[:gj]સોમનાથ મંદિરની જેમ ગુજરાતમાં હિંદુ સંસ્કૃત્તિના 1700 ઐતિહાસિક સ્થળોનું પતન [:hn]गुजरात में ऐतिहासिक स्थानों की हालत बिगड़ रही है, हिंदु सभ्यता के स्मारको खतम हो रहे है[:]

NAVLAKHA MANDIR, GHUMLI, JAMJODHPUR
NAVLAKHA MANDIR, GHUMLI, JAMJODHPUR

[:gj]The collapse of 1700 historical sites of Hindu culture in Gujarat like the Somnath Temple

PHOTO – NAVLAKHA MANDIR, GHUMLI, JAMJODHPUR

ગાંધીનગર, 5 માર્ચ 2021

ગુજરાત રાજય રક્ષિત 366 સ્મારક અને કેન્દ્રના સ્મારક મળીને કૂલ 500 જેટલાં ઔતિહાસિક સ્થળોની હાલત અત્યંત ખરાબ થઈ રહી છે. તેનું ધ્યાન રાખવા માટે સ્ટાફ નથી. આખા ગુજરાતમાં 500 સ્થળોનું ધ્યાન રાખવા માટે 1500 સલામતી રક્ષક મળીને 2 હજાર કર્મચારીઓ જરૂરી છે. તેની સામે રાજ્‍યના આખા પુરાતત્ત્વ વિભાગમાં 341 કર્મચારીઓ મંજૂર કરેલા છે.  પણ જેની સામે 138 કર્મચારીઓ અને અધિકારીઓ ભરેલા છે. આટલો સ્ટાફ તો માત્ર જુનાગઢમાં જ જરૂર છે.

હિન્દુ સંસ્કૃત્તિના 1200 સ્થળ ઉમેરી શકાય તેમ છે. જેમાં 300 જેટલી તો હડપ્પા સાઈટ છે. હવે આ સાઈટની જમીન પર લોકો ખેતી કરે છે. સાઈટમાં ચોરી થઈ રહી છે. શિકારપુર જેવી અનેક સાઈટ છે. સંરક્ષિત કરવાની જરૂર છે. જ્યાં ગુજરાતની હિંદુ સભ્યતા ખીલી હતી એવા સ્થળ ગુમ થઈ રહ્યાં છે.

ઘણા જૂના ટીંબા નસ્ટ થઈ રહ્યાં છે. તેના પર ખેતી કરી રહ્યાં છે.

હાલની 366 સ્થળ

હાલના 366 ઐતિહાસિક સ્થળોમાં 126 મંદિર છે. 19 મસ્જિદ છે, 11 જૈન મંદિર, 3 દેવળ, 1 ગુરૂદ્વારા છે. 16 ગુફા છે. 55 વાવ છે, 20 કુંડ છે. 16 ઐતિહાસિક ટીંબા છે. 3 દરબાર ગઢ, 23 દરવાજા, 7 કિલ્લા છે.

10 વર્ષથી સરવે ન થયો

પંકજ શર્મા ડાયરેક્ટર છે. 10 વર્ષથી સ્મારકોનો સરવે કરાયો નથી. ઉમેરવા માટે નવા અનેક સ્થળ છે. પણ કંઈ થતું નથી. ડાયરેક્ટર વાય એસ રાવત હતા ત્યારે તેઓએ સ્મારક અંગે થોડા પગલાં લીધા હતા. સાફ સફાઈ કરે છે એવા ચોકીદાર હતા. તે હવે સફાઈ કરતાં નથી. જાળવણી કરવતાં નથી. કારણ કે સરકાર ગ્રાન્ટ આપતી નથી. સ્ટાફ છોડી રહ્યાં છે, વીઆરએસ લઈ રહ્યાં છે.

ખાલી જગ્યા

203 જગ્યા ખાલી પડી છે. 60 ટકા જગ્યાઓ ખાલી છે. 138 ભરાયેલી છે તેમાં 83 તો હંગામી કર્મચારીઓ છે. હિંદુ વાદી વિચારો ધરાવવાનો ઢોંગ કરતી ભાજપની સરકારનો ઢોંગ એ બાબત પરથી ખુલ્લો પડે છે કે, જે ગુજરાત સરકાર જેનું ધ્યાન રાખવાની ફરજ છે તેમાં 126 તો મંદિરો અને 200 જેવા ઔતિહાસીક સ્થળ તો હિંદુ સંસ્કૃત્તિ સાથે જોડાયેલા છે. આમ 366માંથી 326 જો હિંદુ સભ્યતા સાથે જોડાયેલા છે. તે સ્મારક સાથે ચેડાં થઈ રહ્યાં છે. હિન્દુ સંસ્કૃતીનો ધ્વંશ થઈ રહ્યો છે. બાબર અને ગજનીએ જેવું નુકસાન કર્યું હતું એવું મંદિરોમાં નુકસાન ભાજપની સરકારમાં થઈ રહ્યું છે. સરકાર હિંદુ સભ્યતાની જાળવણી માટે કંઈ થતું નથી. 500 સ્થળ ઉપરાંત બીજા એવા 1200 ઐતિહાસિક સ્થળ છે કે જેને સ્મારક જાહેર કરવા પડે તેમ છે. પણ ભાજપની સરકારને હિંદુ સંસ્કૃત્તિ જાળવવામાં રસ નથી. પણ હિંદુના નામે મત મેળવવા પસંદ છે.

કર્મચારીઓના અભાવે રાજ્‍યમાં જુની ઐતિહાસિક ઈમારતોની નિયમિત ચકાસણી થતી નથી. ઐતિહાસિક ઈમારતોની આસપાસ થતા ગેરકાયદેસર બાંધકામ રોકાતા નથી. ઐતિહાસિક સ્થળોને નુકસાન થતું હોય તે અટકતું નથી. રાજ્‍યમાં આજે કેટલાંય ઐતિહાસિક-પૌરાણિક વિરાસતોની હાલત બિસ્‍માર છે. ત્‍યારે આ રેઢી પડેલી ઐતિહાસિક ઈમારતોની જાળવણી કરનાર કોઈ નથી.

