વાયર-ફ્રી શહેરો, જંગલોમાં કેબલનું જાળું: ગુજરાતની દ્વિધારી વિકાસ નીતિ

નીચે વેબસાઇટ/ન્યૂઝ પોર્ટલ માટે 1200 શબ્દોનો વિશ્લેષણાત્મક સમાચાર અહેવાલ:

વાયર-ફ્રી શહેરો, પણ જંગલોમાં કેબલ અને ટાવરનું જાળું: ગુજરાતના અભયારણ્યોમાં ટેલિકોમ-ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિસ્તરણ પર પ્રશ્નો

દિલીપ પટેલ
અમદાવાદ, 11 જૂન 2026

ગુજરાત સરકાર એક તરફ 2030 સુધી રાજ્યના તમામ શહેરોને “વાયર-ફ્રી” બનાવવાની મહત્ત્વાકાંક્ષી યોજના અમલમાં મૂકી રહી છે, જ્યારે બીજી તરફ રાજ્યના અનેક અભયારણ્યો અને જંગલ વિસ્તારોમાં ઓપ્ટિકલ ફાઇબર કેબલ (OFC), મોબાઇલ ટાવર અને વીજ લાઇનોના પ્રોજેક્ટોને મંજૂરી આપવા અંગે ચર્ચા તેજ બની છે.

મંત્રી જીતુ વાઘાણીએ 3 જૂન 2026ના રોજ “ગુજરાત વાયર-મુક્ત શહેર મિશન”ની જાહેરાત કરી હતી. આ યોજના હેઠળ રાજ્યની 17 મહાનગરપાલિકા અને 151 નગરપાલિકા વિસ્તારોમાં અંદાજે 24 હજાર કિલોમીટર જેટલા ઓવરહેડ વાયર જમીનની અંદર ઉતારવામાં આવશે. રાજ્ય સરકારે આ માટે રૂ.500 કરોડની પ્રારંભિક જોગવાઈ કરી છે.

પરંતુ બીજી તરફ વન્યજીવન સંરક્ષણ ક્ષેત્રોમાં ટેલિકોમ અને વીજ પુરવઠા સંબંધિત માળખાકીય સુવિધાઓના વિસ્તરણને લઈને પર્યાવરણપ્રેમીઓ અને કેટલાક વન્યજીવન નિષ્ણાતોએ ચિંતા વ્યક્ત કરી છે.

અભયારણ્યોમાં OFC અને મોબાઇલ ટાવર માટે 17 મુખ્ય દરખાસ્તો

ગુજરાત રાજ્ય વાઇલ્ડલાઇફ બોર્ડની બેઠકમાં કુલ 17 મહત્વપૂર્ણ દરખાસ્તો રજૂ થઈ હતી. તેમાં 8 દરખાસ્તો ઓપ્ટિકલ ફાઇબર કેબલ સંબંધિત, 5 મોબાઇલ ટાવર સંબંધિત, 1 વીજ લાઇન અને 2 માર્ગ વિકાસ સંબંધિત હતી.

બોર્ડ સમક્ષ રજૂ થયેલા પ્રસ્તાવોમાં નીચેના સંવેદનશીલ વિસ્તારોનો સમાવેશ થાય છે:

• ઘુડખર અભયારણ્ય
• નારાયણ સરોવર અભયારણ્ય
• કચ્છ ડેઝર્ટ અભયારણ્ય
• બાલારામ-અંબાજી અભયારણ્ય
• ગીર અભયારણ્ય
• જાંબુઘોડા અભયારણ્ય
• રતનમહાલ રીંછ અભયારણ્ય
• વાંસદા નેશનલ પાર્ક

આ વિસ્તારોમાં ટેલિકોમ કનેક્ટિવિટી, 4G નેટવર્ક અને ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે કેબલ અને ટાવરો સ્થાપવાની દરખાસ્તો કરવામાં આવી છે.

જિયો, BSNL અને અન્ય કંપનીઓની દરખાસ્તો

ઘુડખર અભયારણ્યમાં BSNL દ્વારા 4G સેવા માટે ઓપ્ટિકલ ફાઇબર કેબલ લાઇન નાખવાની દરખાસ્ત કરવામાં આવી છે.

કચ્છ ડેઝર્ટ અભયારણ્યમાં જિયો ડિજિટલ ફાઇબર દ્વારા બાલાસરથી ફતેહગઢ સુધી 18.55 કિલોમીટર લાંબી અન્ડરગ્રાઉન્ડ OFC લાઇન નાખવાની યોજના રજૂ કરવામાં આવી છે.

