ભાગલપુર તથા વિવિંગ ક્લસ્ટર એવા કાંચીપુરમ, સાલેમ, બેંગલોર અને મૈસુરમાં તૈયાર થાય છે.

1954માં સિલ્ક ફેબ્રિક બનાવવાની શરૂઆત સુરતમાં ધનામિલથી થઈ હતી.  ધીમે ધીમે બીજા સુરતના જાણીતા ફેમિલી આમાં જોડાયાં હતાં. 2019માં સુરતમાં સિલ્ક ફેબ્રિકનું ઉત્પાદન મહિને 5 લાખ મીટર જેટલું હતું. સિલ્ક ફેબ્રિકના ઉત્પાદન માટે ખુબજ મોટું રોકાણ જરૂર પડતી હોવાથી આમાં કોઈ આવતું નથી. સુરતના સિલ્ક મેન્યુફેક્ચરર્સ દ્વારા યાર્નની જે ખપત થાય છે તે ચીન અને વિયેતનામથી આવે છે અને દર મહિને 20 ટનની ખપત છે.

દેશમાં 2020 સુધીમાં સિલ્કનું ઉત્પાદન 38500 ટન કરવાનો લક્ષ્યાંક નક્કી કરાયો હતો. સિલ્કનું ઉત્પાદન 2017માં 30350 ટન હતું. 2020માં 38500 ટન કરવા માટે કેન્દ્ર સરકારે 300 મિલિયન યુ.એસ ડોલર ફાળવ્યા છે. દેશના 51 હજાર ગામડાઓમાં 76 લાખ લોકોને રોજગારી પૂરી કરવા પૂરી પાડવાનું કામ સિલ્ક ઇન્ડસ્ટ્રીઝ કરી રહી છે. 32.80 લાખ હેન્ડલુમ અને 45800  પાવરલૂમની મદદથી 81.4 લાખ વિવર્સ આ ઇન્ડસ્ટ્રી સાથે સંકળાયેલા છે.

 

મુંગા સિલ્ક

સોનેરી રંગનું આસામનું ખૂબ જ જાણીતું મુંગા સિલ્ક છે, જે દરેક પ્રકારનાં રેશમમાં સૌથી મોંઘુ છે. માત્ર આસામ અને દેશનાં ઉત્તરપૂર્વનાં રાજ્યોમાં જ ઉત્પન્ન થાય છે.

મૂંગા સિલ્કની સાડીઓ  ડ્રાઈક્લીન કરાવવાની જરૂર રહેતી નથી, પરંતુ તેને ઘરે જ ધોઈ શકાય છે.  દરેક ધોલાઈ પછી તેનો નિખાર વધુ ને વધુ આવે છે. એક સાડી આશરે 50 વરસ સુધી ખરાબ થતી નથી. મૂંગા સિલ્ક તમામ રંગમાં કુદરતી રીતે તૈયાર થાય છે. કપડાંમાં સૌથી વધુ મજબૂત હોય છે. તે ઉપરાંત તેને ગરમ કે ઠંડી, કોઈ પણ મોસમમાં પહેરી શકાય છે.

મૂંગા રેશમ એક વિશેષ પ્રકારના રેશમના કીડા અંથરિયા અસમેન્સિસ દ્વારા બને છે. કીડા ત્યાંના બે સ્થાનિક વૃક્ષો પર થાય છે. જેમનાં નામ છે. સોમ (મચીલસ બાંબીસિના) અને સોઆલૂ (લિટસાઈ પાલીઅંથા) જેનાં પાંદડાં ખાઈને જીવતાં રહે છે.

ઈયળ ચારવાર તે પોતાની જૂની ત્વચાનો ત્યાગ કરીને નવી ત્વચા ધારણ કરી લે છે. આ ઉપરાંત તેનું કોચલું (રેશમી દોરાથી બનાવેલું કવચ) બનાવવાનું કામ શરૂ કરી દે છે. મૂંગા રેશમના કીડાની ઈયળ પોતાની લાળમાંથી પ્રોટીનયુક્ત ઘટ્ટ દ્રવ્ય કાઢે છે, જે હવાના સંપર્કમાં  આવતાં જ સુકાઈ જાય છે, જેનાથી દોરા જેવો પદાર્થ બને છે. પડને તે પોતાની ચારે બાજુ લપેટની જાય છે, જેના કારણે કવચ જેવું બને છે.

ઈયળ પછી રેશમના કીડા પોતાના જીવનની ત્રીજી અવસ્થામાં પરિવર્તિત થાય છે, જે પ્યૂપા કહેવાય છે. પ્યૂપા ગોળમટોળ નિષ્ક્રિય પિંડ જેવા હોય છે, જે હલનચલન કરી શકતા નથી. તે સ્વનિર્મિત કવચની અંદર કેદ થઈને પડી રહે છે. પાતળા પડમાંથી પ્યૂપા બનવામાં આશરે ચાર-પાંચ દિવસ લાગે છે. જ્યારે કોકૂન (કવચ) તૈયાર થવામાં લગભગ આઠ દિવસ જેટલો સમય લાગે છે.

પ્યૂપા બન્યા પછી ચોથી તથા અંતિમ સ્થિતિ પતંગિયું બનવાની હોય છે, જેમાં લગભગ 15  દિવસ લાગે છે. આ સમય દરમિયાન પ્યૂપાની અંદરથી નીકળેલું પતંગિયું કવચને તોડીને ઊડી જાય છે. પણ રેશમના ઉત્પાદન દરમિયાન આ અંતિમ અવસ્થા આવતી જ નથી, કારણ કે એ પહેલાં જ માનવ હસ્તક્ષેપ દ્વારા કવચમાંથી રેશમ કાઢી લેવામાં આવે છે. તે માટે કવચને તડકામાં સૂકવી ઊકળતા પાણીમાં નાખવામાં આવે છે. એ પછી રેશમના તારને અલગ કરી તેની રીલ બનાવી લે છે.

કોકૂનમાંથી નીકળેલો તાર આશ્ચર્યજનક રીતે લાંબો, પાતળો અને સાંધા વિનાનો અથવા તો ગાંઠ વિનાનો હોય છે. એક તારની લંબાઈ 400થી 700 મીટર હોઈ શકે છે. આવા ચાર અથવા આઠ તારને મેળવી રેશમના તાર બને છે, જેને રીલો પર લપેટી દેવાય છે. તેને જ કાચું રેશમ કહે છે. ભારતના ઉત્પાદકો દર વર્ષે મૂંગા રેશમની ચાર થી છ ફસલ ઉગાડી લે છે.

રેશમના ઉત્પાદનમાં જો પ્યૂપમાંથી કીડામાં રૂપાંતરિત થવાની પ્રક્રિયા પૂરી થાય છે ત્યારે કોકૂનને તોડી ઊડી જાય છે. આ કપાયેલા કોકૂનમાંથી એક લાંબો તાર નીકળવાને બદલે કોકટોના નાના નાના ટુકડા નીકળે છે. આ પ્રકારના રેશમના ઉપયોગ માટે તેને રૂની જેમ સાફ કરી તેને કાંતવામાં આવે છે, જેના દ્વારા રેશમ વણવામાં આવે છે. તેને સ્પન રેશમ કહે છે તથા તેની કિંમત ધારણા કરતાં ઓછી હોય છે.

આશરે 750 ગ્રામથી એક કિલોગ્રામ વજનવાળી સારી સાડી તૈયાર કરવામાં લગભગ 6 હજાર  થી 8 હજાર કોકૂનનો ઉપયોગ કરાય છે તથા તેમાં આશરે બે મહિનાનો સમય લાગે છે. તેથી મૂંગા સિલ્ક સાડી મોંઘી હોય છે. મૂંગા સિલ્કની સારી સાડીની કિંમત 80 હજાર રૂપિયા સુધીની હોય છે.

મૂંગા સિલ્કની કિંમત કિલોગ્રામના 4 હજાર રૂપિયા હોય છે. જ્યારે શેતૂરનાં વૃક્ષો પર ઊછરતા કીડા દ્વારા બનાવાયેલા રેશમની કિંમત લગભગ 1200 રૂપિયે કિલોગ્રામ હોય છે.