ધારાસભ્યનો પ્રશ્ન

અમદાવાદના ધારાસભ્ય ગ્યાસુદ્દીન શેખે વિધાનસભામાં એક પ્રશ્ન પણ પૂછ્યો હતો. અમદાવાદ શહેર હેરીટેજ સીટી બન્‍યું છે પણ હજુ સુધી વિદેશી પર્યટકો માટે ટુરીસ્‍ટ પ્‍લાન બન્‍યો નથી. અમદાવાદ શહેર અને સમગ્ર રાજ્‍યમાં હેરીટેજ યાદીમાં ન હોય તેવી કેટલી ઐતિહાસિક ઈમારતો છે જે પુરાતત્ત્વ ખાતામાં પૂરતો સ્‍ટાફ ન હોવાથી હેરીટેજ દરજ્‍જો મેળવી શકી નથી.

બોગસ હેરીટેજ એન.ઓ.સી. ઈસ્‍યુ થઈ રહી છે પણ તેની ચકાસણી કરવા સ્‍ટાફ નથી. અમદાવાદ શહેરમાં આવેલ સરખેજ રોજા, જામા મસ્‍જીદ સહિતના ઐતિહાતિક સ્‍થળોએ જો પ્રવાસીઓ માટે પૂરતી સુવિધાઓ ઉભી કરવામાં આવે તો દેશ-દુનિયાના પ્રવાસીઓને ગુજરાતમાં લાવી શકાય તેમ છે.

ભાજપ સરકાર પ્રવાસીઓને આકર્ષવા માટે સુવિધાઓ ઉભી કરવાને બદલે માત્રને માત્ર જાહેરાતો-માર્કેટીંગ પાછળ નાણાંનો વ્‍યય કરી રહી છે.

પુરાતત્ત્વ વિભાગમાં ભ્રષ્‍ટાચારે માઝા મૂકી છે. એકપણ ફાઈલ વહેવાર વગર આગળ વધતી નથી. ઘણા લાંબા સમયથી ફાઈલો મંજૂરી અર્થે અને નિર્ણય અર્થે પડતર પડી રહી છે.

રાજય રક્ષિત 366 સ્મારકોની યાદી

અમૃતવર્ષીની વાવ      પાંચકુવા        અમદાવાદ

ડચ કબર       કાંકરિયા તળાવ નજીક  અમદાવાદ

ખાન તળાવ            ધોળકા અમદાવાદ

પ્રાચીન મસ્જિદ         ઇસનપુર       અમદાવાદ

પ્રાચીન વાવ            કઠવાડા અમદાવાદ

ટીંબો           બાબરા અમરેલી

અદનાથ મંદિર                 ગીર સોમનાથ

કાંધમર્દમાં બે શિલાલેખો                ગીર સોમનાથ

ગંગાનાથ મહાદેવ મંદિર                        ગીર સોમનાથ

પ્રાચીન શિવ મંદિર             કસરા   બનાસકાંઠા

કુંભેશ્વર મહાદેવ         કુંભારીયા       બનાસકાંઠા

કાંટીવાસ નજીક         કાંટીવાસ       બનાસકાંઠા

મંદિર ક્રમાંક ૨                 બનાસકાંઠા

મંદિર ક્રમાંક ૩                 બનાસકાંઠા

મંદિર ક્રમાંક ૪                 બનાસકાંઠા

મંદિર ક્રમાંક ૫                 બનાસકાંઠા

મંદિર ક્રમાંક ૬                 બનાસકાંઠા

મંદિર ક્રમાંક ૧ (મહુડી નજીક)                  બનાસકાંઠા

મંદિર ક્રમાંક ૨                 બનાસકાંઠા

મંદિર ક્રમાંક ૩                 બનાસકાંઠા

મંદિર ક્રમાંક ૪                 બનાસકાંઠા

વાવ            હળાદ  બનાસકાંઠા

પ્રાચીન મંદિર          હળાદ  બનાસકાંઠા

મૂળેશ્વર મહાદેવ મંદિર          પાડણ  બનાસકાંઠા

કપિલેશ્વર મહાદેવ મંદિર        વાવ            બનાસકાંઠા

મીઠીવાવ               પાલનપુર      બનાસકાંઠા

ઝાલોરાગઢ ટીંબો               ઝાલોરાગઢ, તા. રાધનપુર      પાટણ

કડિયા ડુંગર ગુફાઓ            ઝાઝપોર       ભરૂચ

હરપિયા ટીંબો          બુધેલ  ભાવનગર

ગંગા છત્રી                      ભાવનગર

જૂના દરબારગઢની કોતરણીઓ                 ભાવનગર

ભવનાથ મંદિર                 ભાવનગર

ફિરંગી દેવળ   કળસાર, મહુવા નજીક.          ભાવનગર

ગોપનાથ મંદિરની દિવાલ અને છત પરના ચિત્રો               તળાજા ભાવનગર

બ્રહ્મકુંડ         શિહોર  ભાવનગર

સતશેરી        સિહોર  ભાવનગર

મિનારા         લોલિયાણા      ભાવનગર

પ્રાચીન મંદિર          ગુંદી    ભાવનગર

કુંડ, તોરણ              કપડવંજ        ખેડા

વાવ ‍(ધોળી કુઇ)               કપડવંજ        ખેડા

વોરી વાવ (બત્રીસ કોઠા વાવ‌‌)          કપડવંજ        ખેડા

મોટા તોડાવાળી વાવ           વડતાલ ખેડા

વાવ            મહેમદાવાદ    ખેડા

ભદ્રકાળી માતા વાવ             ઉમરેઠ  આણંદ

ભદ્રેસર મંદિર           અંજાર તાલુકો  કચ્છ

નાયબ કલેક્ટરની કચેરીની દિવાલો પરના ચિત્રો (મેકમર્ડોનો બંગલો)            અંજાર  કચ્છ

