ગૌવંશમાં બળદની વસતી ઘટતી: ગુલાબી ક્રાંતિ પછી હવે ‘લેબ ક્રાંતિ’નો પ્રશ્ન

સેક્સ્ડ સીમેન ટેકનોલોજીથી ગાયોના જન્મ વધ્યા, નર ગૌવંશનું ભવિષ્ય ચર્ચામાં

દિલીપ પટેલ
અમદાવાદ

ગુજરાતમાં ગૌરક્ષા અને ગૌવંશ બચાવવાના મુદ્દાઓ લાંબા સમયથી રાજકીય અને સામાજિક ચર્ચાના કેન્દ્રમાં રહ્યા છે. પરંતુ રાજ્યના પશુધનના આંકડાઓ, ડેરી ઉદ્યોગની જરૂરિયાતો અને નવી પ્રજનન ટેકનોલોજીઓ તરફ નજર કરીએ તો એક અલગ જ ચિત્ર સામે આવે છે. પ્રશ્ન એ ઊભો થઈ રહ્યો છે કે શું આગામી દાયકાઓમાં ગૌવંશમાં નર પશુઓ એટલે કે બળદ અને વાછરડાઓની સંખ્યા અત્યંત ઓછી થઈ જશે?

ગુજરાતમાં 2021થી સેક્સ્ડ સીમેન ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ શરૂ થયો છે. આ ટેકનોલોજીનો મુખ્ય હેતુ દૂધ ઉત્પાદન માટે વધુ માદા બચ્ચાં (વાછરડીઓ અને પાડીઓ) મેળવવાનો છે. પાટણ ખાતે આવેલી ગુજરાત બોવાઇન સીમેન સેક્સિંગ સંસ્થામાં જૂન 2021થી ઉત્પાદન શરૂ થયું હતું.

સરકારી આંકડાઓ મુજબ ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં આશરે 8 લાખ સેક્સ્ડ સીમેન ડોઝનું ઉત્પાદન કરવામાં આવ્યું હતું. કુલ 3.41 લાખ ડોઝનો ઉપયોગ થયો હતો. તેના પરિણામે 64,500 ગર્ભધારણ થયા અને 37,469 બચ્ચાં જન્મ્યા હતા. તેમાં 34,184 માદા અને 3,285 નર બચ્ચાં હતાં. એટલે કે માદા જન્મનો દર 91.23 ટકા નોંધાયો હતો.

નર પશુઓ કેમ ઘટી રહ્યા છે?

સામાન્ય જૈવિક પરિસ્થિતિમાં નર અને માદા જન્મનું પ્રમાણ લગભગ 50:50 રહે છે. પરંતુ સેક્સ્ડ સીમેન ટેકનોલોજીમાં એવા વીર્યકણોની પસંદગી કરવામાં આવે છે જે મુખ્યત્વે માદા સંતાન આપે.

વૈજ્ઞાનિક રીતે પુરુષ વીર્યમાં બે પ્રકારના રંગસૂત્રો હોય છે. “X” રંગસૂત્રથી માદા સંતાન અને “Y” રંગસૂત્રથી નર સંતાન જન્મે છે. સેક્સ્ડ સીમેન પ્રક્રિયામાં મુખ્યત્વે X-ક્રોમોઝોમ ધરાવતા વીર્યકણો પસંદ કરવામાં આવે છે.

ડેરી ઉદ્યોગ માટે માદા પશુઓનું આર્થિક મહત્વ વધારે હોવાથી પશુપાલકો પણ વાછરડી અથવા પાડી મેળવવાનું પસંદ કરે છે. નર વાછરડાઓ દૂધ ઉત્પાદન માટે ઉપયોગી ન હોવાથી તેમની માંગ ઘટી ગઈ છે.

પશુધનના આંકડા શું કહે છે?

2019ની પશુ ગણતરી મુજબ ગુજરાતમાં દેશી ગાયો આશરે 62 લાખ અને દેશી બળદ આશરે 18 લાખ હતા. વિદેશી અને ક્રોસબ્રિડ ગાયો આશરે 33 લાખ અને તેમના નર પશુઓ આશરે 1.36 લાખ હતા.

આમ કુલ ગાયોની સંખ્યા આશરે 95 લાખ અને કુલ બળદોની સંખ્યા માત્ર 19.4 લાખ જેટલી હતી.

નિષ્ણાતો જણાવે છે કે કુદરતી સ્થિતિમાં નર અને માદા પશુઓનું પ્રમાણ લગભગ સમાન હોવું જોઈએ. પરંતુ યાંત્રિક ખેતી, ટ્રેક્ટરોનો વધતો ઉપયોગ, ડેરી આધારિત અર્થતંત્ર અને પ્રજનન ટેકનોલોજીના કારણે નર પશુઓનું પ્રમાણ સતત ઘટી રહ્યું છે.

દેશી ગૌવંશમાં નર પશુઓની સંખ્યામાં લગભગ 38.84 ટકાનો ઘટાડો નોંધાયો હોવાનું પશુધન ગણતરીના આંકડાઓ દર્શાવે છે.

