[:gj]હાઈડ્રોપોનિક્સ ખેતી કરતાં પહેલાં સાત વખત વિચારજો, આ ખેડૂતે બંધ કરી[:en]Think seven times before doing hydroponics farming, this farmer stopped farming[:hn]हाइड्रोपोनिक्स की खेती करने से पहले सात बार सोचें, यह किसान बंद कर दी, फसल असफल [:]

[:gj]ગાંધીનગર, 2 ઓગસ્ટ 2020

25 વર્ષથી ખેતી ક્ષેત્રે સંકળાયેલા અમદાવાદના કાસીન્દ્રા ગામના મહેન્દ્ર નરસિંહ પટેલ કહે છે કે, વેબસાઈટના માધ્યમથી ગ્રીન હાઉસમાં ઓછામાં ઓછી જગ્યામાં વધારે ઉત્પાદન લઈ શકાય તે હેતુથી સાહસ કરી ગ્રીના હાઉસમાં ડચ રોઝની ખેતી કરવાનું નક્કી કર્યું. મેં હાઈટેક ગ્રીન હાઉસ પ્રોજેક્ટ અપાનાવેલો હતો. માઈક્રો ઈરિગેશન સિસ્ટમ દ્રારા RO પ્લાન્ટના શુદ્ધ પાણીથી ઈરિગેશન કરી હતી. ગ્રીન હાઉસમાં સંપૂર્ણ ઓટોમેશન પદ્ધતિથી પાણી અને ખાતર આપતો હતો. ઉપરાંત ગ્રીન હાઉસમાં ભેજ અને તાપમાન પણ આપોઆપ નિયંત્રિત થાય તેવી વ્યવસ્થા ગોઠવી હતી.

ખાસ વાતમાં આખો પ્રોજેક્ટ હાઈડ્રોપોનિક 2009માં બનાવ્યો હતો. જમીનનો તેમાં ક્યાંય પણ ઉપયોગ કરવામાં આવેલ નથી. ઓટામેશન પદ્ધતિથી સજજ હાઈટેન્ગ્રીન હાઉસ, પોલીહાઉસમાં ડચ રોઝના 32 હજાર એક એકરે મળીને બે એકરમાં 64 હજાર રોઝ હતા. 10 વર્ષ પહેલા રૂ.1.50 કરોડનું રોકાણ આ પ્રોજેક્ટમાં કર્યું હતું. પહેલા વર્ષે નફો કરવાની ધારણા હતી.

મહેન્દ્ર પટેલને ગુજરાત સરકારે આ પ્રોજેક્ટ બદલ એવોર્ડ પણ આપેલો હતો ત્યાર પછી તત્કાલીન મુખ્ય પ્રધાન તેમને ગુલાબ વાળા મહેન્દ્રભાઈ તરીકે નામથી ઓળખતા હતા. તેમણે આ પ્રોજેક્ટ 2014 સુધી ચલાવ્યો પણ ખર્ચ સતત રહેતું હતું. વળી હાઈડ્રોપોનિક્સ માટે પાણીનો વપરાશ મુખ્ય છે. તેના મૂળ પાણીમાં જ હોય છે. ગુજરાતમાં 8 મહિના ગરમી રહે છે. તેથી પાણી ગરમી પકડી લે છે. ગરમ પાણીમાં છોડના મૂળ ટકી શકતા નથી. છોડ ટકી શકતા નથી. તેથી આ પ્રોજેક્ટમાં જે પાક વાવીએ તે નિષ્ફળ જવા લાગ્યો હતો.

