ગાંધીનગર 4 જાન્યુઆરી 2020
ગુજરાતનું ભુંગરૂ હવે વિશ્વ કક્ષાએ પહોંચ્યું છે. જમીનની અંદર ખાસ ટેકનિકથી પાઈપ ઊતારીને ચોમાસાનું પાણી જમીનની અંદર ઉતારવામાં આવે છે જે પછી સિંચાઈ માટે મોટરથી ખેંચવામાં આવે છે. એક ભુંગરૂં 15 એકરમાં બે પાક લઈ શકે છે. તે પણ દુષ્કાળ ગ્રસ્ત કે ઓછા પાણી ધરાવતાં વિસ્તારમાં. આ પદ્ધતિ આમ તો જૂની છે પણ તેમાં કેટલાંક ફેરફાર કરીને નવી બનાવી છે બિપ્લવ કેતન પૌલે.
તેમણે ઉત્તર ગુજરાતમાં 2001થી આ કામ શરૂ કર્યું હતું. જેમને 3 જાન્યુઆરી 2020માં ભારતના રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા પુરસ્કાર આપવામાં આવ્યો છે.
ખેડૂતો આત્મહત્યા કરી છે તેમની તમામ વિધવાઓને તદન્ન મફતમાં ભુંગરું આપે છે. એક વખતમાં 8થી 30 લાખનું ખર્ચ થાય છે. એવરેજ 12 લાખ થાય છે. વોટર રિચાર્જીંગનું કામ કરે છે.
ગુજરાતમાં જ્યારે કચ્છ ભૂકંપ થયો ત્યારે લોકોને પિવાનું પાણી ન હતું. લોકો ખારું પાણી પીવે છે. ત્યારે ભુંગરુંનો ખ્યાલ આવ્યો હતો. તે પહેલાં લાખો લોકો જમીનની અંદર ભુગરૂં નાંખીને વરસાદનું પાણી ઉતારતાં હતા. જેમાં બિપ્લબ કેતન પોલ તેમાં વર્ષો સુધી કેટલીક ટેકનિક વિકસાવી હતી. જે વરસાદનું પાણી જમીનમાં ઉતારીને ત્યાં સ્ટોર કરવાનું કામ કરે છે અને પછી જ્યારે પાણીની જરુર હોય ત્યારે તે મોટર દ્વારા ખેંચીને વાપરી શકાય છે.
બિપ્લેબે ભૂંગરૂને માત્ર પાણીનો જળાશય બનાવ્યો નથી, પરંતુ પાકની નિષ્ફળતા જેવી અંતર્ગત સમસ્યાઓના નિવારણ ઉપરાંત ગરીબી નાબૂદી અને મહિલા સશક્તિકરણની આશાનો જળાશય બનાવ્યો છે.
2001 ના ગુજરાત ભૂકંપ પછી આ વિચાર આવ્યો, જ્યારે તેણે જોયું કે આ દુર્ઘટનાના થોડા મહિના પછી રાજ્યમાં તાપમાન કેવી રીતે વધી ગયું હતું, જેના કારણે તીવ્ર અછત સર્જાઈ હતી.
એક જળ સંચય તકનીકની સ્થાપના કરી, જે ભૂગર્ભમાં વધુ પડતા વરસાદી પાણીને સંગ્રહિત કરવા માટે ઈન્જેક્શન મોડ્યુલનો ઉપયોગ કરે છે.
2011માં ભુંગરું પરી રીતે કામ શરૂ કર્યું હતું. અનિલ શાહે તેમને મદદ કરી હતી. ‘ભૂંગરૂ’ નામની તકનીકને અપનાવવાને લીધે આ પ્રદેશમાં ખારાશ અને મોટા પ્રમાણમાં પાણીના રિચાર્જમાં ઘટાડો થયો છે. આ તકનીકીનો ઉપયોગ કરીને, ખેડૂતો વર્ષે ત્રણ પાક મેળવે છે. ઉચ્ચ મૂલ્યવાળા પાક સાથે ખેડૂતો વધુ સારી આવક માણી રહ્યા છે.