ભારતમાં લગભગ 90 ટકા રેશમનું ઉત્પાદન મલબેરી રેશમ કીડા દ્વારા કરાય છે, જે ખાસ કરીને આંધ્રપ્રદેશ, કર્ણાટક, તામિલનાડુ, જમ્મુ અને કાશ્મીર, પશ્ચિમ બંગાળમાં આવેલાં છે.

ટસર, ઓક ટસર, એરી તથા મૂંગા જેવા તમામ પ્રકારનાં રેશમનું ઉત્પાદન ભારતમાં થાય છે.

ટસર રેશમનું નિર્માણ અંથરિયા માઈલિતા નામના કીડા દ્વારા કરાય છે. અર્જુન અને અસાન નામનાં ઝાડનાં પાંદડાંમાં ઊછરે છે. તેનું ઉત્પાદન મોટાભાગે ઝારખંડ, છત્તીસગઢ, ઓરિસ્સા, મહારાષ્ટ્ર, પશ્ચિમ બંગાળ તથા આંધ્રપ્રદેશમાં થાય છે.

ઓક ટસર, જે બાંજ (ઓક)નાં પાંદડાં પર ઊછરનારા કીડા દ્વારા તૈયાર કરાય છે. તેનું ઉત્પાદન 1972ના વર્ષથી શરૂ કરાયું હતું. આ કીડાનું જીવ વૈજ્ઞાાનિક નામ અંથરિયા પ્રોયેલી જે. છે, જે મોટાભાગે દેશના ઉત્તરપૂર્વના રાજ્યોમાં અથવા ઉત્તર ભારતમાં ઉપયોગમાં લેવાય છે. આમ પણ વિશ્વના મોટાભાગના ઓક ટસરનું ઉત્પાદન ચીનમાં થાય છે, જ્યાં આ કામ અંથરિયા પર્નથી નામના કીડા દ્વારા કરાય છે.

એરી સિલ્કનું ઉત્પાદન અરંડીના ઝાડ પર કરાય છે. આ રેશમનો કીડો ફિલોસામિયા રિસિની તરીકે ઓળખાય છે. એરી રેશમનું કવચ ખાસ કરીને ખુલ્લા મોંવાળું હોય છે. એટલે તેની ધોલાઈ તથા કાંતણ કરીને રેશમ બનાવાય છે. એરીનું ઉત્પાદન મોટાભાગે પશ્ચિમ બંગાળ, ઓરિસ્સા, ઝારખંડ તથા બિહારમાં થાય છે.

રેશમ ઉત્પાદનના સંદર્ભમાં વિશ્વમાં સર્વોપરી ચીન છે, જેનું કુલ ઉત્પાદન 65 હજાર મેટ્રિક ટન છે. ભારતનું ઉત્પાદન બીજા નંબરે આવે છે. ભારત રેશમના ઉપયોગની દ્રષ્ટિએ સૌથી આગળ છે. કુલ ઉત્પાદન 18 હજાર મેટ્રિક ટન છે પણ કુલ માંગ 25 હજાર મેટ્રિક ટન છે. એટલે ભારતને રેશમ બીજા દેશોમાંથી આયાત કરવું પડે છે.

રેશમ ઉત્પાદનમાં આ પછી જાપાન, બ્રાઝિલ, કોરિયા અને વિયેટનામનું સ્થાન આવે છે.

રેશમની સાડી

મૂંગા રેશમના તાર ઘણા મજબૂત હોય છે. અર્થાત્ તાર વચ્ચે ઘણું ઓછું અંતર હોય છે. આ કારણે તેને બ્લીચ કરવાનું શક્ય નથી. એટલા માટે તેને રંગવું પણ શક્ય નથી. આ કારણે મૂંગા સિલ્કનાં કપડાં તેના કુદરતી રંગ અર્થાત્ સોનેરી ભૂરા રંગમાં જ મળે છે.

સજાવટ માટે તેની બોર્ડર પર અથવા વચ્ચે વચ્ચે ભરતકામ જુદા જુદા રંગો અથવા અલગ ડિઝાઈન દ્વારા કરાય છે. ભરતકામની ડિઝાઈનમાં મોટાભાગે ફૂલ-પાંદડાં, છોડવા, વન્ય પ્રાણી, પરંપરાગત ચિત્રો તથા કુદરતી વસ્તુઓનો ઉપયોગ કરાય છે.

આ ઉપરાંત મૂંગા રેશમનાં નિર્માણમાં ઉપયોગમાં લેવાતા હાથસાળની પહોળાઈ સીમિત હોવાના કારણે વસ્ત્રોને વધુ લાંબાપહોળા બનાવવાનું શક્ય નથી. આના કારણે તેની બોર્ડર અલગ રીતે બનાવી સાડી સાથે જોડી દેવામાં આવે છે.

આસામમાં મૂંગા રેશમનો ઉપયોગ મોટાભાગે સ્ત્રીઓનાં વસ્ત્રો જેવાં કે સાડી, મેખલા (એક પ્રકારનો લેંઘો) તથા ચાદર (દુપટ્ટાની જેમ ઓઢવાનું)નાં નિર્માણમાં ઉપયોગ કરાય છે. આ સિવાય તેનો ઉપયોગ પુરુષોના કુરતા માટે પણ કરાય છે.

સિલ્ક માર્ક

રેશમની શુદ્ધતા તથા ગુણવત્તાની પરીક્ષા માટે હવે સિલ્કમાર્ક ઉપલબ્ધ છે. જે રીતે ગરમ વસ્ત્રો પર લગાવેલ ‘વૂલમાર્ક’ એ ઊનનાં વસ્ત્રોની શુદ્ધતા દર્શાવે છે તથા સોનાના અલંકાર પર લગાવેલ ‘હોલમાર્ક’ સોનાની શુદ્ધતા તથા ગુણવત્તા દર્શાવે છે. એ રીતે સિલ્કમાર્કની મહોર રેશમની અસલી શુદ્ધતા તથા ગુણવત્તાની ઓળખ છે. સિલ્કમાર્ક તમામ પ્રકારના રેશમ જેવાં કે મલબેરી, ટસર, એરી, મૂંગા વગેરે પર લગાવાય છે. આ કાચું રેશમ, તૈયાર વસ્ત્રો, રેડિમેડ વસ્ત્રો વગેરે પણ લગાવાય છે.

 

નવસારી

નવસારી જિલ્લા ના સદલાવ ગામમાં શહતૂત રેશમ ઉત્પાદન માટે શહતૂત ના છોડ ના રોપણીનું આયોજન અને ઉદ્ઘાટન મે 2022માં કરવામાં આવ્યું હતું.

ગુજરાત માં હાઈટેક ટેક્નોલોજી થી પરિપૂર્ણ મલબારી સિલ્ક (શહતૂત ના ઝાડ) જેની રોપણી કરવામાં આવી, ગુજરાત ના ઇતિહાસ માં રેશમ સિલ્ક ની શરૂઆત થઇ હતી પણ કોઈ કારણસર અહીંના ખેડૂતોને એનો લાભ મળ્યો નથી, એના સામે ભારત ના 27 રાજ્યોમાં આ શહતૂત રેશમ નું મોટા પ્રમાણ માં ઉત્પાદન થઇ રહ્યો છે અને એ રાજ્યો ના ખેડૂતો સરકારી યોજનાનો પુરેપૂરો લાભ લઇ રહ્યા છે અને આર્થિક રીતે સબળ બની રહ્યા છે.

કુકુન ફાર્મિંગ ખુબ જ મોટા પ્રમાણ ના અનેક રાજ્ય માં ચાલી રહ્યું છે હવે ગુજરાત ના ખેડૂતો સમૃદ્ધ અને સક્ષમ બને તેના માટે રાષ્ટ્રીય કિસાન દળ અને રાષ્ટ્રીય કિસાન સેના અને કેન્દ્રીય સિલ્ક બોર્ડ (ટેક્સ્ટાઇલ મિનિસ્ટ્રી ) નો ખુબ ખુબ આભાર વ્યક્ત કરે છે. ગુજરાત માં આવનારા સમય માં 10000 એકર સેરીક્લચર અને ફાર્મિંગ ઉત્પાદન માટે ખેડૂતો એ લાગણી દર્શાવી છે. ગુજરાત માં સુરત સીટી ટેક્સ્ટાઇલ સીટી હોવાથી એનો લાભ મળશે એની પુરે પુરી શક્યતા રહેલ છે,.