વધુ વાંચો: ખેતીના સામાન્ય પ્રોજેક્ટસના નાણાં પણ સરકાર આપી શકતી નથી, બગીચા અને કોલ્ડ સ્ટોરેજના કામ અધુરા

આખા ભારતમાં ક્યાંય ગુલાબ ન થતાં હોય એવા ગુલાબ તેમણે તેમના ખેતરમાં તૈયાર કર્યા પણ આ હાઈડ્રોપોનિક્સમાં તે બધું નકામું ગયું. પ્રોજેક્ટ પડતો મૂકીને બંધ કરી દીધો હતો. તે કહે છે કે ગુજરાતના ગરમ વાતાવરણમાં હાઈડ્રોપોનિક્સ ખેતી શક્ય નથી. કરશે તે પણ નિષ્ફળ જશે. તનું ઉત્પાદન ખર્ચ એટલું ઊંચું આવે છે કે તે શાકભાજી કોઈ ખરીદતા નથી. શ્રીમંતો પણ ખરીદ કરતાં નથી. તેથી ખેડૂતો માટે તો આ પ્રોજેક્ટ સાવ નિષ્ફળ છે.

શહેરોમાં ઘરે બેઠા હાઈડ્રોપોનિક્સથી બાલ્કની કે ધાબા પર શાકભાજી ઉગાડવાનો પ્રચાર થાય છે પણ તે એક બે વર્ષ ચાલશે પછી તે પણ બંધ પડી જશે. કારણ કે તે વાયેબલ નથી. છોડ ટકી શકતા નથી. આજકાલ ટેરેસ પર ખેતી કરવી એ ખુબજ ટ્રેન્ડ માં છે. હાઈડ્રોપોનિક્સમાં માટી નો ઉપયોગ બિલકુલ નથી કરવામાં આવતો. અને છોડ માટે જરૂરી પોષક તત્વો સીધાજ તેના મૂળ માં પાણી દ્વારા પહોચાડવામાં આવે છે. તેને હાઈડ્રોપોનીક્સ કહેવામાં આવે છે. તે સતત પાણીમાં રહે છે અને પાણી ગરમી તરંત ખેંચી લે છે. તેથી છોડને તે અનુકુળ નથી.

હાઈડ્રોપોનીક્સ ટેકનીકમાં છોડને એકપછી એક ઉપર છાપરા બનાવીને ઉછેરવામાં આવે છે. કે તોડેલા પાઈપમાં ઉગાડવામાં આવે છે. જેને ફ્યુચન ફાર્મ કહે છે પણ તેમાં કોઈ ફ્યુચર નથી. ખેડૂતો માટે ખોટનો ખાડો કરી આપે છે. યુવાનો સ્ટાર્ટ અપ ગણીને કામ કરે છે.

વધુ વાંચો: ખેડૂતો અનાજ અને કઠોળની ખેતી છોડી રહ્યાં છે, ગુજરાતમાં અનાજની ખાધ ઊભી થશે, કારણ સરકારનું મફત અનાજ

હાઈડ્રોપોનિક્સ ટેક્નોલોજીની માટી વગરની ખેતીમાં સામાન્ય ખેતીની સરખામણીએ 90 ટકા પાણી ઓછું જોઈએ છે. પાણીના આધારે છોડને પોષક તત્ત્વ મળે છે. ઘરમાં 80 ચોરસ ફૂટમાં આ ટેક્નોલોજી લગાવવાનો ખર્ચ રૂ. 40,000 થાય છે. તેમાં 160 છોડ લગાવી શકાય છે. અમદાવાદની સૃષ્ટિ સંસ્થાના સાત્વિક મેળામાં આવો ઘરની બાલ્કનીમાં રાખી શકાય એવો સેટ રૂ.18 હજારથી રૂ.40 હજાર સુધી ઓફર કરવામાં આવતો હતો.

