ઘુડખર અભયારણ્ય પાસે 200 મેગાવોટ સોલાર પ્રોજેક્ટ: મંજૂરી, જમીન, વીજ લાઇન વિવાદ

રૂ. 800 કરોડના પ્રોજેક્ટમાં ગૌચર અને સરકારી જમીન, વન મંજૂરીઓ અને ટ્રાન્સમિશન લાઇન અંગે ગંભીર વહીવટી પ્રશ્નો; ACB કેસ બાદ CEI મંજૂરીઓ પણ ચર્ચામાં

દિલીપ પટેલ
અમદાવાદ/સુરેન્દ્રનગર

ગુજરાતમાં સૂર્ય ઊર્જાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે મોટા પાયે સોલાર પ્રોજેક્ટો ઉભા થઈ રહ્યા છે. પરંતુ સુરેન્દ્રનગર જિલ્લાના ધ્રાંગધ્રા તાલુકાના માલવણ ગામ નજીક સ્થાપિત 200 મેગાવોટના સોલાર પ્રોજેક્ટે હવે વહીવટી મંજૂરીઓ, ગૌચર જમીન, સરકારી જમીન, વન મંજૂરીઓ અને અભયારણ્ય વિસ્તાર નજીકના વિકાસને લઈને અનેક પ્રશ્નો ઉભા કર્યા છે.

તાજેતરમાં ગુજરાત સરકારના મુખ્ય ઇલેક્ટ્રિકલ ઇન્સ્પેક્ટર (Chief Electrical Inspector – CEI) સામે ACB દ્વારા નોંધાયેલા ભ્રષ્ટાચાર કેસ બાદ સોલાર પ્રોજેક્ટોને આપવામાં આવેલી મંજૂરીઓ અને પ્રક્રિયાઓ પર પણ નવી ચર્ચા શરૂ થઈ છે.

ACB કાર્યવાહી બાદ મંજૂરીઓ પર સવાલ

31 મે 2026ના રોજ ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી બ્યુરો (ACB) દ્વારા ઊર્જા વિભાગના મુખ્ય ઇલેક્ટ્રિકલ ઇન્સ્પેક્ટર સામે કાર્યવાહી કરવામાં આવી હતી. ACB મુજબ તેમની સરકારી કારમાંથી રૂ. 5.51 લાખ રોકડ અને ગિફ્ટ વાઉચર્સ મળ્યા હતા. ત્યારબાદ ગાંધીનગર અને સુરત સ્થિત રહેણાંક સ્થળોએ દરોડા પાડવામાં આવ્યા હતા.

ACBના જણાવ્યા અનુસાર રોકડ, સોનું, ચાંદી અને અન્ય કિંમતી મિલકતો સહિત આશરે રૂ. 2.64 કરોડની સંપત્તિ મળી આવી હતી. તેમના વિરુદ્ધ ભ્રષ્ટાચાર નિવારણ અધિનિયમ હેઠળ ગુનો નોંધવામાં આવ્યો છે.

તપાસ દરમિયાન એવો આક્ષેપ સામે આવ્યો હતો કે સોલાર પ્રોજેક્ટોને NOC અને સેફ્ટી સર્ટિફિકેટ આપવા બદલ લાંચ લેવામાં આવતી હતી અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં ફરજિયાત સાઇટ નિરીક્ષણ કર્યા વગર મંજૂરી આપવામાં આવી હતી.

200 મેગાવોટનો માલવણ સોલાર પ્રોજેક્ટ

હરિયાણાના ગુરુગ્રામ સ્થિત Annecy Solar Private Limited (ASPL) દ્વારા ધ્રાંગધ્રાના માલવણ ગામ ખાતે 200 મેગાવોટ ક્ષમતાનો સોલાર પાવર પ્રોજેક્ટ ઉભો કરવામાં આવ્યો છે.

આ પ્રોજેક્ટની વીજળી GETCOના 220 kV ધ્રાંગધ્રા GIS સબસ્ટેશન સુધી પહોંચાડવા માટે 16.875 કિલોમીટર લાંબી ટ્રાન્સમિશન લાઇન ઉભી કરવામાં આવી છે.

ગુજરાત સરકારના ઊર્જા અને પેટ્રોકેમિકલ્સ વિભાગે વીજળી અધિનિયમ, 2003ની કલમ 68(1) અને 164 હેઠળ મંજૂરી આપી હતી.

6 સપ્ટેમ્બર 2024ના રોજ રાજ્ય સરકાર દ્વારા કલમ 164 હેઠળ કંપનીને ટેલિગ્રાફ ઓથોરિટી જેવી સત્તાઓ આપવામાં આવી હતી. જેના આધારે કંપનીને ખાનગી અને સરકારી જમીન ઉપરથી ટ્રાન્સમિશન લાઇન પસાર કરવાની સત્તા મળી હતી.