 [:en]Ahmedabad, August 2022
https://allgujaratnews.in/gj/gujarat-farmers-earning-heavly-in-silk-farming-surat-silk-city-hindi-gujarat-news/

Dilip Patel
The aim of the Silk Mark is to promote general silk in the country and abroad and to build up the brand equity of Indian silk. Patola silk saree is one of the top five silk weaves that every Indian saree lover wants to have in their wardrobe.
The production of silk in India in 2020-21 was 32,763 tonnes.

The artificial silk saree of Surat is famous. There are now two new hybrids that can produce silkworms. India’s export of natural silk fabrics stood at Rs 2496 crore in 2015-16. 2093 crore in 2016-17. Exports are likely to be around Rs 3 thousand crore in 2019-20. It provides employment to 85 to 1 crore people. It was 1685 million tonnes in 2011-12. In 2019-20, a target of 8500 million tonnes was set in India.

Silk Mark Organization of India
Sponsored by the Central Silk Board, Ministry of Textiles.

A scheme named “Silk Mark” has been prepared by the Silk Mark Organization of India. The aim of the Silk Mark is to promote general silk in the country and abroad and to build up the brand equity of Indian silk. It not only protects the interest of the silk consumers but also the interests of all the stakeholders in the silk value chain including farmers, reelers, twister manufacturers and pure silk traders.

Silk Mark is a quality assurance label, made of pure silk. It can be combined with silk threads, sarees, dress materials, manufactured, furnishing materials and other silk products which are made from 100% natural silk.

With more than 4300 members in the market and over 43 million silk mark labeled products, ‘Silk Mark Organization of India’ is an assurance of quality in silk. 39 exhibitors from 12 states are participating in the expo.

Silk was produced in India in the second century.
Silk cultivation has been going on since 1984 in Valsad, Surat, Navsari in South Gujarat. Now farming has started in Mehsana, Vadodara, Kheda. Navsari Agricultural University has been training farmers in sericulture since 2016.

The impact of 12 per cent GST will be more on the manufacturers of silk fabrics. The 700 silk producers in Surat and 3,000 silk producers across the country, who have got zero input tax credit, are directly burdened by 12 per cent.

Due to the duty structure of 12 per cent GST on yarn and 5 per cent GST on gray cloth, 650 crore input tax credits were available to weavers.

It employs about 23 to 25 lakh people and provides livelihood to about 40 million people in India.

On January 3, 2020, the Khadi and Village Industries Commission inaugurated a silk processing plant at Surendranagar, Gujarat at a cost of Rs 75 lakh. Due to which the production cost of silk thread will be reduced significantly. The sale of raw material from Gujarati Patola Sarees and local level will increase. 90 local women are employed in the unit. Out of which 70 belong to the Muslim community.

At present, one thousand kg silk is being processed monthly in Surendranagar district alone. In Gujarat, only 50-60 percent of silk is being processed against the total demand.

The silk thread used as raw material in Gujarati Patola always had to be imported. Gujarat will gradually be able to produce silk yarn. Silk yarn from Karnataka and West Bengal is processed at the Kosheto Magavi plant. Which is reducing the production cost of Patola sarees as well as increasing the sales. Spread over 3000 square feet, 1000 kg silk is being processed per month in this plant. The annual cost of a plant working in one shift is Rs. A target has been set to produce 2 crore silk threads.

If the plant is operated in 3 shifts, the annual Rs. 5 crore silk processing capacity. The processing of silk raw material from Karnataka, Bangalore in this plant has increased the capacity of Patola manufacturers. Supplies 50 to 60 percent of the total demand for silk. Women on an average only pay Rs. 10 thousand is given.

In the silk processing plant, the women of the area coache, dye, spin, process the silk thread.

There are 40 establishments in the silk section in Gujarat. Which employs more than 2000 women. 52 establishments associated with Khadi Village Industries are giving employment to 5000 people.

Patola’s popularity has increased due to online shopping. Usually a patola producing family used to sell 5-7 patolas annually which has increased to 8-10 patolas today. The trend is gradually increasing.

The famous sari of Gujarat, the patola, is considered very expensive and only worn by the elite or the wealthy. The raw material of silk thread is procured from Karnataka or West Bengal, where silk processing units are located, thus increasing the cost of the fabric manifold.

The silkworms will be imported from Karnataka and West Bengal and processed into domestic silk yarn. The sale of famous Gujarati Patola Sarees will get a big boost.
Traditionally, each region of India has its own unique weave for silk sarees.

Saree weavers in Andhra Pradesh, Karnataka and Tamil Nadu stopped production in 2022 as silk prices rose due to inadequate supply. So the zari industry of Surat has been affected.

banarasi saree

Varanasi has also had an impact on the production of this type. The production of Art Silk Yarn, the main raw material coming from Surat, has come down. As a result, weaving centers in Varanasi and Uttar Pradesh, the parliamentary constituency of Narendra Modi, have been affected.

The production of art silk or polyester silk yarn used in weaving Banarasi sarees has come down from 1100 tonnes to 500 tonnes per month.

Half a dozen artisans spinning yarn produce art silk yarn in Surat. 70% of the multicolored spun yarn is sent to Banarasi saree weavers, while the rest is supplied to garment units for making suits and shirts and dress materials.

A total of four lakh pieces are produced per day in Varanasi and Mau districts. No. The consumption of art silk thread is 200-250 tonnes per month.
Until a few years ago, Banarasi saree makers used to import Chinese silk yarn to make silk sarees with heavy and zardoshi work. However, the anti-dumping duty on imported silk yarn opened the way for yarn manufacturers in Surat. Since last few years Surat has been supplying Synthetic Silk Threads in various colours.

Girdhar Gopal Mundra of Madhusudan Group is the largest supplier of silk yarn in Varanasi and Maui. Mass production of yarn requires huge investment.

Surat and Khambhat are the fourth known places in India to manufacture textiles in the country. Gujarat is the first 10 states to cultivate sericulture. The Patolas of Gujarat are famous for their subtlety and beauty. China and India are producing 60 percent of silk in silk production. Silk is cultivated in France, Brazil, Japan, Russia, Korea. Agriculture is not done on a large scale in Gujarat.

Surat’s textile traders have started producing Vigan silk fabrics from August 2021. This fabric is in great demand in western countries.

For the first time in India, the production of Vigan silk fabrics has been started by Surat yarn manufacturers imported from Australia. Vigan Luxe yarn is cruelty free and eco-friendly as well. This thread is biodegradable.

Until now silk was made from the silk of worms, but now Australian scientists have grown trees along the coast and extracted silk from its pulp to make a yarn called lux. The consumption of cotton produced from non-violent artificial trees is increasing in Surat.

Traders of Surat believe that this yarn is cheaper than 50 percent.

Tencel Fabrics can give a new direction to the world renowned Surat Textile Industry. Tencel fabrics are known for their durability. Tencel is a man-made fiber that is completely natural in origin, made from the natural cellulose found in wood pulp. Eucalyptus used in the manufacture of tencel fabric The fiber used for tencel fabric is called lyocell.

Also known as tencel fabrics or lyocell fabrics at Vigan Fabrics as well as bananas, tencel fabrics like silk silk are super soft and have a mesmerizing sheen. Like other fibers, it is breathable and completely biodegradable.

A brilliant and attractive shine is its main quality, which provides versatility. Like other natural fibres, the moisture-wicking Tencel fabric leaves skin feeling extremely soft and supple. Tencel exhibits significantly higher strength than other cellulosic and polyesters.
Absorbs more moisture than cotton. Tonsils are also antibacterial. Due to its softness, it can be easily mixed with other fibers. The blending of lyocell with other fibers produces a wide range of finished fabrics. It is machine wash and dry clean friendly.