ઠંડા પ્રદેશમાં ગ્લોબલ હાઈડ્રોપોનિક્સ માર્કેટ 2016માં રૂ. 45,000 કરોડનું હતું. 2025માં તે 78,500 કરોડ સુધી જઈ શકે છે. ઓછા જંતુનાશકો, ઓછું પાણી, ઓછી જગ્યા, ઈકો-ફ્રેન્ડલી આ પદ્ધતિ છે. તૈયાર ફ્રેમ અને ટાવર ગાર્ડન કે શાકભાજીના 400 છોડ વાળા 10 ટાવરની કિંમત અંદજે રૂ.1 લાખની આસપાસ થાય છે. આ કિંમતમાં ટાવર, સિસ્ટમ અને જરૂરી પોષક તત્વોનો સમાવેશ થાય છે. આ 10 ટાવર ધાબા કે છત ઉપર 150 થી 200 સ્કવેર ફૂટમાં સરળતાથી આવી જાય છે. આવા 10 ટાવરથી 2000 કિલો વાર્ષિક ઉત્પાદન મળી જાય છે. એક કિલોનો વેચાણભાવ રૂ.100 ગણવામાં આવે તો 2 લાખનું વેચાણ થયું કહેવાય. તેની પાળછ ખર્ચ બેસુમાર થાય છે. અમદાવાદ જેવા શહેરમાં તો પાણી તુરંત ગરમ થઈ જાય છે અને તેથી છોડ સુકાઈ જાય છે.

વધુ વાંચો: ભાવ ફેરના રૂ.5 હજાર કરોડનો બનાસ ડેરીનો ધોખો, શંકર ચૌધરીની સામે ભાજપના બધા નેતાઓ

5 ડિસેમ્બર 2019માં વૈજ્ઞાનિકોએ ટામેટા, સલાડ,લીલુ સલણ,સ્ટ્રોબેરી, અનેક જાતના ફુલોની ઉપજ અને કાકડીનું હાઈડ્રોપોનિક્સ સિસ્ટમથી છત્તીસગઢના વૈજ્ઞાનિકોએ બતાવ્યું છે. પણ ગુજરાતમાં તો 2009માં આની ખેતી થતી હતી જે ખેડૂતે 2014માં હાઈડ્રોપોનિક્સ ખેતી કરવાનું બંધ કરી દીધું હતું. નાળિયેળના છોતાંની હાઈડ્રોપોનિક્સ ખેતી હજું શક્ય છે. પણ પાણીની તો ગુજરાતમાં મોટા પાયે ખેતી શક્ય નથી એવા ખેડૂતોના 10 વર્ષના અનુભવો છે.

પૂર્વ કૃષિ નિયામક બી. એ. સેરશિયાએ કહ્યું હતું કે, જમીન જ શ્રેષ્ઠ છે. ખેડૂતો માટે હાઈડ્રોપોનિક્સ નકામું છે. શોખ માટે પોતાના પુરુતું હાઈડ્રોપોનિક્સ શાકભાજી ઉગાડે તો તે બરાબર છે. ભારતમાં હાઈડ્રોપોનિક્સ ન ચાલે. ગુજરાતના ખેડૂતોએ અપનાવવા જેવું નથી.

વધુ વાંચો: મગફળી વાવવામાં ગુજરાતના ખેડૂતો ચીનથી આગળ, ઉત્પાદનમાં પાછળ, હવે ચીન સામે મગફળી યુદ્ધ

[:en]Gandhinagar, 02 August 2020

Mahendra Narasimha Patel of Kasindra village in Ahmedabad, Gujarat, who has been associated with agriculture for 25 years, says he decided to cultivate Dutch roses in hydroponics with greenhouses in order to get more production through the greenhouse website, in 2019. I had a high-tech greenhouse project. Irrigation was done with pure water of RO plant through micro irrigation system.

Water and manure were supplied to the greenhouse by a fully automated system. Humidity and temperature in the greenhouse were also automatically controlled. Notably, the entire project was built in 2009 by Hydroponic. No land was used in it. Equipped with an automation system, hightec green House, Polyhouse had 32 thousand acres of Dutch roses and 64 thousand roses in two acres. 10 years ago, invested Rs 1.50 crore in the project. The first year was expected to be profitable.

