ભારતનો પ્રથમ ક્લાઈમેટ વિભાગ: 15 સ્ટાફ સામે 26 કરોડ ટન કાર્બનનો પડકાર

નીચે વેબસાઇટ અથવા સામયિક માટે 1200 શબ્દોનો વિશ્લેષણાત્મક સમાચાર અહેવાલ તૈયાર કર્યો છે:

હેડલાઈન

ક્લાઈમેટ ચેન્જ વિભાગમાં માત્ર 15 કર્મચારી; 17 વર્ષ પછી પણ ગુજરાતનું કાર્બન ઉત્સર્જન સતત વધી રહ્યું છે

મોદીએ દેશનો પ્રથમ ક્લાઈમેટ ચેન્જ વિભાગ બનાવ્યાનો ગૌરવ લીધો, પરંતુ ગરમી, પૂર, દુષ્કાળ અને કાર્બન ઉત્સર્જન સામે પરિણામો મર્યાદિત

દિલીપ પટેલ | અમદાવાદ | 11 જૂન, 2026

વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ તાજેતરમાં ગ્રીન એનર્જી અને પર્યાવરણ અંગે વાત કરતાં જણાવ્યું હતું કે ગુજરાતે વર્ષો પહેલાં દેશમાં પ્રથમ વખત અલગ ક્લાઈમેટ ચેન્જ વિભાગની સ્થાપના કરી હતી. તેમણે કહ્યું હતું કે દુનિયા ગ્રીન ભવિષ્ય તરફ આગળ વધી રહી છે અને ભારત પણ પ્રકૃતિ સાથે વિકાસનો માર્ગ અપનાવી રહ્યું છે. ચારણકા સોલાર પાર્ક, સુરતમાં ઇલેક્ટ્રિક બસો અને હજીરાને ગ્રીન સ્ટીલ હબ બનાવવાના પ્રયાસોનો પણ તેમણે ઉલ્લેખ કર્યો હતો.

પરંતુ બીજી તરફ સવાલ એ ઊભો થાય છે કે 2009-10માં દેશનો પ્રથમ ક્લાઈમેટ ચેન્જ વિભાગ સ્થાપ્યા પછી ગુજરાતમાં હવામાન પરિવર્તન સામે વાસ્તવિક પરિણામો કેટલા મળ્યા છે?

રાજ્ય સરકારે 2026-27ના બજેટમાં પર્યાવરણ જાળવણી અને ક્લાઈમેટ ચેન્જ સામેના પડકારોનો સામનો કરવા રૂ.429 કરોડ ફાળવ્યા છે. અગાઉની સરખામણીએ આ ફાળવણીમાં લગભગ 50 ટકા ઘટાડો નોંધાયો છે. રાજ્યનું કુલ બજેટ ચાર લાખ કરોડ રૂપિયાથી વધુ છે, જેમાં ક્લાઈમેટ સંબંધિત ખર્ચનો હિસ્સો એક ટકાથી પણ ઓછો રહે છે.

માત્ર 15 કર્મચારીઓનો વિભાગ

ગુજરાતનો ક્લાઈમેટ ચેન્જ વિભાગ દેશનો પ્રથમ વિભાગ હોવાનો દાવો કરે છે, પરંતુ તેના માનવબળની સ્થિતિ આશ્ચર્યજનક છે. વિભાગમાં માત્ર 15 જેટલો સ્ટાફ હોવાનું જાણવા મળે છે. આ કર્મચારીઓના પગાર પાછળ અંદાજે રૂ.2 કરોડ જેટલો ખર્ચ થાય છે.

તેની સામે રાજ્યના ગૃહ વિભાગમાં અંદાજે બે લાખથી વધુ કર્મચારીઓ કાર્યરત છે. પર્યાવરણ અને હવામાન પરિવર્તન જેવા વૈશ્વિક પડકાર સામે લડવા માટે રાજ્યના મુખ્ય વિભાગમાં માત્ર 15 કર્મચારીઓ હોવાની બાબત પર નિષ્ણાતો પ્રશ્ન ઉઠાવી રહ્યા છે.

બજેટનો મોટો હિસ્સો સરકારી ઇમારતો માટે

વર્તમાન બજેટમાં સૌથી મોટી જોગવાઈ સરકારી ઇમારતો પર સોલાર રૂફટોપ સ્થાપવા માટે કરવામાં આવી છે. તેના માટે રૂ.278 કરોડ ફાળવવામાં આવ્યા છે. એટલે કે કુલ ફાળવણીનો 60 ટકાથી વધુ હિસ્સો માત્ર સરકારી ઇમારતો પર ખર્ચાશે.