શૈલ ગુફા ક્રમ ૧                દેશલપર       કચ્છ

શૈલ ગુફા ક્રમ ૨                દેશલપર       કચ્છ

પુંઅરેશ્વર મંદિર        પુંઅરાગઢ, લાખેડી નજીક       કચ્છ

વડિમેડી શૈવ મઠ               પુંઅરાગઢ      કચ્છ

કંથકોટના દરવાજાઓ           કંથકોટ કચ્છ

જૈન મંદિર              કંથકોટ કચ્છ

સૂર્ય મંદિર              કંથકોટ કચ્છ

શિવ મંદિર             કેરા    કચ્છ

રામ કુંડ                ભુજ    કચ્છ

જૂનું મંદિર              ભદ્રેસર કચ્છ

આઇ નો ડેરો (શિવ મંદિર)              ચિત્રોડ-મેવાસા  કચ્છ

શાઇ ગુફાઓ            જુના પાતગઢ નજીક    કચ્છ

પાબુમઠનો ટીંબો                સુવઈ   કચ્છ

શોભારેલનો ટીંબો               ચાંપર  કચ્છ

પાઢરગઢ                       કચ્છ

લખપત કિલ્લો લખપત        કચ્છ

ભૂવડેશ્વર મહાદેવ મંદિર ભુવડ           કચ્છ

લખપત ગુરુદ્વારા સાહિબ        લખપત        કચ્છ

કિર્તી સ્થંભ              માછરડા        જામનગર

પ્રાચીન મંદિર          દાત્રાણા દેવભૂમિ દ્વારકા

પાટણની શૈલ ગુફા અથવા ખાપરા-કોડિયાના ભોંયરા            પાટણ, જામજોધપુર     જામનગર

આમરા ટીંબો           આમરા જામનગર

શિવ મંદિર             ખીમરાણા       જામનગર

કોઠો ‍(ભુજિયો)                  જામનગર

ખંભાળિયા દરવાજો             જામનગર      જામનગર

જુમ્મા મસ્જિદનો શિલાલેખ              જામનગર      જામનગર

નાગનાથ મંદિર         જામનગર      જામનગર

લાખોટા તળાવ અને મિનારો            જામનગર      જામનગર

નરમાણા ટીંબો          નરમાણા        જામનગર

બેડ ટીંબો               બેડ     જામનગર

મોડા ટીંબો              મોડા   જામનગર

લાખાબાવળ ટીંબો              લાખાબાવળ    જામનગર

વસઇ ટીંબો             વસઇ   જામનગર

યુદ્ધ સ્મારક પાળિયાઓ          શેખપાટ જામનગર

કોઠો            જોડિયા જામનગર

કાલિકા માતા મંદિર             ધ્રાસણ વેલ     દેવભૂમિ દ્વારકા

ભુચર મોરી પાળિયાઓ          ધ્રોલ    જામનગર

કિલેશ્વર નજીકના કિલ્લાઓ      રાવનો નેસ     ઘુમલી  દેવભૂમિ દ્વારકા

ગણેશ મંદિર            ઘુમલી  દેવભૂમિ દ્વારકા

નવલખા મંદિર, ઘુમલી          ઘુમલી  દેવભૂમિ દ્વારકા

છેલસર તળાવના પાળે પ્રાચીન મંદિર           ઘુમલી  દેવભૂમિ દ્વારકા

રામપોળ દરવાજો              ઘુમલી  દેવભૂમિ દ્વારકા

વિકિયા વાવ            ઘુમલી  દેવભૂમિ દ્વારકા

સોન કંસારી                     દેવભૂમિ દ્વારકા

પાંચ મંદિરો                    દેવભૂમિ દ્વારકા

ભીમેશ્વર મહાદેવના મંદિરો                      દેવભૂમિ દ્વારકા

ભવનેશ્વરના બે મંદિરો          ભવનેશ્વર       દેવભૂમિ દ્વારકા

કિલ્લો          મોડપર દેવભૂમિ દ્વારકા

વાવ                    દેવભૂમિ દ્વારકા

ધીંગેશ્વર મહાદેવ મંદિર; શૈલ ગુફાઓ                    દેવભૂમિ દ્વારકા

પનોતી મંદિર/શનિદેવ મંદિર           હાથલા દેવભૂમિ દ્વારકા

શનિ વાવ                       દેવભૂમિ દ્વારકા

મોડપર ટીંબો           મોડપર જામનગર

મંદિર; બે શિલાલેખો ‍(અજારા પાર્શ્વનાથ)         ઉના    ગીર સોમનાથ

ગરમ પાણીના સાત કુંડ તુલસીશ્યામ    ઉના-તુલસીશ્યામ માર્ગ  ગીર સોમનાથ

તળાવ નજીકના શિલાલેખો              ઉના-તુલસીશ્યામ માર્ગ  ગીર સોમનાથ

ભીમચાસ                       ગીર સોમનાથ

ગુપ્ત પ્રયાગ            ઉના    ગીર સોમનાથ

ગુપ્ત પ્રયાગ કુંડ                ઉના    ગીર સોમનાથ

જુમ્મા મસ્જિદ           દેલવાડા        ગીર સોમનાથ

મીનારાવાલી મસ્જિદ            દેલવાડા        ગીર સોમનાથ

વેજલ કોઠો             દેલવાડા        ગીર સોમનાથ

શાહ કોઠો               દેલવાડા        ગીર સોમનાથ

સાના ગુફાઓ           સાના-વાંખિયા   ગીર સોમનાથ

જામા મસ્જિદમાં આવેલા બે શિલાલેખો           કુતિયાણા       પોરબંદર

પુજારી વાવમાં ક્ષેત્રપાળની બે મૂર્તિઓ           કુતિયાણા       પોરબંદર

અડી કડી વાવ  ઉપરકોટ               જુનાગઢ

જુમ્મા મસ્જિદ & /તોપ (નીલમ અને કડનાળ)   ઉપરકોટ       જુનાગઢ        જુનાગઢ

નવઘણ કૂવો    જુનાગઢ        જુનાગઢ        જુનાગઢ

રા’માંડલિકનો શિલાલેખ (સંવત ૧૫૦૭) ઉપરકોટ       જુનાગઢ

લશ્કરી વાવ    ઉપરકોટ       જુનાગઢ