Mahendra Patel was also given an award for this project by the Government of Gujarat, the then Chief Minister Narendra Modi called him Mahendra Bhai Gulabwala. He ran the project till 2014 but the cost was not up. The use of water is important for hydroponics. Its roots remain in water. 8 months of summer in Gujarat. Therefore the water becomes hot. The roots of plants cannot survive in hot water. Plants cannot survive. So the crop we had planted in this project was starting to fail.

Read More: Gujarat govt cannot finance normal agricultural projects, the work of gardens and cold storage is incomplete

He has also grown many varieties of rose cultivation. He made roses in his area which are not found anywhere else in India, but in this hydroponics it was all useless. The project was discontinued. He says that hydroponics cultivation is not possible in the hot climate of Gujarat. Whatever you do will fail. Its production cost is so high that no one buys these vegetables. The rich don’t even buy. Therefore, this project for the farmers is a complete failure. Maintenance costs are higher for farmers.

In cities, home-grown hydroponics companies promote vegetables growing on balconies or terraces, but will be discontinued after a year or two. Because it is not viable. Plants cannot survive. The yield is not good. Terrace farming is very popular these days. Soils are not used at all in hydroponics. And the nutrients required for the plant are transported directly to its roots in water. This is called hydroponics. It is constantly in water. The water immediately becomes warm due to the heat of summer. Therefore it is not suitable for plants.

In hydroponics technique, plants are stacked one by one on top of each other. Those grown in broken pipes. It is called Future Farm but has no future. Creates pit of loss for farmers. Youth work by counting start-ups.

Read More: Farmers are giving up farming of grains and pulses, there will be shortage of food grains in Gujarat, reason..? free grain of government

Soil less farming with hydroponics technology requires 90% less water than normal farming. Plants get nutrients based on water. The cost of installing this technology in 80 sq ft in the house is Rs. 40,000. It can be planted with 160 plants. At the Sattwik Mela of Srishti Sansthan in Ahmedabad, a set that could be placed on the balcony of such a house was offered from Rs 18,000 to Rs 40,000.

Less pesticides, less water, less space, this method is eco-friendly. The framed frame and tower garden or 10 towers with 400 vegetable plants cost around Rs 1 lakh. This price includes towers, systems and essential nutrients. These 10 towers can easily go up from 150 to 200 sq ft above the roof. The annual production of 10 such towers is 2000 kg. The cost is very large. In a city like Ahmedabad, the water heats up immediately and so the plants dry up.

Read More: Rs 5,000 crore scam of Banas Dairy, BJP leaders are against Shankar chaudhari

On December 5, 2019, scientists in Chhattisgarh showed yields of tomatoes, lettuce, green salmon, strawberries, various types of flowers and cucumbers from the hydroponics system. But in Gujarat, it was cultivated in 2009 and in 2014 the farmer stopped hydroponics cultivation. Hydroponics cultivation of coconut husk is still possible. But farmers have 10 years of experience that it is not possible to cultivate water on a large scale in Gujarat.

“The land is the best,” said B. A. Serasia, former director of agriculture. “Hydroponics is useless for farmers. It is okay to grow enough hydroponics vegetables for your hobby. Hydroponics does not work in India. The benefits are not dull for the Gujarat farmer.” He said.

In the cold region, the global hydroponics market in 2016 was Rs. 45,000 crores Rs. In 2025, it could go up to Rs 78,500 crore.

Read More: Gujarat farmers are ahead of China In peanut farming but behind in production

[:hn]गांधीनगर, 2 अगस्त 2020

गुजरात के अहमदाबाद के कासिन्द्रा गाँव के महेंद्र नरसिंह पटेल, जो 25 वर्षों से कृषि से जुड़े हुए हैं, का कहना है कि उन्होंने ग्रीनहाउस वेबसाइट के माध्यम से अधिक उत्पादन प्राप्त करने के उद्देश्य से डच गुलाब की खेती ग्रीनहाउस के साथ हाईड्रोपोनिक्स में करने का फैसला 2019 में किया। मेरे पास एक हाई-टेक ग्रीनहाउस प्रोजेक्ट था। सूक्ष्म सिंचाई प्रणाली के माध्यम से आरओ प्लांट के शुद्ध पानी से सिंचाई की जाती थी। पूरी तरह से स्वचालित प्रणाली द्वारा ग्रीनहाउस को पानी और खाद की आपूर्ति की गई थी।