ઉજ્જડ, દુષ્કાળગ્રસ્ત અથવા ખૂબ ખારી જમીન હતી ત્યાં ખેતરોમાં ઉત્પાદન મળવા લાગે છે. પાઈપોનો ઉપયોગ ભૂગર્ભમાં વરસાદના પાણીને ફિલ્ટર કરવા અને સંગ્રહિત કરવા માટે કરે છે. ચોમસામાં માત્ર 10 દિવસ પાણી જમીનમાં ઉતરે છે અને પછી તે જ પાણી મોટરથી જમીનમાંથી ખેંચીને 7 મહિના સુધી પાણી મેળવી પાક લે છે. ભૂંગરું 30 વર્ષ સુધી કામ કરે છે. 3 દિવસમાં પાઈપ બની જાય છે. દરેક ભૂંગરૂ એકમ 15 એકર જમીન પર સિંચાઇ કરે છે. વર્ષમાં બે વાર જમીનને ઉત્પાદક બનાવે છે. 2012 પછી આવી ટેકનિક વિકસાવવા બદલ વિશ્વના અનેક એવોર્ડ મળ્યા છે.
ગુજરાતના પાટણ જિલ્લાના પાંચ ગામોમાં પ્રથમ ભૂંગરું 2002માં રૂ.8 લાખના ખર્ચે બનાવીને નવ મહિના પાણી મેળવ્યું હતું. ભૂંગરું હવે 17 ડિઝાઇનમાં આવે છે. જેની કિંમત 8થી 20 લાખ સુધી આવે છે.
બિપ્લબ કેતન પૌલ જેણે નવીન જળ વ્યવસ્થાપન સોલ્યુશન વિકસાવી છે, ભુંગરૂ સિસ્ટમ, દુષ્કાળ અને પૂરની પરિસ્થિતિઓનો સામનો કરી રહેલા ખેડુતો માટે વરસાદી પાણીના સંગ્રહ પર આધારિત એક અનન્ય સિંચાઇ પદ્ધતિ, તેની પત્ની ત્રૃપ્તિ જૈન સાથે , ભૂંગરૂ સિસ્ટમ વિકસાવવા અને સુધારવામાં કેટલાક 17 વર્ષ વિતાવ્યા છે, જેનો લાભ હવે ભારતના 100,000 ખેડુતોને મળે છે.
ગુજરાતમાં 14,000 થી વધુ ખેડુતોને સુવિધા આપી છે અને 40,000 એકર ઉજ્જડ, દુષ્કાળગ્રસ્ત અથવા ખૂબ ખારા જમીનને ઉત્પાદક ખેતરોમાં ફેરવી બતાવ્યા છે.
‘ભૂંગરૂ’ નામની નવીન પ્રક્રિયા દ્વારા કિંમતી પ્રાકૃતિક ચીજવસ્તુઓનો સફળતાપૂર્વક ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે, જે ભૂગર્ભ જળાશયોમાં વરસાદના પાણીને ફિલ્ટર કરી સંગ્રહિત કરવા માટે પાઈપોનો ઉપયોગ કરે છે. તેમાં એક પાઈપથી 40 મિલિયન લિટર જેટલું પાણી જમીનમાં જાય છે.
કોલકાતાથી 62 કિલોમીટર દૂર ગંગા નદીના કાંઠે આવેલા હુગલીના મૂળ વતની છે જ્યાં પુષ્કળ પાણી છે. જાદવપુર યુનિવર્સિટીમાંથી ઇકોનોમિક્સમાં સ્નાતક થયા પછી, અમદાવાદના પર્યાવરણ શિક્ષણ કેન્દ્રમાં અભ્યાસ કરતી વખતે અને આગાખાન ડેવલપમેન્ટ નેટવર્કમાં કામ કરતી વખતે, શુષ્ક ગ્રામીણ ગુજરાતમાં ખેતીની જમીનની વાસ્તવિકતા તેમણે જોઈ હતી. તેઓએ ગુજરાતમાં આવીને જોયું તે અહીં અનેક વિસ્તારોમાં પાણી નથી.