અશોકના શિલાલેખની પ્રતિકૃતિ                  જુનાગઢ

દામોદર કુંડ    જુનાગઢ        જુનાગઢ

દાતારનો ચીલો         જુનાગઢ

બોરીયા બૌદ્ધ સ્મારક લીમખેડી, વાડી-લીમખેડી           બોરદેવી નજીક જુનાગઢ

ધોરી (પીર) મકબરો            જુનાગઢ

નરસિંહ મહેતાનો ચોરો          જુનાગઢ

બાબી રાજાનો મકબરો          જુનાગઢ

બારા સૈયદ સાથે નગીબીબીનો મકબરો          જુનાગઢ

પંચેશ્વર ગુફાઓ         જુનાગઢ        જુનાગઢ

મહાબત મકબરો                જુનાગઢ

માતરી માતાનું મંદિર           જુનાગઢ

માઇ ગડેચીનો શિલાલેખ હિ.સ. ૬૮૫            જુનાગઢ

કાલિકા માતા   ગિરનાર પર    જુનાગઢ

ગુરુ દતાત્રેય    ગિરનાર પર    જુનાગઢ

ગોરખ શિખર ટુક       ગિરનાર પર    જુનાગઢ

ગૌમુખી ગિરનાર પર    જુનાગઢ

ભીમ કુંડ        ગિરનાર પર    જુનાગઢ

ભૈરવ જેપ      ગિરનાર પર    જુનાગઢ

રામચંદ્રજીની પાદુકા     ગિરનાર પર    જુનાગઢ

હનુમાન ધારા   ગિરનાર પર    જુનાગઢ        જુનાગઢ

હાથી પગલાં    ગિરનાર પર    જુનાગઢ

ભીમદેવળ (સૂર્ય મંદિર)         ભીમદેવળ      ગીર સોમનાથ

બૌદ્ધ સ્તુપ – વજીર પનાતનો કોઠો              હડમતિયા      ગીર સોમનાથ

વિષ્ણુ મંદિર            ઓડદર પોરબંદર

સૂર્યમંદિર ક્રમાંક ૧              ઓડદર પોરબંદર

સૂર્યમંદિર ક્રમાંક ૨              ઓડદર પોરબંદર

ખીમેશ્વર મહાદેવ મંદિર         કુછડી   પોરબંદર

ચાડેશ્વર મહાદેવ મંદિર         છાંયા   પોરબંદર

ધીંગેશ્વર મહાદેવ મંદિર         છાંયા   પોરબંદર

કસ્તુરબાનું મકાન               પોરબંદર       પોરબંદર

સરતાનજીનો ચોરો              પોરબંદર       પોરબંદર

સૂર્ય મંદિર અને સપ્તમાતૃકા મંદિર              બોરીચા પોરબંદર

જલેશ્વર મહાદેવ મંદિર          ફટાણા  પોરબંદર

પાંચ મંદિરો            બળેજ  પોરબંદર

નંદેશ્વર મહાદેવ         બોખીરા પોરબંદર

ચામુંડા માતા મંદિર             જુના બોખીરા   પોરબંદર

સાત મંદિરો            ભાણસરા       પોરબંદર

પ્રાચીન મંદિર (માધવરાજ મંદિર નજીક)                માધવપુર ઘેડ  પોરબંદર

પ્રાચીન મંદિર          મિયાણી પોરબંદર

પંચયાતન મંદિર               વિસાવાડા       પોરબંદર

વાવ            વિસાવાડા       પોરબંદર

ધનંવતરીનો પાળિયો    મોટી ધાનેટી    માળીયા હાટીના જુનાગઢ

દાહ સંસ્કૃતિનો સ્મારક પથ્થર           બગસરા-ઘેડ    જુનાગઢ

જડેશ્વર મહાદેવ મંદિર          અમરદડ       પોરબંદર

બિલેશ્વર મહાદેવ મંદિર         બિલેશ્વર પોરબંદર

જાંબુવતી ગુફાઓ               રાણાવાવ       પોરબંદર

નાની વાવનો શિલાલેખ         ધંધુસર જુનાગઢ

જુમ્મા મસ્જિદનો શમિયાણો અને છત            વંથલી  જુનાગઢ

રા’ખેંગારનો મહેલ ‍(હવે ગિરનાર જૈન મંદિરનો ભાગ)    ગિરનાર પર            જુનાગઢ

વિજયેશ્વર મહાદેવનો શિલાલેખ – ૧૩૪૬/૧૪૦૮                        જુનાગઢ

સૂર્ય કુંડ        ધંધુસર જુનાગઢ

રા ખેંગાર વાવ         વંથલી  જુનાગઢ

હોથલ પદમિણીની ગુફાઓ              જેતલપુર       જુનાગઢ

પ્રાચીન મંદિરો (ઓમનાથ મહાદેવ મંદિર)               ઉંબા    ગીર સોમનાથ

હજરત શાહનો મકબરો; મલિક અયાઝની કબર                  ગીર સોમનાથ

કાલિમાતાનું મંદિર              નવદ્રા  ગીર સોમનાથ

ગાયત્રી મંદિર (અને તેનું દ્વિભાષી લખાણ)       પ્રશ્નાવડા        સુત્રાપાડા

પ્રાચી કુંડ               ઉના-વેરાવળ રોડ      ગીર સોમનાથ

મૂળ પ્રાચી              ઉના-વેરાવળ રોડ      ગીર સોમનાથ

કાજી મસ્જિદનો શિલાલેખ – હિ.સ. ૯૦૨         પ્રભાસ પાટણ   જુનાગઢ

ગોરખનાથ મહાદેવ             ગોરખમઢી      જુનાગઢ

જૈન મંદિર                      ગીર સોમનાથ

તળાવ          પ્રભાસ પાટણ   ગીર સોમનાથ

નાગરાનો ટીંબો         પ્રભાસ પાટણ   ગીર સોમનાથ

નેક મહંમદ મસ્જિદ             પ્રભાસ પાટણ   ગીર સોમનાથ

પ્રાચીન ગુફાઓ         પ્રભાસ પાટણ   ગીર સોમનાથ

પ્રાચીન જૈન મંદિર (સંગ્રહાલય ઇમારત)        પ્રભાસ પાટણ   ગીર સોમનાથ

ભદ્રકાલી માતાનો શિલાલેખ             પ્રભાસ પાટણ   ગીર સોમનાથ

માઇપુરી મસ્જિદ                પ્રભાસ પાટણ   ગીર સોમનાથ

માંગરોળી શાહ મકબરો & શિલાલેખ સાથેનો શાહ મકબરો                પ્રભાસ પાટણ   ગીર સોમનાથ