ग्रीनहाउस में आर्द्रता और तापमान भी स्वचालित रूप से नियंत्रित होते थे। विशेष रूप से, पूरी परियोजना 2009 में हाइड्रोपोनिक द्वारा बनाई गई थी। इसमें कहीं भी जमीन का उपयोग नहीं किया गया था। ऑटोमेशन सिस्टम से लैस, हिटेंग्रीन हाउस, पॉलीहाउस में 32 हजार एकड़ में डच गुलाब और 64 हजार गुलाब कै पौधे दो एकड़ में गुलाब था। 10 साल पहले प्रोजेक्ट में 1.50 करोड़ रुपये का निवेश किया था। पहले साल लाभदायक होने की उम्मीद थी।

और पढ़े: गुजरात सरकार कृषि की सामान्य परियोजनाओं को भी वित्त नहीं दे सकती है, बागानों और कोल्ड स्टोरेज का काम अधूरा

महेंद्र पटेल को गुजरात सरकार द्वारा इस परियोजना के लिए एक पुरस्कार भी दिया गया था, तत्कालीन मुख्यमंत्री नरेन्द्र मोदी उन्हें महेंद्रभाई गुलाबवाला नाम से बुला ते थे। उन्होंने 2014 तक इस परियोजना को चलाया लेकिन लागत नहीं रही।  जल का उपयोग हाइड्रोपोनिक्स के लिए महत्वपूर्ण है। इसकी जड़ें पानी में रहती हैं। गुजरात में 8 महीने गर्मी के हो ते है। इसलिए पानी गर्म हो जाता है। पौधों की जड़ें गर्म पानी में नहीं बच सकती हैं। पौधे बच नहीं सकते। इसलिए हमने इस परियोजना में जो फसल लगाई थी, वह असफल होने लगी थी।

गुलाब की खेती से उन्होने कंई एवोर्ड भी मीले है। उन्होंने अपने क्षेत्र में ऐसे गुलाब बनाए जो भारत में कहीं और नहीं पाए जाते, लेकिन इस हाइड्रोपोनिक्स में यह सब बेकार था। परियोजना रोक दी गई। वह कहते हैं कि गुजरात की गर्म जलवायु में हाइड्रोपोनिक्स की खेती संभव नहीं है। जो करेॆगें वो भी फेल हो जाएगा। इसकी उत्पादन लागत इतनी अधिक है कि कोई भी इन सब्जियों को खरीदता नहीं है। अमीर भी नहीं खरीदते। इसलिए किसानों के लिए यह परियोजना पूरी तरह से विफल है। रखरखाव का खर्च किसानो को सवसे ज्यादा आता है। ठंडवाला प्रदेश में सायद सफळ हो सकता है।

और पढ़े: किसान अनाज और दालों का त्याग कर रहे हैं, गुजरात में खाद्यान्न की कमी होगी, कारन सरकार का मुफ्त अनाज

शहरों में, घर-निर्मित हाइड्रोपोनिक्स बालकनियों या छतों पर बढ़ती सब्जियों को कंपनीओ बढ़ावा देती है, लेकिन इसे एक या दो साल बाद बंद कर दिया जाएगा। क्योंकि यह व्यवहार्य नहीं है। पौधे बच नहीं सकते। बचते है उस मे पैदावार अच्छी नहीं है। टेरेस खेती इन दिनों बहुत प्रचलन में है। हाइड्रोपोनिक्स में मिट्टी का उपयोग बिल्कुल नहीं किया जाता है। और पौधे के लिए आवश्यक पोषक तत्व सीधे उसकी जड़ों में पानी में पहुंचा दिए जाते हैं। इसे हाइड्रोपोनिक्स कहा जाता है। यह लगातार पानी में रहता है। गरमी की वदह से पानी तुरंत गर्म हो जाता है। इसलिए यह पौधों के लिए उपयुक्त नहीं है।