If silk production increases, cheap imports from China will stop

Silk is imported from China on a large scale. China produces 80 percent of the global silk production. India’s market share is only 13 per cent. While the silk production of the rest of the countries is seven percent.

India’s annual growth rate is 19 percent. The country produced 28,000 to 30,000 metric tonnes of silk in 2016. The import of silk in the country has been reduced from 6,500 MT to 3,500 MT.

China produces mulberry silk, while India also produces other varieties such as tushar and muga silk.

If quality cotton is produced, many varieties of silk fabric can also be made.

Textile production is starting in the textile industry which is considered to be the backbone of Surat.

Due to the cost of genuine silk fabric people are using art silk fabric instead. It is in great demand which is produced like the fiery original silk.

The original silk was produced in the city of Surat on 1200 machines. But in the current situation, do not want to buy expensive cloth, due to which art silk is coming in vogue.

Genuine silk fabric is made at Rs 200 to 300 per meter. A normal saree is also made in 4000 to 5000 rupees. Due to which the manufacturers of the city have barely ten percent of the production.

Surat produces about 3 to 4 lakh meters of man-made art silk fabrics daily. Art silk is being manufactured at 60 to 70 percent production capacity. Compared to Bangalore, Surat has a better production of both genuine and art silk. Of the 1.5 lakh metres, about 50 per cent is being exported to the Gulf.

60 in Textile Sector in Surat in 2019

Despite being years, Surat is not strong in silk fabric. 5 lakh meters of silk cloth were produced on 1500 loom machines.

Polyester, nylon, blended cotton, viscose and other yarns are widely used in Surat’s wig industry. But at the same time silk thread is also being used. Made in India in 7 Vivig Class Tar including Silk Fabric Surat. Surat has not been able to consolidate its position in silk fabric even after 6 decades. The production of silk fabric is negligible as compared to polyester fabric.

Global demand for silk fabric is stable but domestic demand has increased. The production of silk cloth lags far behind other major weaving groups.

Surat is now world famous in polyester fabric, but has not made much progress in silk. Surat produced 5 lakh meters of silk fabric per month on 1500 looms in 2019.

Global silk exports declined in 5 years till 2019. But there is a great demand for this product in India. The demand for silk fabric was 2.94 billion in 2010, which increased by 2.34 percent to 3.30 billion in 2014. Apart from Surat, silk fabric in the country is produced in Banaras and Bhagalpur which are handloom clusters and Kancheepuram, Salem, Bangalore and Mysore which are weaving clusters.

The production of silk cloth was started in 1954 from Dhanmill of Surat. Gradually other well-known families of Surat joined in. In 2019, the silk fabric production in Surat was 5 lakh meters per month. Since the production of silk fabric requires huge investment, no one comes into it. The yarn consumption by Surat silk manufacturers comes from China and Vietnam and the consumption is 20 tonnes per month.

A target of 38500 tonnes of silk production was set in the country by 2020. The production of silk in 2017 was 30350 tonnes. The central government has allocated 300 million US dollars to make 38500 tonnes in 2020. Sericulture industries are working to provide employment to 76 lakh people in 51 thousand villages of the country. 81.4 lakh weavers are involved in this industry with the help of 32.80 lakh handlooms and 45800 powerlooms.

coral silk

The golden colored Munga silk of Assam is very famous, the most expensive of all types of silk. Produced only in Assam and North Eastern states of the country.

Dumb silk sarees do not need to be dry cleaned, but can be washed at home. After each wash, it becomes more and more pure. A saree does not spoil for about 50 years. Dumb silk is naturally produced in all colors. Fabrics are the strongest. Also, it can be worn in any weather hot or cold.

Dumb silk is produced by a special type of silkworm, Antheraia aamensis. There are insects on two native trees. Whose names are Soma (Machilus bambisina) and Soaloo (Litsai paliantha) who survive by eating leaves.

A caterpillar sheds its old skin four times and takes on a new one. Apart from this, the work of making their Kochlu (shield made of silk thread) is started. Silent silkworm caterpillars secrete a protein-rich substance from their mucus, which dries when exposed to air, forming a thread-like substance. The layer wraps around itself, forming a gradient.

After the caterpillar, silkworms transition to their third life stage, which is called the pupa. The pupa is like a round inert lump, which cannot move. He gets trapped inside the self-made shield. It takes about four to five days for it to develop from a thin layer to a pupa. Whereas it takes about eight days for the cocoon (shell) to be ready.

After pupation, the fourth and final stage is butterfly formation, which takes about 15 days. During this, the butterfly that came out of the pupa breaks the shell and flies away. But this final stage does not occur during the production of silk, as the silk is removed from the cocoon by human intervention. For that the shell is dried in the sun and immersed in boiling water. The silk thread is then separated into a reel.

The cocoon string is surprisingly long, thin and without any joints or knots. The length of a wire can be 400 to 700 meters. Four or eight such threads are obtained, which are wound on a reel, to make silk thread. It is called raw silk. Growers in India grow four to six crops of dumb silk every year.

In sericulture, the cocoon breaks when the process of transformation from pupa to worm is complete. Instead of a long string coming out of this cut cocoon, small pieces of cocto come out. To use this type of silk, it is cleaned like wool and spun, through which the silk is woven. It is called spun silk and it costs less than expected.

About 6 thousand to 8 thousand cocoons are used to make a good saree weighing about 750 grams to one kilogram and it takes about two months. That’s why dumb silk sarees are expensive. A good muted silk saree costs up to Rs 80,000.

The price of dumb silk is Rs 4,000 per kg. Whereas silk produced by insects growing on mulberry trees costs around Rs 1200 per kg.

About 90 percent of silk in India is produced by the mulberry silkworm, which is mainly found in Andhra Pradesh, Karnataka, Tamil Nadu, Jammu and Kashmir, West Bengal.

In India all types of silk like tussar, oak tussar, eri and moo

Ganga is produced.

Tussar silk is produced by an insect called Anthraea mylita. Grows in the leaves of trees named Arjuna and Asan. Most of it is produced in Jharkhand, Chhattisgarh, Orissa, Maharashtra, West Bengal and Andhra Pradesh.

Oak Taser, which is prepared by insects growing on oak leaves. Its production was started from the year 1972. The scientific name of this worm is Anthraea Proili J. Which is mostly used in the northeastern states of the country or northern India. Nevertheless, most of the world’s oak tusser is produced in China, where the work is done by a worm called Antharia parnathi.

Ari silk is produced on the castor tree. This silkworm is known as Phyllosamia ricini. Erie silkworms are generally open-mouthed. Therefore silk is made by washing and spinning it. Arai is produced mostly in West Bengal, Orissa, Jharkhand and Bihar.

China is the world leader in silk production, with a total production of 65 thousand metric tons. India’s production comes in second place. India is a leader in the consumption of silk. The total production is 18 thousand metric tonnes but the total demand is 25 thousand metric tonnes. So India has to import silk from other countries.

It is followed by Japan, Brazil, Korea and Vietnam in silk production.

Dumb Silk Saree

Dumb silk strings are very strong. This means that there is very little distance between the stars. Due to this it is not possible to bleach it. So it is not possible to paint it. Due to this, silent silk fabrics are available only in their natural color i.e. golden brown.

For decoration, embroidery is done on its border or in the middle in different colors or different designs. Flowers and leaves, leaves, wild animals, traditional paintings and natural objects are mostly used in embroidery designs.

Also it is not possible to make the garment longer and wider due to the limited width of the handloom used in making dumb silk. Because of this, its border is made differently and paired with the saree.

In Assam, silent silk is mostly used to make women’s clothing such as saris, mekhla (a type of lehenga) and chadar (dupatta-like curtains). Apart from this, it is also used for men’s kurtas.

silk mark

Silkmark is now available to check the purity and quality of silk. For example, ‘Woolmark’ on warm clothes denotes the purity of woolen clothing and ‘Hallmark’ on gold jewelery denotes the purity and quality of gold. Thus, the seal of the Silkmark signifies the true purity and quality of the silk. Silkmark is applied on all types of silk like mulberry, tussar, eri, coral etc. It is also applied on raw silk, readymade garments, readymade garments etc.