દેશી ગાયો ઘટી, ક્રોસબ્રિડ વધી

ગુજરાતમાં દેશી ગાયોની સંખ્યામાં પણ નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે.

આંકડાઓ મુજબ દેશી ગાયોની સંખ્યામાં 22.72 ટકાનો ઘટાડો નોંધાયો છે. બીજી તરફ ક્રોસબ્રિડ અને વિદેશી નસ્લની ગાયોમાં 76.84 ટકાનો વધારો નોંધાયો છે.

શ્વેત ક્રાંતિ બાદ દૂધ ઉત્પાદન વધારવા માટે વધુ ઉત્પાદનક્ષમ ગાયો તરફ પશુપાલકો વળ્યા છે. તેના કારણે ગીર, કાંકરેજ જેવી પરંપરાગત નસ્લો સામે નવા પડકારો ઉભા થયા છે.

2030 પછી શું સ્થિતિ થઈ શકે?

જો હાલનો ટ્રેન્ડ ચાલુ રહે તો 2030 અને ત્યારબાદની પશુધન ગણતરીમાં નર પશુઓનું પ્રમાણ વધુ ઘટી શકે છે.

જો કે “2030 સુધીમાં બળદ સંપૂર્ણપણે ખતમ થઈ જશે” એવો દાવો હાલમાં ઉપલબ્ધ સત્તાવાર આંકડાઓ પરથી નિશ્ચિત રીતે કરી શકાય તેમ નથી. કારણ કે કુદરતી પ્રજનન, અસેક્સ્ડ સીમેન, સંરક્ષણ કાર્યક્રમો અને દેશી નસ્લોના સંવર્ધન કાર્યક્રમો હજુ પણ ચાલુ છે.

પરંતુ એ સ્પષ્ટ છે કે નર ગૌવંશની આર્થિક ઉપયોગિતા ઘટવાથી તેમની સંખ્યા પર દબાણ વધી રહ્યું છે.

દેશી નસ્લો માટે પડકાર

ગીર અને કાંકરેજ જેવી ગુજરાતની પ્રખ્યાત નસ્લો રાજ્યની ઓળખ માનવામાં આવે છે.

પશુપાલન નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો દેશી નસ્લોને પ્રાથમિકતા આપવામાં નહીં આવે તો ભવિષ્યમાં તેમની આનુવંશિક વિવિધતા (Genetic Diversity) જાળવવામાં મુશ્કેલી પડી શકે છે.

દેશી નસ્લો ગરમી સહન કરવામાં વધુ સક્ષમ ગણાય છે અને હવામાન પરિવર્તન સામે વધુ અનુકૂળતા ધરાવે છે. જ્યારે કેટલીક વિદેશી નસ્લો માટે જાળવણી ખર્ચ વધારે રહે છે.

સરકાર અને ડેરીઓનો અભિગમ

સરકારનું કહેવું છે કે સેક્સ્ડ સીમેન ટેકનોલોજીનો મુખ્ય હેતુ પશુપાલકોની આવક વધારવાનો છે.

એક ડોઝનો ઉત્પાદન ખર્ચ આશરે ₹710 હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે. શરૂઆતમાં ખેડૂતો પાસેથી ₹300 લેવામાં આવતા હતા, જે બાદમાં ઘટાડીને માત્ર ₹50 કરવામાં આવ્યા છે.

દૂધ સંઘો અને ડેરી ક્ષેત્રનું માનવું છે કે વધુ માદા પશુઓનો અર્થ વધુ દૂધ ઉત્પાદન અને વધુ આવક છે.

ચર્ચાનો મૂળ પ્રશ્ન

આ સમગ્ર ચર્ચામાં મુખ્ય પ્રશ્ન માત્ર ગૌવંશની સંખ્યાનો નથી, પરંતુ ગૌવંશના ભાવિ સ્વરૂપનો છે.

એક તરફ ડેરી અર્થતંત્ર, દૂધ ઉત્પાદન અને નવી ટેકનોલોજી છે. બીજી તરફ દેશી નસ્લોના સંરક્ષણ, આનુવંશિક વૈવિધ્યતા અને નર પશુઓની ઘટતી સંખ્યા અંગેની ચિંતા છે.

ગુજરાતમાં ગૌરક્ષા અંગે રાજકીય ચર્ચાઓ લાંબા સમયથી ચાલી રહી છે, પરંતુ હવે નવી ચર્ચા એ છે કે બદલાતી ટેકનોલોજી અને પશુપાલન અર્થતંત્ર વચ્ચે ગૌવંશનું ભવિષ્ય કઈ દિશામાં આગળ વધશે.

આવતા વર્ષોમાં રાજ્યની પશુધન ગણતરી અને દેશી નસ્લોના સંવર્ધન માટેની નીતિઓ આ પ્રશ્નનો વધુ સ્પષ્ટ જવાબ આપી શકશે.