हाइड्रोपोनिक्स तकनीक में पौधों को एक के ऊपर एक छत बनाकर एक-एक करके खड़ा किया जाता है। जो टूटे हुए पाइप में उगाए जाते हैं। इसे Future Farm कहा जाता है लेकिन इसका कोई भविष्य नहीं है। किसानों के लिए नुकसान का गड्ढा बनाता है। स्टार्ट-अप्स की गिनती करके युवा काम करते हैं।

हाइड्रोपोनिक्स तकनीक के साथ मिट्टी रहित खेती में सामान्य खेती की तुलना में 90% कम पानी की आवश्यकता होती है। पौधों को पानी के आधार पर पोषक तत्व मिलते हैं। इस तकनीक को घर में 80 वर्ग फीट में स्थापित करने की लागत रु। 40,000 होता है। इसे 160 पौधों के साथ लगाया जा सकता है। अहमदाबाद में सृष्टि संस्थान के सात्विक मेले में, एक सेट जो ऐसे घर की बालकनी पर रखा जा सकता था, 18,000 रुपये से 40,000 रुपये तक की पेशकश की गई थी।

और पढ़े: 5,000 करोड़ रुपये का बनास डेयरी में घोटाला, भाजपा के नेता और शंकर चौधरी आमने सामने

कम कीटनाशक, कम पानी, कम जगह, यह तरीका इको-फ्रेंडली है। तैयार किए गए फ्रेम और टावर गार्डन या 400 वनस्पति पौधों वाले 10 टावरों की कीमत लगभग 1 लाख रुपये है। इस कीमत में टॉवर, सिस्टम और आवश्यक पोषक तत्व शामिल हैं। ये 10 टावर आसानी से छत से 150 से 200 वर्ग फीट ऊपर तक जा सकते हैं। ऐसे 10 टावरों का वार्षिक उत्पादन 2000 किलोग्राम है। लागत बहुत बड़ी है। अहमदाबाद जैसे शहर में, पानी तुरंत गर्म हो जाता है और इसलिए पौधे सूख जाते हैं।

5 दिसंबर, 2019 को छत्तीसगढ़ में वैज्ञानिकों ने हाइड्रोपोनिक्स प्रणाली से टमाटर, सलाद, हरी सामन, स्ट्रॉबेरी, विभिन्न प्रकार के फूल और खीरे की पैदावार दिखाई है। लेकिन गुजरात में, 2009 में इसकी खेती की गई और 2014 में किसान ने हाइड्रोपोनिक्स की खेती बंद कर दी। नारियल की भूसी की हाइड्रोपोनिक्स खेती अभी भी संभव है। लेकिन किसानों को 10 साल का अनुभव है कि गुजरात में बड़े पैमाने पर पानी की खेती करना संभव नहीं है।

कृषि के पूर्व निदेशक बी ए  सेरासिया ने कहा, “जमीन सबसे अच्छी है,”। किसानों के लिए हाइड्रोपोनिक्स बेकार है। अपने शौक के लिए पर्याप्त हाइड्रोपोनिक्स सब्जियां उगाना ठीक है। भारत में हाइड्रोपोनिक्स काम नहीं करता है। गुजरात के किसान के लिए फायदे मंद नहीं है।

ठंडे क्षेत्र में, 2016 में वैश्विक हाइड्रोपोनिक्स बाजार रु। 45,000 करोड़ रु। 2025 में, यह 78,500 करोड़ रुपये तक जा सकता है।

और पढ़े: मूंगफली रोपण में गुजरात के किसान चीन से आगे और उत्पादन में चीन से पीछे

[:]