Navsari
Planting of mulberry saplings for mulberry silk production was planned and inaugurated in May 2022 at Sadalav village in Navsari district.

Malabari silk (mulberry tree), silk silk, planted with hi-tech technology in Gujarat, was introduced in the history of Gujarat but due to some reason the farmers here did not get the benefit, on the other hand large quantity of this mulberry silk production it happens. Production is being done in 27 states of India and the farmers of those states are taking full advantage of the government scheme and becoming financially strong.

Cultivation is now on a very large scale in many states, the farmers of Gujarat are very grateful to Rashtriya Kisan Dal and Rashtriya Kisan Sena and Central Silk Board (Ministry of Textiles) for making farmers prosperous and capable. Farmers have expressed their desire to produce 10000 acres of sericulture and agricultural production in Gujarat in the near future. Since the city of Surat is a textile city in Gujarat, there is every possibility that it will benefit.(google transte)[:hn]अहमदाबाद, अगस्त 2022
https://allgujaratnews.in/gj/gujarat-farmers-earning-heavly-in-silk-farming-surat-silk-city-hindi-gujarat-news/

दिलीप पटेल
सिल्क मार्क का उद्देश्य देश और विदेश में रेशम का सामान्य प्रचार और भारतीय रेशम की ब्रांड इक्विटी का निर्माण करना है। पटोला रेशम की साड़ी शीर्ष पांच रेशम की बुनाई में से एक है जिसे हर भारतीय साड़ी प्रेमी अपनी अलमारी में रखना चाहता है।
2020-21 में भारत में रेशम का उत्पादन 32,763 टन था।

सूरत की कृत्रिम रेशमी साड़ी प्रसिद्ध है। अब दो नए संकर हैं जो रेशमकीट पैदा कर सकते हैं। 2015-16 में भारत का प्राकृतिक रेशमी कपड़ों का निर्यात 2496 करोड़ रुपये था। 2016-17 में 2093 करोड़। 2019-20 में लगभग 3 हजार करोड़ रुपये का निर्यात होने की संभावना है। इसमें 85 से 1 करोड़ लोगों को रोजगार मिलता है। 2011-12 में यह 1685 मिलियन टन था। 2019-20 में भारत में 8500 मिलियन टन उत्पादन का लक्ष्य रखा गया था।

सिल्क मार्क ऑर्गनाइजेशन ऑफ इंडिया
कपड़ा मंत्रालय के केंद्रीय रेशम बोर्ड द्वारा प्रायोजित।

सिल्क मार्क ऑर्गनाइजेशन ऑफ इंडिया द्वारा “सिल्क मार्क” नामक एक योजना तैयार की गई है। सिल्क मार्क का उद्देश्य देश और विदेश में रेशम का सामान्य प्रचार और भारतीय रेशम की ब्रांड इक्विटी का निर्माण करना है। यह न केवल रेशम उपभोक्ताओं के हितों की रक्षा करता है बल्कि रेशम मूल्य श्रृंखला में किसानों, रीलर्स, ट्विस्टर निर्माताओं और शुद्ध रेशम व्यापारियों सहित सभी हितधारकों के हितों की रक्षा करता है।

सिल्क मार्क एक गुणवत्ता आश्वासन लेबल है, जो शुद्ध रेशम से बना होता है। इसे रेशम के धागे, साड़ी, पोशाक सामग्री, निर्मित, फर्निशिंग सामग्री और अन्य रेशम उत्पादों के साथ जोड़ा जा सकता है जो 100% प्राकृतिक रेशम से बने होते हैं।

बाजार में 4300 से अधिक सदस्यों और 4.3 करोड़ से अधिक सिल्क मार्क लेबल वाले उत्पादों के साथ, ‘सिल्क मार्क ऑर्गनाइजेशन ऑफ इंडिया’ रेशम में गुणवत्ता का आश्वासन है। एक्सपो में 12 राज्यों के 39 प्रदर्शक भाग ले रहे हैं।

दूसरी शताब्दी में भारत में रेशम का उत्पादन होता था।
दक्षिण गुजरात के वलसाड, सूरत, नवसारी में 1984 से रेशम की खेती होती आ रही है। अब मेहसाणा, वडोदरा, खेड़ा में खेती शुरू हो गई है। नवसारी कृषि विश्वविद्यालय 2016 से किसानों को रेशम उत्पादन का प्रशिक्षण दे रहा है।

12 फीसदी जीएसटी का असर रेशमी कपड़े बनाने वाले निर्माताओं पर और पड़ेगा। सूरत में 700 रेशम उत्पादक और देश भर के 3,000 रेशम उत्पादक, जिन्हें शून्य इनपुट टैक्स क्रेडिट मिला है, उन पर सीधे तौर पर 12 प्रतिशत का बोझ है।

सूत पर 12 प्रतिशत जीएसटी और ग्रे कपड़े पर 5 प्रतिशत जीएसटी के शुल्क ढांचे के कारण 650 करोड़ इनपुट टैक्स क्रेडिट बुनकर उपलब्ध थे।

यह लगभग 23 से 25 लाख लोगों को रोजगार देता है और भारत में लगभग 4 करोड़ लोगों को आजीविका प्रदान करता है।

3 जनवरी, 2020 को खादी और ग्रामोद्योग आयोग ने गुजरात के सुरेंद्रनगर में 75 लाख रुपये की लागत से रेशम प्रसंस्करण संयंत्र का उद्घाटन किया। जिससे रेशम के धागे की उत्पादन लागत काफी कम हो जाएगी। गुजराती पटोला साड़ियों से कच्चे माल की बिक्री और स्थानीय स्तर पर वृद्धि होगी। यूनिट में 90 स्थानीय महिलाएं कार्यरत हैं। जिनमें से 70 मुस्लिम समुदाय के हैं।

वर्तमान में प्रदेश के अकेले सुरेन्द्रनगर जिले में एक हजार किलो रेशम का मासिक प्रसंस्करण किया जा रहा है। गुजरात में कुल मांग के मुकाबले केवल 50-60 प्रतिशत रेशम का ही प्रसंस्करण किया जा रहा है।

गुजराती पटोला में कच्चे माल के रूप में इस्तेमाल होने वाले रेशम के धागे को हमेशा आयात करना पड़ता था। गुजरात धीरे-धीरे रेशम के धागे का उत्पादन करने में सक्षम होगा। कोशेतो मागवी संयंत्र में कर्नाटक और पश्चिम बंगाल से रेशम के धागे पर प्रसंस्करण होता है। जो पटोला साड़ियों की उत्पादन लागत को कम करने के साथ-साथ बिक्री को भी बढ़ा रहा है। 3000 वर्ग फीट में फैले इस प्लांट में प्रति माह 1000 किलो रेशम का प्रसंस्करण किया जा रहा है। एक पाली में काम करने वाले एक संयंत्र की वार्षिक लागत रु। 2 करोड़ रेशम के धागे के उत्पादन का लक्ष्य रखा गया है।

यदि संयंत्र को 3 पारियों में संचालित किया जाता है, तो वार्षिक रु. 5 करोड़ रेशम प्रसंस्करण क्षमता। इस संयंत्र में कर्नाटक, बैंगलोर से रेशम कच्चे माल के प्रसंस्करण से पटोला निर्माताओं की क्षमता में वृद्धि हुई है। रेशम की कुल मांग का 50 से 60 प्रतिशत आपूर्ति करता है। महिलाएं औसतन केवल रु. 10 हजार दिया जाता है।

रेशम प्रसंस्करण संयंत्र में क्षेत्र की महिलाएं कोचे, रंगाई, कताई, से रेशम के धागे को संसाधित करती हैं।

गुजरात में रेशम खंड में 40 प्रतिष्ठान हैं। जो 2000 से अधिक महिलाओं को रोजगार देता है। खादी ग्रामोद्योग से जुड़े 52 प्रतिष्ठान 5000 लोगों को रोजगार दे रहे हैं।

ऑनलाइन शॉपिंग के कारण पटोला की लोकप्रियता बढ़ी है। आमतौर पर एक पटोला उत्पादक परिवार सालाना 5-7 पटोला बेचता था जो आज बढ़कर 8-10 पटोला हो गया है। चलन धीरे-धीरे बढ़ रहा है।