બેટરી આધારિત દ્વિચક્રી અને ત્રિચક્રી વાહનો માટે રૂ.16 કરોડની સબસિડી, બાયોગેસ પ્લાન્ટ માટે રૂ.12 કરોડ, શાળાઓમાં ક્લાઈમેટ શિક્ષણ માટે રૂ.9 કરોડ, સુધારેલી સ્મશાનભઠ્ઠીઓ માટે રૂ.7 કરોડ અને ગ્રીન સ્ટાર્ટઅપ્સ માટે રૂ.5 કરોડની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.

દેશનો પ્રથમ ક્લાઈમેટ ચેન્જ વિભાગ

ગુજરાત સરકારે 2009-10માં ક્લાઈમેટ ચેન્જ વિભાગની સ્થાપના કરી હતી. તે સમયે તેને એશિયાના પ્રથમ રાજ્યસ્તરીય ક્લાઈમેટ વિભાગોમાં સ્થાન મળ્યું હતું.

વિભાગે ઊર્જા, કૃષિ, પાણી, વન, આરોગ્ય, શહેરી વિકાસ અને આપત્તિ વ્યવસ્થાપન સહિત 18થી વધુ વિભાગોને ક્લાઈમેટ એક્શન સાથે જોડવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. રાજ્ય ક્લાઈમેટ એક્શન પ્લાન તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો જેમાં કૃષિ, જળ સંસાધન, દરિયાકાંઠા વિસ્તાર, વનો, જૈવવિવિધતા, આરોગ્ય અને ગ્રીન રોજગાર જેવા ક્ષેત્રોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો.

તે ઉપરાંત જિલ્લાવાર કાર્બન ઉત્સર્જનનું મૂલ્યાંકન અને ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઇન્વેન્ટરી પણ તૈયાર કરવામાં આવી હતી.

છતાં કાર્બન ઉત્સર્જન સતત વધી રહ્યું છે

વિભાગની સ્થાપના પછી પણ ગુજરાતનું કુલ કાર્બન ઉત્સર્જન સતત વધી રહ્યું છે. અંદાજ પ્રમાણે 2023માં રાજ્યનું કુલ ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જન આશરે 26.1 કરોડ ટન CO₂e સુધી પહોંચી ગયું હતું.

ભારતના કુલ કાર્બન ઉત્સર્જનમાં ગુજરાતનો હિસ્સો આશરે 10 ટકા જેટલો છે. પ્રતિ વ્યક્તિ ઉત્સર્જન 3.66 ટન CO₂e સુધી પહોંચી ગયું છે. વર્ષ 2005થી 2023 દરમિયાન ઉત્સર્જનમાં સરેરાશ 4.29 ટકા વાર્ષિક વૃદ્ધિ નોંધાઈ છે.

સૌથી વધુ ઉત્સર્જન વીજ ઉત્પાદન, ઔદ્યોગિક ઊર્જા વપરાશ અને માર્ગ પરિવહનમાંથી થાય છે.

ક્ષેત્ર	કુલ ઉત્સર્જનમાં ફાળો
વીજ ઉત્પાદન	24.66%
ઔદ્યોગિક ઊર્જા વપરાશ	17.40%
માર્ગ પરિવહન	10.47% થી 13%
કૃષિ અને પશુપાલન	મધ્યમ
કચરો અને ગટર	ઓછો

પાંચ જિલ્લાઓ 58 ટકા કાર્બન માટે જવાબદાર

ગુજરાતના પાંચ જિલ્લાઓ રાજ્યના કુલ કાર્બન ઉત્સર્જનના લગભગ 58 ટકા માટે જવાબદાર છે.

જિલ્લો	ફાળો
કચ્છ	17.8%
જામનગર	13.13%
સુરત	10.57%
ખેડા	8.44%
ભરૂચ	7.97%

કચ્છમાં મુન્દ્રા અને કંડલા બંદરો, કોલસા આધારિત વીજ ઉત્પાદન અને ભારે ઉદ્યોગો મુખ્ય કારણ છે. જામનગરમાં વિશ્વનું સૌથી મોટું રિફાઇનિંગ હબ છે. સુરત ટેક્સટાઇલ અને કેમિકલ ઉદ્યોગોથી પ્રભાવિત છે જ્યારે ભરૂચમાં દહેજ અને અંકલેશ્વરના ઔદ્યોગિક ક્લસ્ટરો કાર્બન ઉત્સર્જન વધારી રહ્યા છે.