મુઝફ્ફર મસ્જિદનો શિલાલેખ            પ્રભાસ પાટણ   ગીર સોમનાથ

મોટા દરવાજા નજીકનો શિલાલેખ               પ્રભાસ પાટણ   ગીર સોમનાથ

રિયાપીર મસ્જિદની છત        પ્રભાસ પાટણ   ગીર સોમનાથ

રુદ્રેશ્વર          પ્રભાસ પાટણ   ગીર સોમનાથ

વેનેશ્વર મહાદેવ મંદિર          પ્રભાસ પાટણ   ગીર સોમનાથ

વેરાવળ દરવાજો               પ્રભાસ પાટણ   ગીર સોમનાથ

સુલ્તાન અહેમદનો શિલાલેખ (હિ.સ. ૯૦૫ – ૧૫૪૩)            પ્રભાસ પાટણ   ગીર સોમનાથ

સૂર્ય મંદિર      શીતળા મંદિર નજીક, નગર ટીંબા       પ્રભાસ પાટણ   ગીર સોમનાથ

સવ ટીંબો               પ્રભાસ પાટણ   ગીર સોમનાથ

જુમ્મા મસ્જિદનો શિલાલેખ (હિ.સ. ૭૩૨) (ઇ.સ. ૧૩૩૧-૩૨)            વેરાવળ ગીર સોમનાથ

હર્ષદમાતા મંદિરનો શિલાલેખ           વેરાવળ ગીર સોમનાથ

માંડોરની બૌદ્ધ ગુફાઓ          સવાણી-ગીર    ગીર સોમનાથ

ચ્યવન કુંડ             સુત્રાપાડા       ગીર સોમનાથ

નવદુર્ગા મંદિર         સુત્રાપાડા       ગીર સોમનાથ

ચૌમુખી વાવ            ચોબારી સુરેન્દ્રનગર

તળાવ નજીકનું મંદિર           ચોબારી સુરેન્દ્રનગર

તરણેતર મંદિર         તરણેતર       સુરેન્દ્રનગર

મુનીબાબા મંદિર                થાનગઢ        સુરેન્દ્રનગર

પંચયાતન મંદિર               પરબડી સુરેન્દ્રનગર

ગુફાઓ         ભીમોરા સુરેન્દ્રનગર

જિન દરવાજો           ઝિંઝુવાડા       સુરેન્દ્રનગર

ડિંક દરવાજો           ઝિંઝુવાડા       સુરેન્દ્રનગર

દક્ષિણ દરવાજા         ઝિંઝુવાડા       સુરેન્દ્રનગર

પશ્ચિમ દરવાજા         ઝિંઝુવાડા       સુરેન્દ્રનગર

માંડપોળ દરવાજા              ઝિંઝુવાડા       સુરેન્દ્રનગર

રાજેશ્વરી દરવાજો               ઝિંઝુવાડા       સુરેન્દ્રનગર

સરોવર         ઝિંઝુવાડા       સુરેન્દ્રનગર

જિંનાદ કુંડ ‍(બે)        ઝિંઝુવાડા       સુરેન્દ્રનગર

પ્રાચીન દરવાજાના અવશેષો            કંકાવટી સુરેન્દ્રનગર

માતરી વાવ            કંકાવટી સુરેન્દ્રનગર

ચંદ્રીસર તળાવ         પ્રતાપપુર       સુરેન્દ્રનગર

પ્રાચીન વાવ            હામપુર સુરેન્દ્રનગર

ગ્રામદેવી મંદિર         કલમાડ સુરેન્દ્રનગર

ગંગાવો કુંડ અને તેના ચાર મંદિરો              દેદાદરા સુરેન્દ્રનગર

માનવ મામા મંદિર             દેદાદરા સુરેન્દ્રનગર

રાતબા ઉર્ફે રાજબાઇ વાવ               રામપરા        સુરેન્દ્રનગર

ગંગા વાવ              વઢવાણ        સુરેન્દ્રનગર

માધાવાવ               વઢવાણ        સુરેન્દ્રનગર

વાવ            ધાંધલપુર      સુરેન્દ્રનગર

સુંદરી ભવાની મંદિર            હળવદ મોરબી

કબ્રસ્તાન નજીકનો પાળિયો                      મોરબી

શરનેશ્વર મંદિર ખાતે આવેલી પ્રાચીન વાવ                      મોરબી

ટોમ કોરીઆતનો મકબરો               રાજગઢી, સુંવાળી બિચ નજીક   સુરત

રાધાકૃષ્ણ મંદિર        ધરમપુર        વલસાડ

અંબાપુરની વાવ                અંબાપુર        ગાંધીનગર

અર્જુન ચોરી    કલેશ્વરી સ્મારક સમુહ   લવાણા મહીસાગર

હેડંબા કુંડ      કલેશ્વરી સ્મારક સમુહ   લવાણા મહીસાગર

ત્રણ પ્રવેશદ્વારો સાથેનું મંદિર    કલેશ્વરી સ્મારક સમુહ   લવાણા મહીસાગર

ઘુંમટવાળું મંદિર        કલેશ્વરી સ્મારક સમુહ   લવાણા મહીસાગર

ભીમ ચોરી      કલેશ્વરી સ્મારક સમુહ   લવાણા મહીસાગર

વહુની વાવ     કલેશ્વરી સ્મારક સમુહ   લવાણા મહીસાગર

શિકાર મઢી     કલેશ્વરી સ્મારક સમુહ   લવાણા મહીસાગર

શિલાલેખ સાથેનું મંદિર અથવા કલેશ્વરી માતાનું મંદિર   કલેશ્વરી સ્મારક સમુહ   લવાણા મહીસાગર