गुजरात की प्रसिद्ध साड़ी, पटोला, बहुत महंगी मानी जाती है और इसे केवल कुलीन या धनी लोग ही पहनते हैं। रेशम के धागे का कच्चा माल कर्नाटक या पश्चिम बंगाल से खरीदा जाता है, जहाँ रेशम प्रसंस्करण इकाइयाँ स्थित हैं, इस प्रकार कपड़े की कीमत कई गुना बढ़ जाती है।

रेशम के कीड़ों को कर्नाटक और पश्चिम बंगाल से आयात किया जाएगा और घरेलू रेशम के धागे में संसाधित किया जाएगा। प्रसिद्ध गुजराती पटोला साड़ियों की बिक्री को बड़ा बढ़ावा मिलेगा।
परंपरागत रूप से, भारत के प्रत्येक क्षेत्र में रेशम की साड़ियों के लिए अपनी अनूठी बुनाई होती है।

आंध्र प्रदेश, कर्नाटक और तमिलनाडु में साड़ी बुनकरों ने 2022 में उत्पादन बंद कर दिया क्योंकि अपर्याप्त कीमतों के कारण रेशम की कीमतें बढ़ीं। तो सूरत का जरी उद्योग प्रभावित हुआ है।

बनारसी साड़ि

यों के उत्पादन पर भी वाराणसी का असर पड़ा है। सूरत से आने वाले मुख्य कच्चे माल आर्ट सिल्क यार्न का उत्पादन घट गया है। नतीजतन नरेंद्र मोदी के संसदीय क्षेत्र वाराणसी और उत्तर प्रदेश के बुनाई केंद्र प्रभावित हुए हैं.

बनारसी साड़ी की बुनाई में इस्तेमाल होने वाले कला रेशम या पॉलिएस्टर रेशम के धागे का उत्पादन 1100 टन से घटकर 500 टन प्रति माह हो गया है।

सूत कातने वाले आधा दर्जन कारीगर सूरत में आर्ट सिल्क यार्न का उत्पादन करते हैं। बहुरंगी काता सूत का 70% बनारसी साड़ी बुनकरों को भेजा जाता है, जबकि बाकी की आपूर्ति परिधान इकाइयों को सूट और शर्ट और ड्रेस सामग्री बनाने के लिए की जाती है।

वाराणसी और मऊ जिलों में प्रतिदिन कुल चार लाख पीस प्रतिदिन का उत्पादन होता है। नहीं। कला रेशम के धागे की खपत प्रति माह 200-250 टन है।
कुछ साल पहले तक बनारसी साड़ी निर्माता भारी और जरदोशी वर्क वाली रेशम की साड़ियां बनाने के लिए चीनी रेशम के धागे का आयात करते थे। हालांकि, आयातित रेशम के धागे पर डंपिंग रोधी शुल्क ने सूरत में यार्न निर्माताओं के लिए रास्ता खोल दिया। पिछले कुछ वर्षों से सूरत विभिन्न रंगों में सिंथेटिक रेशम के धागे की आपूर्ति कर रहा है।

मधुसूदन समूह के गिरधर गोपाल मुंद्रा वाराणसी और माउ में रेशम के धागे का सबसे बड़ा आपूर्तिकर्ता है। यार्न के बड़े पैमाने पर उत्पादन के लिए भारी निवेश की आवश्यकता होती है।

देश में कपड़ा बनाने के लिए सूरत और खंभात भारत के चौथे ज्ञात स्थान हैं। गुजरात रेशम उत्पादन की खेती करने वाले पहले 10 राज्य हैं। गुजरात के पटोला अपनी सूक्ष्मता और सुंदरता के लिए प्रसिद्ध हैं। चीन और भारत रेशम उत्पादन में 60 प्रतिशत रेशम का उत्पादन कर रहे हैं। रेशम की खेती फ्रांस, ब्राजील, जापान, रूस, कोरिया में की जाती है। गुजरात में बड़े पैमाने पर कृषि नहीं की जाती है।

सूरत के कपड़ा व्यापारियों ने अगस्त 2021 से विगन रेशमी कपड़ों का उत्पादन शुरू कर दिया है। पश्चिमी देशों में इस कपड़े की काफी मांग है।

भारत में पहली बार, ऑस्ट्रेलिया से आयातित सूरत के सूत निर्माताओं द्वारा विगन रेशमी कपड़ों का उत्पादन शुरू किया गया है। विगन लक्स यार्न क्रूरता मुक्त और पर्यावरण के अनुकूल भी है। यह धागा बायोडिग्रेडेबल है।

अब तक रेशम कीड़े के रेशम से बनाया जाता था, लेकिन अब ऑस्ट्रेलियाई वैज्ञानिकों ने तट के किनारे पेड़ उगाए हैं और लक्स नामक सूत बनाने के लिए इसके गूदे से रेशम निकाला है। सूरत में अहिंसा कृत्रिम पेड़ों से उत्पादित सूत की खपत बढ़ रही है।

सूरत के व्यापारियों का मानना है कि यह सूत 50 फीसदी से भी सस्ता है।

टेनसेल फैब्रिक्स विश्व प्रसिद्ध सूरत टेक्सटाइल इंडस्ट्री को नई दिशा दे सकता है। Tencel कपड़े अपने स्थायित्व के लिए जाने जाते हैं। Tencel एक मानव निर्मित फाइबर है जो मूल रूप से पूरी तरह से प्राकृतिक है, जो लकड़ी के गूदे में पाए जाने वाले प्राकृतिक सेलूलोज़ से बना है। टेनसेल फैब्रिक के निर्माण में इस्तेमाल किया जाने वाला यूकेलिप्टस टेंसेल फैब्रिक के लिए इस्तेमाल होने वाले फाइबर को लियोसेल कहा जाता है।

केले के साथ-साथ विगन फैब्रिक्स में टेनसेल फैब्रिक्स या लियोसेल फैब्रिक्स के रूप में भी जाना जाता है, रेशमी रेशम जैसे टेनसेल फैब्रिक सुपर सॉफ्ट होते हैं और एक मंत्रमुग्ध कर देने वाले शीन होते हैं। अन्य तंतुओं की तरह यह सांस लेने योग्य और पूरी तरह से बायोडिग्रेडेबल है।

एक शानदार और आकर्षक चमक इसका मुख्य गुण है, जो बहुमुखी प्रतिभा प्रदान करता है। अन्य प्राकृतिक रेशों की तरह नमी से लथपथ टेंसेल कपड़े त्वचा को बेहद नरम और सुखद एहसास प्रदान करते हैं। Tencel अन्य सेल्युलोसिक और पॉलीएस्टर की तुलना में काफी अधिक शक्ति प्रदर्शित करता है।
कपास की तुलना में अधिक नमी अवशोषित करता है। टॉन्सिल एंटी बैक्टीरियल भी होता है। इसकी कोमलता के कारण इसे अन्य रेशों के साथ आसानी से मिलाया जा सकता है। अन्य रेशों के साथ लियोसेल के सम्मिश्रण से तैयार कपड़ों की एक विस्तृत श्रृंखला बनती है। यह मशीन वॉश और ड्राई क्लीन फ्रेंडली है।

रेशम उत्पादन बढ़ा तो चीन से सस्ता आयात बंद हो जाएगा

चीन से रेशम का बड़े पैमाने पर आयात किया जाता है। चीन वैश्विक रेशम उत्पादन का 80 प्रतिशत उत्पादन करता है। भारत की बाजार हिस्सेदारी महज 13 फीसदी है। जबकि बाकी देशों का रेशम उत्पादन सात प्रतिशत है।

भारत की वार्षिक विकास दर 19 प्रतिशत है। देश ने 2016 में 28,000 से 30,000 मीट्रिक टन रेशम का उत्पादन किया। देश में रेशम का आयात 6,500 मीट्रिक टन से घटाकर 3,500 मीट्रिक टन कर दिया गया है।

चीन शहतूत रेशम का उत्पादन करता है, जबकि भारत अन्य किस्मों जैसे टशर और मुगा रेशम का भी उत्पादन करता है।

