પર્યાવરણનો વિનાશ: મોદી જ્યાં વિશ્વ પર્યાવરણ દિવસ ઉજવવા ગયા, ત્યાં જ પ્રદૂષણ અને મેન્ગ્રોવ વિનાશના પ્રશ્નો

20 કિલોમીટરમાં ચેરનો નાશ, અડધો કિલોમીટર અંદર ગયા હોત તો શું જોત?

દિલીપ પટેલ
હજીરા/સુરત

વિશ્વ પર્યાવરણ દિવસ નિમિત્તે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી 5 જૂન 2026ના રોજ સુરતના હજીરા વિસ્તારમાં પહોંચ્યા હતા. ગ્રીન એનર્જી, ગ્રીન સ્ટીલ અને પર્યાવરણ સંરક્ષણના સંદેશ સાથે યોજાયેલા કાર્યક્રમમાં ગુજરાતને હરિત વિકાસના મોડેલ તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યું. પરંતુ જ્યાંથી આ સંદેશ આપવામાં આવ્યો, તે જ હજીરા વિસ્તાર છેલ્લા ઘણા વર્ષોથી પ્રદૂષણ, મેન્ગ્રોવ વિનાશ, જમીન વિવાદો અને માછીમારોના જીવનનિર્વાહના પ્રશ્નોને લઈને ચર્ચાના કેન્દ્રમાં રહ્યો છે.

સ્થાનિક લોકોનો પ્રશ્ન છે કે જો કાર્યક્રમ સ્થળથી માત્ર અડધો કિલોમીટર અંદર જઈને વાસ્તવિક પરિસ્થિતિ જોવામાં આવી હોત, તો હજીરાના ઔદ્યોગિક વિકાસની બીજી બાજુ પણ નજરે પડત.

હજારો કરોડના ઉદ્યોગો વચ્ચે પ્રદૂષણની ફરિયાદો

હજીરા આજે દેશના સૌથી મોટા ઔદ્યોગિક કેન્દ્રોમાંનું એક છે. અહીં રિલાયન્સ, AM/NS સ્ટીલ, ONGC, NTPC, L&T સહિત અનેક મોટી કંપનીઓ કાર્યરત છે. વિવિધ અંદાજો મુજબ વિસ્તારમાં રૂ. 1 લાખ કરોડથી વધુનું ઔદ્યોગિક રોકાણ થયું છે.

પરંતુ આ વિકાસની સાથે હવા, પાણી અને જમીન પ્રદૂષણના પ્રશ્નો સતત ઉઠતા રહ્યા છે.

સ્થાનિક ગ્રામજનો દ્વારા વારંવાર એવી ફરિયાદો કરવામાં આવી છે કે રાત્રિના સમયે રસાયણિક ગંધ, ધુમ્મસ, ધૂળ અને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ જેવી સ્થિતિ સર્જાય છે. કેટલાક મોનિટરિંગ અહેવાલોમાં PM2.5 અને PM10 કણોનું સ્તર સ્વીકાર્ય મર્યાદા કરતાં વધુ નોંધાયું હોવાનું પણ દર્શાવવામાં આવ્યું છે.

સુવાલી, દમકા, મોરા અને આસપાસના ગામોમાં રહેતા લોકો વર્ષોથી દુર્ગંધ, ફ્લાય એશ અને ઔદ્યોગિક ધૂળ અંગે રજૂઆતો કરતા આવ્યા છે.

તાપી અને દરિયાકાંઠા પર અસર

પર્યાવરણવિદો અને સ્થાનિક સંગઠનો લાંબા સમયથી દાવો કરતા આવ્યા છે કે ઔદ્યોગિક નિકાલ અને ગંદાપાણીના કારણે તાપી નદીના મુખ અને દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોની જળ ગુણવત્તા પર અસર થઈ રહી છે.

2025માં દમકા ગામ નજીક ખાડી વિસ્તારમાં મોટી સંખ્યામાં માછલીઓના મોત થયા બાદ સ્થાનિક લોકોએ ગંદાપાણી છોડવામાં આવતું હોવાના આક્ષેપો કર્યા હતા.

માછીમારોનું કહેવું છે કે દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં ડ્રેજિંગ, જમીન ભરાણ અને બંદર વિકાસના કારણે પરંપરાગત માછીમારી વિસ્તારોમાં ઘટાડો થયો છે. કેટલાક સ્થાનિક સંગઠનોના દાવા મુજબ હજારો માછીમારોના જીવનનિર્વાહ પર તેની અસર પડી છે.

20 કિલોમીટર વિસ્તારમાં મેન્ગ્રોવનો વિનાશ

હજીરા વિસ્તારની સૌથી ગંભીર પર્યાવરણીય ચિંતાઓમાં મેન્ગ્રોવ્સનો નાશ પણ સામેલ છે.

ઉપલબ્ધ સેટેલાઇટ અભ્યાસો અને પર્યાવરણ અહેવાલોના આધારે હજીરા દ્વીપકલ્પ અને આસપાસના વિસ્તારોમાં છેલ્લા ત્રણ દાયકામાં અંદાજે 1,500 થી 2,000 હેક્ટર જેટલા મેન્ગ્રોવ્સ અને સંલગ્ન મડફ્લેટ્સને નુકસાન થયું હોવાનું દર્શાવવામાં આવ્યું છે.

મેન્ગ્રોવ્સ દરિયાકાંઠાને વાવાઝોડા અને દરિયાઈ ધોવાણ સામે રક્ષણ આપે છે. સાથે જ તે માછલીઓ અને અન્ય જળચર જીવસૃષ્ટિના પ્રજનન માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ગણાય છે.