સાસુની વાવ    કલેશ્વરી સ્મારક સમુહ   લવાણા મહીસાગર

પ્રાચીન મંદિર ક્રમ ૧           સંતરામપુર     મહીસાગર

પ્રાચીન મંદિર ક્રમ ૨           સંતરામપુર     મહીસાગર

પ્રાચીન મંદિર ક્રમ ૩           સંતરામપુર     મહીસાગર

ગેબાશાહ વાવ          ચાંપાનેર        પંચમહાલ

વણઝારી વાવ          કાંકણપુર       પંચમહાલ

મંદિર સમૂહ                    પંચમહાલ

પાવાગઢ કિલ્લો        પાવાગઢ/ચાંપાનેર     પંચમહાલ

માચી કિલ્લો            પાવાગઢ/ચાંપાનેર     પંચમહાલ

બવમાન કિલ્લો         પાવાગઢ/ચાંપાનેર     પંચમહાલ

ખુનેશ્વર કિલ્લો          પાવાગઢ/ચાંપાનેર     પંચમહાલ

શિકાર બારીનો કિલ્લો અને ઉલન ઝુલાનની ચોકી               પાવાગઢ/ચાંપાનેર

મલિક નગરની હવેલી          પાવાગઢ/ચાંપાનેર     પંચમહાલ

ગડી કુંડલ દરવાજા             પાવાગઢ/ચાંપાનેર     પંચમહાલ

જય સિંઘનો મહેલ              પાવાગઢ/ચાંપાનેર     પંચમહાલ

સેનાપતિની કોઠી                પાવાગઢ/ચાંપાનેર     પંચમહાલ

મેઢી તળાવ ઉપરનું પેવેલિયન          પાવાગઢ/ચાંપાનેર     પંચમહાલ

માચી હવેલી સામેની મસ્જિદ            પાવાગઢ/ચાંપાનેર     પંચમહાલ

મરાઠાનો મહેલ         પાવાગઢ/ચાંપાનેર     પંચમહાલ

રાણીનો મહેલ          પાવાગઢ/ચાંપાનેર     પંચમહાલ

બંધ            પાવાગઢ/ચાંપાનેર     પંચમહાલ

લીલી ગુંબજ પાસેની કોઠી               પાવાગઢ/ચાંપાનેર     પંચમહાલ

છત્રીસ થાંભલાનું ભોંયરું         પાવાગઢ/ચાંપાનેર     પંચમહાલ

ઝરે-ઇ-ઝમીન           પાવાગઢ/ચાંપાનેર     પંચમહાલ

જામા મસ્જિદ નજીકનો વિસ્તાર          પાવાગઢ/ચાંપાનેર     પંચમહાલ

ઇતેરી મસ્જિદ અને નજીકની ઇમારત            પાવાગઢ/ચાંપાનેર

સૈનિકી મસ્જિદ          પાવાગઢ/ચાંપાનેર     પંચમહાલ

વાંદરા મસ્જિદ          પાવાગઢ/ચાંપાનેર     પંચમહાલ

માંડવી મકબરા         પાવાગઢ/ચાંપાનેર     પંચમહાલ

કમાની મસ્જિદ નજીકનો મકબરો                પાવાગઢ/ચાંપાનેર

બંધથી કસ્બીન તળાવ સુધીની ભુગર્ભીય ચેનલ          પાવાગઢ/ચાંપાનેર

નવલખી તળાવથી જમુના કુંડ સુધીની ભુગર્ભીય ચેનલ           પાવાગઢ/ચાંપાનેર

પથ્થરનો પુલ          પાવાગઢ/ચાંપાનેર     પંચમહાલ

સરીયા વખારિયાની ઉપર આવેલ બેરેક         પાવાગઢ/ચાંપાનેર

મલિક સંદલની વાવ            માંડવી (હાલોલ)        પંચમહાલ

સિંધ માતાની વાવ              હાલોલ પંચમહાલ

ચંદ્રલેખા (સુરજકલા) વાવ              હાલોલ પંચમહાલ

અમથેર માતા મંદિર; નાના મંદિરો              વડનગર       મહેસાણા

વાવ            મોઢેરા  મહેસાણા

હવા મહાલ             મોઢેરા  મહેસાણા

ખાન સરોવર           પાટણ  પાટણ

શક્તિ કુંડ               આખજ મહેસાણા

અંબા માતા મંદિર              ખેરવા  મહેસાણા

શીતળા માતા મંદિર            બુટ્ટાપાલડી      મહેસાણા

નાગફણી માતા મંદિર (મૂર્તિ સાથે)              મેઉ     મહેસાણા

શીતળા માતા મંદિર            લીંચ   મહેસાણા

વાવ            માણસા ગાંધીનગર

ફાટીપાળ દરવાજો              પાટણ

છીંડીયા દરવાજો                પાટણ

બગવાડા દરવાજો              પાટણ

અઘારા દરવાજો                પાટણ

ત્રિપાલીયા દરવાજો             પાટણ

રાજગઢી ટીંબો          ઉમતા  મહેસાણા

શૈલ ગુફાઓ (બૌદ્ધ ગુફાઓ, ખંભાલીડા)          ખંભાલીડા       રાજકોટ

મીનલદેવી વાવ        વીરપુર રાજકોટ

લાખા ફુલાણીનો પાળિયો                અટકોટ રાજકોટ

શિલાલેખ       દરબારગઢમાં   જસદણ રાજકોટ

ગુફાઓ         ડિંગથલો ડુંગર, જસદણ રાજકોટ

ગેલમતા વાવ          ભડલા  રાજકોટ

સંકલેશ્વર મહાદેવ               જુની સાંકળી    રાજકોટ

જૂનો દરબારગઢ                ધોરાજી રાજકોટ

મંદિરો          સુપેડી  રાજકોટ

કુબેર વાવ              મોરબી મોરબી

ડોલીધર ટીંબો          ખોરાણા રાજકોટ

જાડેશ્વર મહાદેવનો શિલાલેખ            વાંકાનેર        મોરબી

પ્રાચીન વાવ            સરવડ મોરબી

જામ મિનારો (ટાવર)           રાજકોટ

પ્રાચીન તળાવ                  વડોદરા

વિદ્યાધર વાવ           સેવાસી વડોદરા

સૂર્ય નારાયણ મંદિર            વડોદરા

રણમુક્તેશ્વર મંદિર                      છોટા ઉદેપુર

કુંડ     ગંભીરપુરા      ઇડર   સાબરકાંઠા

વાવ    ગંભીરપુરા      ઇડર   સાબરકાંઠા

રણમલચોકી    ઇડરિયો ગઢ    ઇડર   સાબરકાંઠા

વાવ            ચોરીવાડ       સાબરકાંઠા

પ્રાચીન મંદિર          દાવડ  સાબરકાંઠા

પ્રાચીન વાવ            લિંભોઇ સાબરકાંઠા

કુંડ             સાબ્લી  સાબરકાંઠા

પ્રાચીન મંદિર          દાવડ  સાબરકાંઠા

મહાદેવ મંદિર          આગિયા સાબરકાંઠા

શિવ મંદિર     ગંછાલી નજીક  કજાવાસ        સાબરકાંઠા

બ્રહ્મા વાવ              ખેડબ્રહ્મા        સાબરકાંઠા

મંદિર ક્રમાંક ૧         ગંછાલી સાબરકાંઠા

મંદિર ક્રમાંક ૨         ગંછાલી સાબરકાંઠા

મંદિર ક્રમાંક ૩         ગંછાલી સાબરકાંઠા

મંદિર ક્રમાંક ૪         ગંછાલી સાબરકાંઠા

મંદિર ક્રમાંક ૫         ગંછાલી સાબરકાંઠા

ગોપનાથ મહાદેવ શિવ પંચાયતન મંદિર                ગોતા (ખેડબ્રહ્મા)        સાબરકાંઠા