બાલારામ-અંબાજી અભયારણ્યમાં પાલનપુર તાલુકાના ચિત્રાસણી અને તેથી ગામો વચ્ચે લગભગ 2.68 કિલોમીટર લાંબી OFC લાઇનનું આયોજન છે.

પાટણ જિલ્લાના સાંતલપુર તાલુકામાં આવેલા ઘુડખર અભયારણ્ય વિસ્તારમાં પણ જિયો દ્વારા 6.03 કિલોમીટર લાંબી કેબલ લાઇન માટે પ્રસ્તાવ રજૂ થયો છે.

વાંસદા નેશનલ પાર્ક અને નારાયણ સરોવર અભયારણ્યમાં પણ ટેલિકોમ કનેક્ટિવિટી વિસ્તરણ માટે વિવિધ કંપનીઓએ મંજૂરી માગી છે.

ગીર અભયારણ્યમાં વીજ લાઇન અને રોડ વિસ્તરણ

ગીર અભયારણ્યમાં પીજીવીસીએલ દ્વારા 11 કે.વી. અન્ડરગ્રાઉન્ડ ટ્રાન્સમિશન લાઇન માટે જમીન ઉપયોગની દરખાસ્ત કરવામાં આવી છે.

તે ઉપરાંત માર્ગ અને મકાન વિભાગે ગીર વિસ્તારમાં રોડ વાઇડનિંગ અને સ્ટ્રેન્થનિંગ માટે મંજૂરી માગી છે.

વન્યજીવન નિષ્ણાતોના મતે રોડ અને વીજ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસથી જંગલોમાં માનવીય પ્રવેશ વધવાની શક્યતા રહે છે, જેના કારણે વન્ય પ્રાણીઓના કુદરતી રહેઠાણો પર અસર પડી શકે છે.

નવા અભયારણ્ય માટે 69,668 હેક્ટર વિસ્તાર

સુરત અને તાપી જિલ્લાઓમાં કુલ 69,668.51 હેક્ટર અખંડ જંગલ વિસ્તારને નવા અભયારણ્ય તરીકે જાહેર કરવાની પ્રક્રિયા પણ શરૂ કરવામાં આવી છે.

આ વિસ્તારને અભયારણ્ય જાહેર કરવામાં આવે તો દક્ષિણ ગુજરાતમાં વન્યજીવન સંરક્ષણને નવો આધાર મળશે.

ગીરની સીમાનું પુનર્ગઠન

ભારત સરકાર દ્વારા ગીર અભયારણ્યની સીમાનું પુનર્ગઠન કરવાની પ્રક્રિયા હાથ ધરવામાં આવી છે.

દરખાસ્ત મુજબ 11 ફોરેસ્ટ સેટલમેન્ટ ગામોને અભયારણ્ય વિસ્તારમાંથી બહાર કાઢવામાં આવશે.

આ ગામોમાં હંસાપુર, સાજીયા, અમૃતવેલ, શિરવણ, ભાયાધર, ભાખા, બેટી થોરડી, ઝાંખિયા, જસાધાર, ચીખલકુબા અને કોઠારિયાનો સમાવેશ થાય છે.

આ વિસ્તારો મળીને કુલ 1,932.29 હેક્ટર વિસ્તાર ધરાવે છે.

તેના બદલે પિચ્છાવી, હરમડિયા, ઘાંટવડ, બામણાસા, માલનકા, અંબાળા, રાણીધાર, મુંડીયા રવાણી અને ગીર ગઢડા વિસ્તાર સહિત કુલ 1,949.34 હેક્ટર વિસ્તાર અભયારણ્યમાં ઉમેરવાની દરખાસ્ત છે.

આ રીતે ગીર અભયારણ્યના વિસ્તારમાં ચોખ્ખો 17 હેક્ટરનો વધારો થશે.

સરકારનું માનવું છે કે આ પગલાથી વર્ષોથી ચાલતી જમીન સંબંધિત સમસ્યાઓનો ઉકેલ આવશે અને ફોરેસ્ટ સેટલમેન્ટ ગામોને રેવન્યુ ગામનો દરજ્જો મળી શકશે.

દીપડાની વસ્તીમાં 63 ટકાનો વધારો

વન વિભાગના આંકડા મુજબ ગુજરાતમાં દીપડાની વસ્તી 2,274 સુધી પહોંચી છે, જે અગાઉની ગણતરીની સરખામણીએ 63 ટકા વધારે છે.

પરંતુ સાથે જ માનવ-વન્યપ્રાણી સંઘર્ષની ઘટનાઓ પણ નોંધાઈ રહી છે.

વર્ષ 2022-23 દરમિયાન:

• 26 માનવ મૃત્યુ
• 156 લોકો ઇજાગ્રસ્ત
• 6,597 પશુહાનિ

નોંધાઈ હતી.