પર્યાવરણ કાર્યકરોનો આક્ષેપ છે કે ઔદ્યોગિક વિસ્તરણ માટે મેન્ગ્રોવ વિસ્તારો પર દબાણ વધ્યું છે અને કેટલીક જગ્યાએ ગેરકાયદે કાપકામના કેસો પણ નોંધાયા હતા.

કોર્ટ અને NGT સુધી પહોંચેલા વિવાદો

હજીરા વિસ્તારના અનેક પ્રોજેક્ટો પર વર્ષોથી ન્યાયિક તપાસ અને વિવાદો થતા રહ્યા છે.

2016માં નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલ (NGT) એ હજીરા પોર્ટ સંબંધિત એક કેસમાં પર્યાવરણીય નુકસાન બદલ રૂ. 25 કરોડની ભરપાઈ કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો.

આ કેસમાં મેન્ગ્રોવ સંરક્ષણ, દરિયાકાંઠા પર બાંધકામ, માછીમારોની ફરિયાદો અને પર્યાવરણીય મંજૂરીની શરતોના પાલન જેવા મુદ્દાઓ ચર્ચામાં આવ્યા હતા.

NGTએ 25 હેક્ટરથી વધુ વિસ્તારમાં થયેલા કેટલાક બાંધકામો અંગે પણ પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા હતા.

જમીન વિવાદો અને સરકારી કાર્યવાહી

ગુજરાત વિધાનસભામાં રજૂ થયેલી માહિતી અનુસાર હજીરા વિસ્તારમાં કેટલીક કંપનીઓ સામે સરકારી જમીન પર કબજાના કેસોની કાર્યવાહી ચાલી રહી છે.

સરકાર દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલી વિગતો મુજબ આશરે 62.56 હેક્ટર સરકારી જમીન સંબંધિત વિવાદોમાં કાર્યવાહી હાથ ધરવામાં આવી હતી અને રૂ. 106.82 કરોડથી વધુ દંડ ફટકારવાની પ્રક્રિયા જાહેર કરવામાં આવી હતી.

વધારાના દરિયાકાંઠા અને સરકારી જમીન સંબંધિત કેસોની પણ તપાસ ચાલી રહી હોવાનું જણાવાયું છે.

અગાઉ Essar Steel (હાલ AM/NS India) દ્વારા આશરે 20 હેક્ટર જેટલી વન જમીન પર ગેરકાયદે કબજાના આરોપો પણ ચર્ચામાં રહ્યા હતા.

ખેડૂતો અને ગૌચર જમીનના પ્રશ્નો

હજીરા અને આસપાસના ગામોમાં ખેડૂતો લાંબા સમયથી જમીન સંપાદન, ગૌચર જમીન અને વળતર સંબંધિત પ્રશ્નો ઉઠાવતા આવ્યા છે.

સ્થાનિક લોકોના કહેવા મુજબ ગામોની ગૌચર જમીનો ઔદ્યોગિક ઉપયોગ માટે ફાળવાતા પશુપાલન પર અસર પડી છે. કેટલાક ખેડૂતો બજારભાવ મુજબ વળતર ન મળ્યાની ફરિયાદ પણ કરે છે.

ગામલોકોનું કહેવું છે કે વિકાસના મોટા દાવાઓ છતાં સ્થાનિક લોકોને રોજગારીના પૂરતા અવસર મળ્યા નથી.

ગટર અને જાહેર આરોગ્યનો પ્રશ્ન

સ્થાનિક સામાજિક સંગઠનોનો આક્ષેપ છે કે હજીરા અને આસપાસના વિસ્તારોમાં લાખો લોકો વસવાટ કરતા હોવા છતાં ગંદાપાણી વ્યવસ્થાપન અને સુએજ ટ્રીટમેન્ટની સુવિધાઓ હજુ પણ અપૂરતી છે.

સ્થાનિક લોકો દ્વારા આરોગ્ય સંબંધિત પ્રશ્નો, ખાસ કરીને શ્વાસ અને ત્વચા સંબંધિત તકલીફોની ફરિયાદો પણ વારંવાર કરવામાં આવે છે. જોકે આવા તમામ દાવાઓ માટે દરેક કિસ્સામાં સત્તાવાર વૈજ્ઞાનિક પુરાવા ઉપલબ્ધ નથી.

વિકાસ અને પર્યાવરણ વચ્ચેનો સવાલ

હકીકત એ છે કે હજીરા ગુજરાતની અર્થવ્યવસ્થાનું એક મહત્વપૂર્ણ એન્જિન છે. અહીંથી દેશ અને દુનિયાના બજારોમાં સ્ટીલ, પેટ્રોકેમિકલ્સ અને ઊર્જા ઉત્પાદનોની નિકાસ થાય છે. હજારો લોકોને રોજગારી મળે છે અને રાજ્યને મોટું આવક સ્ત્રોત પ્રાપ્ત થાય છે.

પરંતુ બીજી તરફ પર્યાવરણ, મેન્ગ્રોવ્સ, માછીમારો, ખેડૂતો અને સ્થાનિક સમુદાયોના પ્રશ્નો પણ સતત સામે આવી રહ્યા છે.

વિશ્વ પર્યાવરણ દિવસના મંચ પરથી હરિત વિકાસની વાતો કરવામાં આવી. પરંતુ હજીરાના ગામોમાં આજે પણ લોકો પૂછે છે કે વિકાસ અને પર્યાવરણ વચ્ચેનું સંતુલન ક્યાં છે?

જો કાર્યક્રમ સ્થળથી માત્ર અડધો કિલોમીટર અંદર જઈને હકીકતો જોવામાં આવી હોત, તો કદાચ પર્યાવરણ દિવસની ઉજવણી સાથે પર્યાવરણના નુકસાનની ચર્ચા પણ એટલી જ ગંભીરતાથી થઈ હોત.