શિવ મંદિર     દાંત્રાલ?                દેત્રણ   સાબરકાંઠા

નીલકંઠ મહાદેવ મંદિર         પોશિના

ખંડેરો          નાંદેજ  અરવલ્લી

મહાકાળી મંદિર         નાંદેજ  અરવલ્લી

મહાદેવ મંદિર          નાંદેજ  અરવલ્લી

હનુમાનજી મંદિર               નાંદેજ  અરવલ્લી

શિવ પંચાયતન મંદિર          ભેટાલી અરવલ્લી

શોભાયદા શિવ મંદિર           મોટી બેબર     અરવલ્લી

પ્રાચીન મંદિર          શામળાજી       અરવલ્લી

વાવ            શામળાજી       અરવલ્લી

હરિશ્ચંદ્રની ચોરી         શામળાજી       અરવલ્લી

પગથીયાવાળી વાવ             ટીંટોઈ  અરવલ્લી

વણઝારી વાવ          મોડાસા અરવલ્લી

મંદિર (કુંડ સહિત)              અભાપુર        સાબરકાંઠા

જૈન મંદિર ક્રમાંક ૧             અભાપુર        સાબરકાંઠા

જૈન મંદિર ક્રમાંક ૨             અભાપુર        સાબરકાંઠા

જૈન મંદિર ક્રમાંક ૩             અભાપુર        સાબરકાંઠા

શરણેશ્વર મંદિર         અભાપુર        સાબરકાંઠા

શિવશક્તિ મંદિર                અભાપુર        સાબરકાંઠા

જૈન મંદિર ક્રમાંક ૧             આંતરસુબા     સાબરકાંઠા

જૈન મંદિર ક્રમાંક ૨             આંતરસુબા     સાબરકાંઠા

જૈન મંદિર ક્રમાંક ૩             આંતરસુબા     સાબરકાંઠા

જૈન મંદિર ક્રમાંક ૪             આંતરસુબા     સાબરકાંઠા

શક્તિ મંદિર            આંતરસુબા     સાબરકાંઠા

શિવ મંદિર             આંતરસુબા     સાબરકાંઠા

શિવ પંચાયતન મંદિર ક્રમાંક ૧         આંતરસુબા     સાબરકાંઠા

શિવ પંચાયતન મંદિર ક્રમાંક ૨         આંતરસુબા     સાબરકાંઠા

વાવ            ધોળી વાવ (વિજયનગર)       સાબરકાંઠા

નાગરાણી વાવ (રોડાના મંદિરો)        ખેડ-ચંદરણી    સાબરકાંઠા

સાંથલેશ્વર મહાદેવ મંદિર               માથાસુલિયા    સાબરકાંઠા

ચૌમુખ મહાદેવ મંદિર          હાથરોલ        સાબરકાંઠા

નેમિનાથ જૈન મંદિર (સંવત ૧૩૩૩,૩૫,૩૯ના શિલાલેખો સાથે)  ગિરનાર        જુનાગઢ

વસ્તુપાળ જૈન મંદિર (સંવત ૧૨૮૮ના શિલાલેખ સાથે)  ગિરનાર        જુનાગઢ

વીરજી વોરાની વાવ    હળવદ         સુરેન્દ્રનગર

દેશમાં જે થઈ રહ્યું છે તે ગુજરાતમાં થઈ રહ્યું છે

કેન્દ્ર સરકારે સાંસ્કૃતિક મંત્રાલય માટે 3149.86 કરોડ રુપિયા અને પર્યટન મંત્રાલયને 22147 કરોડ રુપિયાની ફાળવણી કરવામાં આવી છે.

સમગ્ર દેશમાં 321 કેન્દ્રિય સંરક્ષિત સ્મારકોમાં દબાણ થઈ ગયા છે. ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ(એએસઆઈ)ના 24 એવા સ્મારકો ગુમ થઈ ગયા છે.  જે સ્મારકો ગાયબ થયા છે, એ પૈકી અડધા ઉત્તરપ્રદેશના છે.