यदि गुणवत्ता वाले कपास का उत्पादन किया जाता है, तो रेशम के कपड़े की कई किस्में भी बनाई जा सकती हैं।

कपड़ा उद्योग में कपड़ा उत्पादन शुरू हो रहा है जिसे सूरत की रीढ़ माना जाता है।

असली रेशमी कपड़े की कीमत के कारण लोग इसके बजाय कला रेशमी कपड़े का उपयोग कर रहे हैं। इसकी भारी मांग है जो ज्वलंत मूल रेशम की तरह तैयार की जाती है।

सूरत शहर में 1200 मशीनों पर असल रेशम का उत्पादन होता था। लेकिन मौजूदा हालात में महंगा कपड़ा नहीं खरीदना चाहते जिससे आर्ट सिल्क प्रचलन में आ रहा है।

असली रेशमी कपड़ा 200 से 300 रुपये प्रति मीटर के हिसाब से बनता है। एक सामान्य साड़ी भी 4000 से 5000 रुपये में बनती है। जिससे शहर के विनिर्माताओं के पास बमुश्किल दस प्रतिशत उत्पादन होता है।

सूरत में प्रतिदिन लगभग 3 से 4 लाख मीटर मानव निर्मित कला रेशमी कपड़े का उत्पादन होता है। आर्ट सिल्क का निर्माण 60 से 70 प्रतिशत उत्पादन क्षमता पर किया जा रहा है। बैंगलोर की तुलना में, सूरत में वास्तविक और कला रेशम दोनों का बेहतर उत्पादन होता है। 1.5 लाख मीटर में से लगभग 50 प्रतिशत का निर्यात खाड़ी में किया जा रहा है।

2019 में सूरत में कपड़ा क्षेत्र में 60

साल होने के बावजूद सूरत रेशमी कपड़े में मजबूत नहीं है। 1500 करघे मशीनों पर 5 लाख मीटर रेशमी कपड़े का उत्पादन किया जाता था।

सूरत के विग उद्योग में पॉलिएस्टर, नायलॉन, मिश्रित कपास, विस्कोस और अन्य यार्न का व्यापक रूप से उपयोग किया जाता है। लेकिन साथ ही रेशमी धागे का भी इस्तेमाल किया जा रहा है। भारत में सिल्क फैब्रिक सूरत सहित 7 विविग क्लास टार में तैयार। रेशमी कपड़े में सूरत 6 दशक बाद भी अपनी स्थिति मजबूत नहीं कर पाया है। पॉलिएस्टर कपड़े की तुलना में रेशमी कपड़े का उत्पादन नगण्य है।

रेशमी कपड़े की वैश्विक मांग स्थिर है लेकिन घरेलू मांग में वृद्धि हुई है। रेशमी कपड़े का उत्पादन अन्य प्रमुख विविग समूहों से काफी पीछे है।

सूरत अब पॉलिएस्टर कपड़े में विश्व प्रसिद्ध है, लेकिन रेशम में ज्यादा प्रगति नहीं की है। सूरत में 2019 में 1500 करघों पर प्रति माह 5 लाख मीटर रेशमी कपड़े का उत्पादन होता था।

2019 तक 5 वर्षों में वैश्विक रेशम निर्यात में गिरावट आई। लेकिन भारत में इस उत्पाद की बहुत अच्छी मांग रही है। रेशमी कपड़े की मांग 2010 में 2.94 बिलियन थी, जो 2014 में 2.34 प्रतिशत बढ़कर 3.30 बिलियन हो गई। सूरत के अलावा, देश में रेशमी कपड़े का उत्पादन बनारस और भागलपुर में होता है जो हथकरघा क्लस्टर हैं और कांचीपुरम, सेलम, बैंगलोर और मैसूर जो बुनाई क्लस्टर हैं।

1954 में सूरत के धनमिल से रेशमी कपड़े का उत्पादन शुरू किया गया था। धीरे-धीरे सूरत के अन्य जाने-माने परिवार इसमें शामिल हो गए। 2019 में सूरत में रेशमी कपड़े का उत्पादन 5 लाख मीटर प्रति माह था। चूंकि रेशमी कपड़े के उत्पादन में भारी निवेश की आवश्यकता होती है, इसलिए इसमें कोई नहीं आता है। सूरत रेशम निर्माताओं द्वारा यार्न की खपत चीन और वियतनाम से आती है और खपत प्रति माह 20 टन है।

देश में 2020 तक 38500 टन रेशम उत्पादन का लक्ष्य रखा गया था। 2017 में रेशम का उत्पादन 30350 टन था। केंद्र सरकार ने 2020 में 38500 टन बनाने के लिए 300 मिलियन अमेरिकी डॉलर आवंटित किए हैं। रेशम उद्योग देश के 51 हजार गांवों में 76 लाख लोगों को रोजगार देने का काम कर रहे हैं। 32.80 लाख हथकरघा और 45800 पावरलूम की मदद से इस उद्योग में 81.4 लाख बुनकर शामिल हैं।

मूंगा सिल्क

असम का सुनहरे रंग का मुंगा रेशम बहुत प्रसिद्ध है, सभी प्रकार के रेशमों में सबसे महंगा है। केवल असम और देश के पूर्वोत्तर राज्यों में उत्पादित।

गूंगी रेशम की साड़ियों को ड्राई क्लीन करने की आवश्यकता नहीं होती है, लेकिन इसे घर पर ही धोया जा सकता है। प्रत्येक धोने के बाद, यह अधिक से अधिक शुद्ध हो जाता है। एक साड़ी करीब 50 साल तक खराब नहीं होती है। गूंगा रेशम सभी रंगों में प्राकृतिक रूप से निर्मित होता है। कपड़े सबसे मजबूत हैं। इसके अलावा, इसे गर्म या ठंडे किसी भी मौसम में पहना जा सकता है।

गूंगा रेशम एक विशेष प्रकार के रेशमकीट, एंथारिया एसामेंसिस द्वारा निर्मित होता है। वहां दो देशी पेड़ों पर कीड़े लगते हैं। जिनके नाम हैं सोम (Machilus bambisina) और Soaloo (Litsai paliantha) जो पत्ते खाकर जीवित रहते हैं।

एक कैटरपिलर अपनी पुरानी त्वचा को चार बार हटाता है और एक नई त्वचा लेता है। इसके अलावा उनका कोचलू (रेशम के धागे से बनी ढाल) बनाने का काम शुरू किया जाता है। मूक रेशमकीट कैटरपिलर अपने बलगम से एक प्रोटीन युक्त पदार्थ का स्राव करते हैं, जो हवा के संपर्क में आने पर सूख जाता है, जिससे धागे जैसा पदार्थ बनता है। परत अपने चारों ओर लपेटती है, एक ढाल बनाती है।

कैटरपिलर के बाद, रेशमकीट अपने तीसरे जीवन चरण में संक्रमण करते हैं, जिसे प्यूपा कहा जाता है। प्यूपा एक गोल अक्रिय गांठ की तरह होता है, जो हिल नहीं सकता। वह स्व-निर्मित ढाल के अंदर फंस जाता है। इसकी पतली परत से प्यूपा तक विकसित होने में लगभग चार से पांच दिन लगते हैं। जबकि कोकून (खोल) को तैयार होने में करीब आठ दिन का समय लगता है।

प्यूपेशन के बाद, चौथा और अंतिम चरण तितली बनना है, जिसमें लगभग 15 दिन लगते हैं। इस दौरान प्यूपा के अंदर से निकली तितली खोल को तोड़कर उड़ जाती है। लेकिन यह अंतिम चरण रेशम के उत्पादन के दौरान नहीं होता है, क्योंकि मानव हस्तक्षेप से रेशम कोकून से हटा दिया जाता है। उसके लिए खोल को धूप में सुखाकर उबलते पानी में डुबोया जाता है। फिर रेशम के धागे को अलग कर रील बना दिया जाता है।