ઘુડખર અભયારણ્યની નજીક પ્રોજેક્ટ

આ સમગ્ર વિવાદનો સૌથી મહત્વનો મુદ્દો ઘુડખર અભયારણ્યની નજીક પ્રોજેક્ટ અને તેની વીજ લાઇન છે.

સ્થાનિક રજૂઆતો અનુસાર પ્રોજેક્ટ વિસ્તાર અને ટ્રાન્સમિશન લાઇનનો ભાગ અભયારણ્યથી ખૂબ નજીક આવેલો છે. કેટલાક દસ્તાવેજોમાં એવો આક્ષેપ કરવામાં આવ્યો છે કે અભયારણ્ય વિસ્તાર નજીકની કામગીરી માટે જરૂરી મંજૂરીઓ અને વાઇલ્ડલાઇફ મોનિટરિંગ સંબંધિત પ્રક્રિયાઓ પૂરતી રીતે અનુસરાઈ નથી.

વિરોધીઓનો દાવો છે કે વીજ લાઇન માટેના કેટલાક માળખાં એવા વિસ્તારમાં ઉભા કરાયા જ્યાં વન્યજીવોની હાજરી છે. જોકે સંબંધિત વિભાગોએ અગાઉ એવી નોંધ કરી હતી કે વિસ્તારમાં પ્રાણીઓની હાજરી મર્યાદિત છે.

પરંતુ ઘુડખર અભયારણ્ય આજે વીજ લાઇનો અને ઔદ્યોગિક વિકાસ વચ્ચે ઘેરાઈ રહ્યું હોવાનું પર્યાવરણપ્રેમીઓ માને છે.

ગૌચર અને સરકારી જમીનનો મુદ્દો

નાયબ કલેક્ટર, ધ્રાંગધ્રા દ્વારા કલેક્ટરને મોકલાયેલા અહેવાલમાં ગંભીર વહીવટી મુદ્દાઓ ઉઠાવવામાં આવ્યા હતા.

અહેવાલ મુજબ:

• 73 પોલ અને ટાવરના સ્થળો દર્શાવવામાં આવ્યા હતા.
• અનેક ટાવરો સરકારી જમીન પર દર્શાવવામાં આવ્યા હતા.
• કેટલાક સ્થળોએ મંજૂરીના દસ્તાવેજ ઉપલબ્ધ નહોતા.
• કેટલાક સર્વે નંબરોમાં માત્ર વ્યક્તિગત સંમતિ દર્શાવવામાં આવી હતી.
• કેટલાક સ્થળોએ કોઈ સંમતિ કે સત્તાવાર મંજૂરી ઉપલબ્ધ નહોતી.

અહેવાલમાં ગૌચર જમીન પર ઉભા કરાયેલા વીજ ટાવરો અંગે પણ પ્રશ્નો ઉઠાવવામાં આવ્યા હતા.

ગામ પંચાયત તથા અન્ય સત્તાધિકારીઓની મંજૂરી પ્રક્રિયા પૂર્ણ થઈ હતી કે નહીં તે અંગે સ્પષ્ટતા ન હોવાનું નોંધવામાં આવ્યું હતું.

રોડ, રેલવે અને નહેર ક્રોસિંગ

ટ્રાન્સમિશન લાઇન અનેક સ્થળોએ રસ્તા, નહેરો અને અન્ય જાહેર માળખાઓને ક્રોસ કરે છે.

નાયબ કલેક્ટરના અહેવાલમાં નોંધવામાં આવ્યું હતું કે કેટલાક કિસ્સાઓમાં સંબંધિત વિભાગોની મંજૂરીના દસ્તાવેજ ઉપલબ્ધ નહોતા.

મંજૂરીની મૂળ શરતોમાં રેલવે, નેશનલ હાઇવે, ફોરેસ્ટ જમીન અને અન્ય ક્રોસિંગ માટે અલગ મંજૂરી લેવાની સ્પષ્ટ જોગવાઈ હતી.

CEIનું નિરીક્ષણ

19 એપ્રિલ 2025ના રોજ મુખ્ય ઇલેક્ટ્રિકલ ઇન્સ્પેક્ટર દ્વારા 220 kV લાઇનનું નિરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું.

અહેવાલ મુજબ:

• Annecy Solar Pooling Station થી GETCO ધ્રાંગધ્રા GIS સબસ્ટેશન સુધીના રૂટનું નિરીક્ષણ થયું.
• કુલ લંબાઈ 16.875 કિમી હોવાનું નોંધાયું.
• પ્રોજેક્ટ મંજૂર ડ્રોઇંગ મુજબ હોવાનું જણાવાયું.