વાહનો પણ મોટું કારણ

ગુજરાતમાં વાહનોની સંખ્યા ઝડપથી વધી રહી છે. 2026 સુધીમાં રાજ્યમાં 53 લાખથી વધુ કાર અને જીપ નોંધાઈ હોવાનો અંદાજ છે.

એક સામાન્ય કાર વર્ષમાં સરેરાશ 2.2 ટન CO₂ ઉત્સર્જન કરે છે. તે મુજબ માત્ર કારોથી જ દર વર્ષે લગભગ 1 કરોડ 16 લાખ ટન CO₂ ઉત્સર્જિત થતું હોવાનું અનુમાન છે.

2024-25 દરમિયાન માર્ગ પરિવહન ક્ષેત્રમાંથી કુલ કાર્બન ઉત્સર્જનનો ફાળો આશરે 15 ટકા સુધી પહોંચ્યો હતો.

અમદાવાદ, સુરત, રાજકોટ, વડોદરા અને ગાંધીનગર વાહન પ્રદૂષણના મુખ્ય કેન્દ્રો બન્યા છે.

હવામાન પરિવર્તનની વધી રહેલી અસર

ગુજરાતમાં છેલ્લા બે દાયકામાં ગરમીની લહેરો, દુષ્કાળ, અતિવૃષ્ટિ અને વાવાઝોડાંની તીવ્રતા વધી છે.

અમદાવાદ, રાજકોટ, કચ્છ અને સૌરાષ્ટ્રમાં ગરમીના દિવસો અને ગરમ રાતોની સંખ્યા વધી રહી છે. કચ્છ, ભરૂચ, ભાવનગર, સુરત અને પોરબંદર જેવા દરિયાકાંઠાના જિલ્લાઓમાં દરિયાની સપાટી વધવી, ખારાશ અને જમીન ધોવાણ જેવી સમસ્યાઓ વધી રહી છે.

દક્ષિણ ગુજરાતમાં ભારે વરસાદ અને પૂરનું જોખમ વધી રહ્યું છે જ્યારે ઉત્તર ગુજરાત અને કચ્છમાં પાણીની અછત અને દુષ્કાળની સમસ્યાઓ યથાવત છે.

25 વર્ષમાં રૂ.1.6 લાખ કરોડ સુધીનું નુકસાન

અંદાજિત વિશ્લેષણ પ્રમાણે 2001થી 2025 દરમિયાન હવામાન સંબંધિત આપત્તિઓના કારણે ગુજરાતને રૂ.1 લાખ કરોડથી રૂ.1.6 લાખ કરોડ જેટલું આર્થિક નુકસાન થયું હોઈ શકે છે.

ભૂજ ભૂકંપ, દક્ષિણ ગુજરાતના પૂર, બનાસકાંઠાના પૂર, ચક્રવાતો, ગરમીની લહેરો અને દુષ્કાળોએ રાજ્યના અર્થતંત્ર પર ભારે અસર કરી છે.

નિષ્ણાતોના અંદાજ પ્રમાણે હાલમાં દર વર્ષે રૂ.30 હજાર કરોડથી રૂ.1 લાખ કરોડ સુધીનું આર્થિક જોખમ ક્લાઈમેટ ચેન્જ સાથે સંકળાયેલું હોઈ શકે છે.

સવાલો યથાવત

ગુજરાતે દેશનો પ્રથમ ક્લાઈમેટ ચેન્જ વિભાગ સ્થાપ્યો હતો, પરંતુ 17 વર્ષ પછી પણ રાજ્યમાં કાર્બન ઉત્સર્જન વધી રહ્યું છે, ગરમીની લહેરો વધુ તીવ્ર બની રહી છે, પૂર અને દુષ્કાળનું જોખમ વધી રહ્યું છે અને દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં ખારાશ વધી રહી છે.

આ સ્થિતિમાં સવાલ ઊભો થાય છે કે ક્લાઈમેટ ચેન્જ વિભાગ માત્ર નીતિ દસ્તાવેજો અને અભ્યાસો પૂરતો મર્યાદિત રહ્યો છે કે ખરેખર રાજ્યના કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટ ઘટાડવામાં અને હવામાન પરિવર્તનની અસર ઓછી કરવામાં સફળ થયો છે?

ગુજરાત ગ્રીન એનર્જીમાં દેશનું અગ્રણી રાજ્ય ગણાય છે, પરંતુ આગામી દાયકાઓમાં સાચી કસોટી એ રહેશે કે વિકાસ અને પર્યાવરણ વચ્ચે સંતુલન કેવી રીતે જાળવવામાં આવે છે.