લોક વિકાસ નામની એક એનજીઓએ ગુજરાતના મહેસાણા જિલ્લામાં પીવાના પાણીની સમસ્યાના નિવારણ માટે તકનીકી જાણકારી આપવા માટે બિપ્લબને આમંત્રણ આપ્યું હતું. 2001 માં ત્યાંના ગામોમાં જૈવવિવિધતા વિશ્લેષણ કરતી વખતે, તેમણે પાણીની અછત અને ખારું પાણી તેમણે જોયું હતું.
મહેસાણામાં એક વિચિત્ર પરિસ્થિતિ તેમણે જોઈ હતી. ભૂગર્ભ જળ ઊંડા જવાના કારણે ખેડુતોને ભૂગર્ભ જળ ખેંચવાની મંજૂરી આપવામાં આવી ન હતી. છતાં વોટર પાર્ક ચાલતાં હતા અને 1200 ફૂટ ઊંડે પાણી જતું રહ્યું હતું. પછી તેમણે યોજના બનાવી દરેક ભૂંગરૂ એકમ નાના અને સીમાંત ખેડૂત પરિવારોની પાંચ મહિલાઓના જૂથની માલિકીનું અને સંચાલન છે. દરેક ભૂંગરૂ એકમ નાના અને સીમાંત ખેડૂત પરિવારોની મહિલાઓની માલિકીની અને તેનું સંચાલન હોવું જરૂરી છે. હવે ટીમમાં સાત છે, તેમની સાથે 17 મહિલા ખેડૂત સ્વયંસેવકો છે.
2007માં, બિપ્લેબે સોશ્યલ એન્ટરપ્રાઇઝ નૈરિતા સર્વિસીસ પ્રાઈવેટ લિમિટેડની સ્થાપના કરી, તેની પત્ની ટ્રુપિ જૈન સાથે સ્થાપક-મેનેજર છે. તકનીકીના પાસાઓની દેખરેખ રાખે છે.
ભુંગરૂમાં વર્ષે 8 થી 9 લાખ રૂપિયાની આવક થઈ શકે છે. એક ખેડૂતની કૃષિ આવક ત્રણ વર્ષમાં રૂ. 11,000 થી ઓછામાં ઓછા 34,000 સુધી વધારી દે છે. દરેક ભૂંગરૂ એકમ 15 એકર જમીનની સિંચાઇની જરૂરિયાત પૂરી કરે છે.
બિપ્લેબે ઘણા આફ્રિકન, અમિરાત અને એશિયન દેશોમાં ભૂંગરૂ ટેકનોલોજી લાગુ કરી છે. ભૂંગરૂ ટેકનોલોજીની ગુજરાત, કર્ણાટક, બિહાર, ઝારખંડ, પશ્ચિમ બંગાળ અને ઓડિશામાં વ્યાપકપણે નકલ કરવામાં આવી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે, ભૂંગરૂ આફ્રિકા (ઘાના, લાઇબેરિયા, કેન્યા), ઇયુ દેશો, બાંગ્લાદેશ, કંબોડિયા અને વિયેટનામ મળીને 11 દેશમાં તેમની ટેકનીક વપરાઈ રહી છે.
ભૂગર્ભ ખારા પાણી સાથે ભળી જાય છે, તે ભૂગર્ભ જળની ખારાશને નીચે લાવે છે અને તે ખેતી માટે યોગ્ય બનાવે છે.
ભારતમાં વિવિધ કૃષિ-આબોહવા ઝોન માટે 17 ડિઝાઇનમાં આવે છે, અને દરેક ક્ષેત્ર માટે ડિઝાઇન બદલાય છે, અને તેની કિંમત રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ આજીવિકા મિશન (એનઆરએલએમ) હેઠળ સબસિડી આપવામાં આવી છે. વંચિત બેકગ્રાઉન્ડના ખેડુતો અથવા દુષ્કાળથી અસરગ્રસ્ત ખેડુતોએ સ્થાપન માટે એક રૂપિયો ચૂકવવો પડતો નથી.