આ જ CEI કચેરી હવે ACBની તપાસના કેન્દ્રમાં હોવાથી તે સમયની મંજૂરીઓ અને નિરીક્ષણો પણ ચર્ચાનો વિષય બન્યા છે.

પ્રોજેક્ટનું અર્થશાસ્ત્ર

200 મેગાવોટનો સોલાર પ્રોજેક્ટ ગુજરાતના મોટા ખાનગી ઊર્જા પ્રોજેક્ટોમાંનો એક ગણાય છે.

અંદાજ મુજબ:

મુદ્દો	અંદાજ
કુલ રોકાણ	₹725–875 કરોડ
વાર્ષિક ઉત્પાદન	45.5 કરોડ યુનિટ
વાર્ષિક આવક	₹120–130 કરોડ
25 વર્ષની આવક	₹2,730–3,410 કરોડ
વાર્ષિક CO₂ ઘટાડો	3.7–4 લાખ ટન

પ્રોજેક્ટમાંથી સરેરાશ 7 થી 8 વર્ષમાં મૂડી વસૂલ થઈ શકે છે.

50 ટાવર અને 59 હેક્ટર કોરિડોર

16.875 કિમી લાંબી 220 kV ટ્રાન્સમિશન લાઇન માટે અંદાજે 48 થી 50 ટાવરો ઉભા કરવામાં આવ્યા છે.

ટાવરો માટે સીધી જમીન જરૂરિયાત માત્ર 1.5 થી 2 હેક્ટર જેટલી હોવા છતાં Right of Way (RoW) કોરિડોરનો વિસ્તાર આશરે 59 હેક્ટર જેટલો થાય છે.

તેમાં:

• 35–40 હેક્ટર ખાનગી ખેતી જમીન
• 8–12 હેક્ટર સરકારી જમીન
• 6–10 હેક્ટર ગૌચર જમીન

પ્રભાવિત વિસ્તાર તરીકે માલવણ, સુજનપુર, વાવડી, જેસડા અને ધ્રાંગધ્રા વિસ્તારના ગામો દર્શાવવામાં આવ્યા છે.

કંપનીનો પક્ષ

કંપનીએ રજૂઆતમાં જણાવ્યું હતું કે:

• તમામ મુખ્ય મંજૂરીઓ રાજ્ય સરકાર અને સંબંધિત વિભાગો પાસેથી મેળવવામાં આવી છે.
• વાઇલ્ડલાઇફ અને વન વિભાગની જરૂરી મંજૂરીઓ લેવામાં આવી હતી.
• પ્રોજેક્ટમાં વિલંબ થવાથી ભારે નાણાકીય નુકસાન થતું હતું.
• પ્રોજેક્ટ સફળતાપૂર્વક એપ્રિલ 2025માં કમિશન કરવામાં આવ્યો હતો.

જુલાઈ 2025ના બેંક લોન રેટિંગ દસ્તાવેજોમાં પણ પ્રોજેક્ટ કાર્યરત હોવાનું નોંધાયું હતું.

હવે શું?

માલવણ સોલાર પ્રોજેક્ટ માત્ર ઊર્જા ઉત્પાદનનો મુદ્દો રહ્યો નથી. તે હવે વહીવટી પારદર્શિતા, સરકારી જમીનના ઉપયોગ, ગૌચર સંરક્ષણ, વન્યજીવ વિસ્તારની સુરક્ષા અને મંજૂરી પ્રક્રિયાની વિશ્વસનીયતાનો પ્રશ્ન બની ગયો છે.

ACBની કાર્યવાહી પછી ઊર્જા વિભાગના અનેક નિર્ણયો અને મંજૂરીઓની તપાસ થવાની સંભાવના વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. જો સરકારી અથવા ગૌચર જમીન પર નિયમો વિના ટાવરો ઉભા કરાયા હોવાનું સાબિત થાય તો સંબંધિત અધિકારીઓ સામે પણ કાર્યવાહીનો માર્ગ ખુલ્લો થઈ શકે છે.

એક તરફ રાજ્ય હરિત ઊર્જા ઉત્પાદન વધારવાનો દાવો કરી રહ્યું છે, તો બીજી તરફ પ્રશ્ન એ ઊભો થયો છે કે શું હરિત ઊર્જાના નામે વહીવટી અને પર્યાવરણીય નિયમોનું પાલન પૂરતું થયું હતું કે નહીં. આ સવાલનો જવાબ હવે તપાસ અને સરકારી નિર્ણયોથી જ મળશે.