कोकून से निकलने वाला तार आश्चर्यजनक रूप से लंबा, पतला और बिना जोड़ों या गांठों वाला होता है। एक तार की लंबाई 400 से 700 मीटर हो सकती है। रेशम के धागे बनाने के लिए ऐसे चार या आठ धागे प्राप्त होते हैं, जो एक रील पर घाव होते हैं। इसे कच्चा रेशम कहते हैं। भारत में उत्पादक हर साल गूंगे रेशम की चार से छह फसलें उगाते हैं।

रेशम उत्पादन में, प्यूपा से कृमि में परिवर्तन की प्रक्रिया पूरी होने पर कोकून टूट जाता है। इस कटे हुए कोकून में से एक लंबी डोरी निकलने की बजाय कोक्टो के छोटे-छोटे टुकड़े निकलते हैं। इस प्रकार के रेशम का उपयोग करने के लिए इसे ऊन और काते की तरह साफ किया जाता है, जिसके माध्यम से रेशम को बुना जाता है। इसे स्पून सिल्क कहा जाता है और इसकी कीमत उम्मीद से कम होती है।

लगभग 750 ग्राम से एक किलोग्राम वजन की एक अच्छी साड़ी बनाने में लगभग 6 हजार से 8 हजार कोकूनों का उपयोग किया जाता है और इसमें लगभग दो महीने का समय लगता है। इसलिए गूंगी रेशमी साड़ियां महंगी होती हैं। एक अच्छी म्यूट सिल्क साड़ी की कीमत 80 हजार रुपये तक होती है।

गूंगा रेशम की कीमत 4 हजार रुपये प्रति किलोग्राम है। जबकि शहतूत के पेड़ों पर उगने वाले कीड़ों द्वारा उत्पादित रेशम की कीमत करीब 1200 रुपये प्रति किलो है।

भारत में लगभग 90 प्रतिशत रेशम का उत्पादन शहतूत रेशमकीट द्वारा किया जाता है, जो मुख्य रूप से आंध्र प्रदेश, कर्नाटक, तमिलनाडु, जम्मू और कश्मीर, पश्चिम बंगाल में पाया जाता है।

भारत में सभी प्रकार के रेशम जैसे टसर, ओक तुसर, एरी और मू

ंगा का उत्पादन किया जाता है।

टसर रेशम का उत्पादन एंथारिया मायलिता नामक कीड़े द्वारा किया जाता है। अर्जुन और आसन नाम के पेड़ों की पत्तियों में उगता है। इसका ज्यादातर उत्पादन झारखंड, छत्तीसगढ़, उड़ीसा, महाराष्ट्र, पश्चिम बंगाल और आंध्र प्रदेश में होता है।

ओक टसर, जो ओक के पत्तों पर उगने वाले कीड़ों द्वारा तैयार किया जाता है। इसका उत्पादन वर्ष 1972 से शुरू किया गया था। इस कीड़े का वैज्ञानिक नाम एंथारिया प्रोयली जे है। है, जिसका प्रयोग अधिकतर देश के पूर्वोत्तर राज्यों या उत्तरी भारत में किया जाता है। फिर भी, दुनिया के अधिकांश ओक टसर का उत्पादन चीन में होता है, जहां काम अंथारिया पर्नाथी नामक कीड़ा द्वारा किया जाता है।

अरंडी के पेड़ पर अरी रेशम का उत्पादन होता है। इस रेशमकीट को Phyllosamia ricini के नाम से जाना जाता है। एरी रेशमकीट आमतौर पर खुले मुंह वाले होते हैं। इसलिए रेशम को धोकर और कताई करके बनाया जाता है। अरी का उत्पादन ज्यादातर पश्चिम बंगाल, उड़ीसा, झारखंड और बिहार में होता है।

रेशम उत्पादन के मामले में चीन विश्व में अग्रणी है, जिसका कुल उत्पादन 65 हजार मीट्रिक टन है। भारत का उत्पादन दूसरे स्थान पर आता है। रेशम की खपत के मामले में भारत अग्रणी है। कुल उत्पादन 18 हजार मीट्रिक टन है लेकिन कुल मांग 25 हजार मीट्रिक टन है। इसलिए भारत को दूसरे देशों से रेशम आयात करना पड़ता है।

इसके बाद रेशम उत्पादन में जापान, ब्राजील, कोरिया और वियतनाम का स्थान है।

गूंगा रेशमी साड़ी

गूंगे रेशम के तार बहुत मजबूत होते हैं। इसका मतलब है कि तारों के बीच बहुत कम दूरी है। इसके कारण इसे ब्लीच करना संभव नहीं है। इसलिए इसे रंगना संभव नहीं है। इसके कारण मूक रेशमी कपड़े अपने प्राकृतिक रंग यानी गोल्डन ब्राउन में ही मिलते हैं।

सजावट के लिए इसके बॉर्डर पर या बीच-बीच में अलग-अलग रंगों या अलग-अलग डिजाइन में कढ़ाई की जाती है। फूल और पत्ते, पत्ते, जंगली जानवर, पारंपरिक पेंटिंग और प्राकृतिक वस्तुएं ज्यादातर कढ़ाई के डिजाइन में उपयोग की जाती हैं।

साथ ही गूंगा रेशम बनाने में उपयोग किए जाने वाले हथकरघा की सीमित चौड़ाई के कारण परिधान को अधिक लंबा और चौड़ा बनाना संभव नहीं है। इस वजह से इसके बॉर्डर को अलग तरह से बनाया जाता है और साड़ी के साथ पेयर किया जाता है।

असम में, मूक रेशम का उपयोग ज्यादातर महिलाओं के कपड़ों जैसे साड़ी, मेखला (एक प्रकार का लहंगा) और चादर (दुपट्टे जैसे पर्दे) बनाने के लिए किया जाता है। इसके अलावा इसे पुरुषों के कुर्ते के लिए भी इस्तेमाल किया जाता है।

सिल्क मार्क

रेशम की शुद्धता और गुणवत्ता की जांच के लिए अब सिल्कमार्क उपलब्ध है। जैसे गर्म कपड़ों पर लगाया जाने वाला ‘वूलमार्क’ ऊनी कपड़ों की शुद्धता को दर्शाता है और सोने के गहनों पर लगाया गया ‘हॉलमार्क’ सोने की शुद्धता और गुणवत्ता को दर्शाता है। इस प्रकार, सिल्कमार्क की मुहर रेशम की वास्तविक शुद्धता और गुणवत्ता का प्रतीक है। सिल्कमार्क सभी प्रकार के रेशम जैसे शहतूत, तुसर, एरी, मूंगा आदि पर लगाया जाता है। यह कच्चे रेशम, रेडीमेड कपड़ों, रेडीमेड कपड़ों आदि पर भी लगाया जाता है।

नवसारी
शहतूत रेशम उत्पादन के लिए शहतूत के पौधे लगाने की योजना बनाई गई थी और मई 2022 में नवसारी जिले के सदालव गांव में उद्घाटन किया गया था।

गुजरात में हाई-टेक तकनीक से लगाए गए मालाबारी रेशम (शहतूत के पेड़), रेशम रेशम की शुरुआत गुजरात के इतिहास में हुई थी लेकिन किसी कारण से यहां के किसानों को इसका लाभ नहीं मिला, दूसरी ओर इस शहतूत रेशम की बड़ी मात्रा में उत्पादन होता है। भारत के 27 राज्यों में उत्पादन किया जा रहा है और उन राज्यों के किसान सरकारी योजना का पूरा लाभ उठा रहे हैं और आर्थिक रूप से मजबूत हो रहे हैं।

कई राज्यों में अब बहुत बड़े पैमाने पर कुकुन की खेती चल रही है, गुजरात के किसान किसानों को समृद्ध और सक्षम बनाने के लिए राष्ट्रीय किसान दल और राष्ट्रीय किसान सेना और केंद्रीय रेशम बोर्ड (कपड़ा मंत्रालय) के बहुत आभारी हैं। किसानों ने निकट भविष्य में गुजरात में 10000 एकड़ रेशम उत्पादन और कृषि उत्पादन की इच्छा व्यक्त की है। चूंकि सूरत शहर गुजरात में एक कपड़ा शहर है, इसलिए इस बात की पूरी संभावना है कि इसका लाभ मिलेगा। (गु़गल ट्रान्सलेट)[:]