વર્ષ 2023-24 દરમિયાન:

• 29 માનવ મૃત્યુ
• 97 ઇજાગ્રસ્ત
• 2,178 પશુહાનિના બનાવ

નોંધાયા હતા.

વન્યજીવન નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જંગલોમાં વધતા માળખાકીય વિકાસ અને માનવીય દખલ પણ આવા સંઘર્ષોમાં પરોક્ષ રીતે વધારો કરી શકે છે.

કેબલ અને ટાવરથી પર્યાવરણ પર શું અસર?

પર્યાવરણવિદો જણાવે છે કે અન્ડરગ્રાઉન્ડ કેબલ પ્રોજેક્ટો દેખાવમાં ઓછા અસરકારક લાગે છે, પરંતુ તેમના માટે ખાડા ખોદવા, મશીનરીનો ઉપયોગ અને માર્ગ વિસ્તરણ જેવી પ્રવૃત્તિઓ જરૂરી બને છે.

તેના કારણે:

• વૃક્ષોના મૂળને નુકસાન થઈ શકે
• વનસ્પતિનો નાશ થઈ શકે
• જંગલોના કુદરતી કોરિડોરમાં વિક્ષેપ આવી શકે
• વન્ય પ્રાણીઓનું સ્થળાંતર થઈ શકે

મોબાઇલ ટાવર સ્થાપન દરમિયાન પણ જમીન સાફ કરવી પડે છે અને જાળવણી માટે નિયમિત વાહનવ્યવહાર ચાલુ રહે છે.

નિષ્ણાતો જણાવે છે કે પક્ષીઓ માટે ઊંચા ટાવરો અથડામણનું જોખમ ઊભું કરે છે, ખાસ કરીને સ્થળાંતર કરનારી પક્ષી પ્રજાતિઓ માટે.

EMF અંગે ચર્ચા

મોબાઇલ ટાવરથી ઉત્પન્ન થતા ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક રેડિયેશન (EMF) અંગે લાંબા સમયથી ચર્ચા ચાલી રહી છે.

કેટલાક અભ્યાસોમાં પક્ષીઓની દિશા શોધવાની ક્ષમતા, મધમાખીઓના વર્તન અને ચામાચીડિયાં પર અસરના સંકેતો મળ્યા છે.

જોકે મોટા સસ્તન પ્રાણીઓ જેમ કે સિંહ, દીપડો, વાઘ અથવા રીંછ પર મોબાઇલ ટાવરના રેડિયેશનથી ગંભીર અસર થાય છે તેવા મજબૂત વૈજ્ઞાનિક પુરાવા હાલ ઉપલબ્ધ નથી.

2015થી 2025 વચ્ચે 41 ટાવરના પ્રસ્તાવો

ઉપલબ્ધ માહિતી મુજબ 2015થી 2025 દરમિયાન વિવિધ કંપનીઓ દ્વારા અભયારણ્ય વિસ્તારોમાં કુલ 41 મોબાઇલ ટાવરના પ્રસ્તાવો રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા.

તેમાંથી માત્ર ગીર વિસ્તાર માટે જ 34 ટાવરનો સમાવેશ થતો હતો.

ડિસેમ્બર 2021માં રાજ્ય વાઇલ્ડલાઇફ બોર્ડ સમક્ષ ગીર, ગીરનાર, શૂલપાણેશ્વર અને રતનમહાલ વિસ્તારોમાં ટાવર સ્થાપન માટે રજૂ થયેલી કેટલીક દરખાસ્તો બાદમાં પડતી મૂકવામાં આવી હતી.

વિકાસ અને સંરક્ષણ વચ્ચેનું સંતુલન

ગુજરાતમાં એક તરફ શહેરોને વાયર-મુક્ત બનાવવાની અને ડિજિટલ કનેક્ટિવિટી વધારવાની મહત્ત્વાકાંક્ષી યોજના આગળ વધી રહી છે, તો બીજી તરફ અભયારણ્યો અને જંગલ વિસ્તારોમાં કેબલ, ટાવર અને અન્ય ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટોના પર્યાવરણીય પ્રભાવ અંગે ચર્ચા પણ વધી રહી છે.

નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ડિજિટલ કનેક્ટિવિટી અને સંરક્ષણ બંને જરૂરી છે, પરંતુ વન્યજીવન માટે સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં દરેક પ્રોજેક્ટ માટે વૈજ્ઞાનિક મૂલ્યાંકન, કડક શરતો અને સતત મોનિટરિંગ જરૂરી રહેશે. વિકાસ અને સંરક્ષણ વચ્ચેનું સંતુલન જ આગામી વર્ષોમાં સૌથી મોટો પડકાર બનશે.