કેન્દ્રીય સંસ્કૃતિ અને પર્યટન રાજ્યમંત્રી પ્રહલાદસિંહ પટેલે કહ્યું કે રાષ્ટ્રીય સ્મારક અને પુરાવશેષ મિશને પોતાના ડેટાબેઝ માટે એક સમાન ફોર્મેટમાં વિવિધ સ્ત્રોતોથી લગભગ 1,83,345 સ્મારકો અને સ્થળોની માહિતી એકત્ર કરી છે.  રાષ્ટ્રીય રીતે મહત્વના 3691 સ્મારોક છે.

હમણાં સુધી લગભગ 500 શહેરોમાં લગભગ 70000 સ્મારકોના લેઆઉટ પ્લાન તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે.[:hn]गुजरात में, 366 राज्य संरक्षित स्मारकों और केंद्र के स्मारकों सहित कुल 500 ऐतिहासिक स्थानों की हालत बिगड़ रही है। इसकी देखभाल के लिए कोई स्टाफ नहीं है। पूरे गुजरात में 500 स्थानों की देखभाल के लिए 1500 सुरक्षा गार्ड और 2 हजार कर्मियों की आवश्यकता है। इसके विरुद्ध, राज्य के पूरे पुरातत्व विभाग में 341 कर्मचारी स्वीकृत किए गए हैं। लेकिन जिसके खिलाफ 138 कर्मचारी और अधिकारी पैक हैं। जूनागढ़ में ही ऐसे कर्मचारियों की जरूरत है।

हिंदू संस्कृति के 1200 स्थानों को जोड़ा जा सकता है। लगभग 300 हड़प्पा स्थल हैं। अब लोग इस स्थल की भूमि पर खेती करते हैं। साइट चोरी हो रही है। शिकारपुर जैसे कई स्थल हैं। संरक्षित करने की आवश्यकता है। गुजरात में पनपी हिंदू सभ्यताएँ गायब हो रही हैं।

कई पुरानी इमारते नष्ट हो रही है। उस पर खेती।

मौजूदा 366 स्थान

मौजूदा 366 ऐतिहासिक स्थलों में 126 मंदिर हैं। 19 मस्जिदें, 11 जैन मंदिर, 3 मंदिर, 1 गुरुद्वारा हैं। 16 गुफाएँ हैं। इसमें 55 वाव, 20 कुंड हैं। 16 ऐतिहासिक कब्रें हैं। 3 कोर्ट किलों, 23 गेट्स, 7 किलों हैं।

10 साल तक कोई सर्वे नहीं हुआ

पंकज शर्मा निर्देशक हैं। 10 वर्षों से स्मारकों का सर्वेक्षण नहीं किया गया है। जोड़ने के लिए कई नए स्थान हैं। लेकिन ऐसा कुछ नहीं होता है। जब वाईएस रावत निर्देशक थे तब उन्होंने स्मारक की ओर कुछ कदम उठाए। सफाई करने वाले गार्ड थे। यह अब सफाई नहीं है। कायम न रखें। क्योंकि सरकार अनुदान नहीं देती है। कर्मचारियों को छोड़कर, वीआरएस ले रहा है।

खाली जगह

203 रिक्तियां। 60 प्रतिशत सीटें खाली हैं। भरे गए 138 में से 83 अस्थायी कर्मचारी हैं। भाजपा सरकार का पाखंड, जो हिंदुत्ववादी होने का ढोंग करता है, इस तथ्य से स्पष्ट है कि गुजरात सरकार को, जिसका ध्यान रखना पड़ता है, उसमें 126 मंदिर और 200 हिंदू संस्कृति से जुड़े ऐतिहासिक स्थान हैं। इस प्रकार 366 में से 326 हिंदू सभ्यता से जुड़े हैं। उस स्मारक के साथ छेड़छाड़ की जा रही है। हिंदू संस्कृति नष्ट हो रही है। भाजपा सरकार मंदिरों का उतना ही नुकसान कर रही है जितना बाबर और गजनी ने किया था। सरकार हिंदू सभ्यता को बनाए रखने के लिए कुछ नहीं करती है। 500 साइटों के अलावा, 1,200 अन्य ऐतिहासिक स्थल हैं जिन्हें स्मारकों को घोषित करने की आवश्यकता है। लेकिन भाजपा सरकार हिंदू संस्कृति को बनाए रखने में दिलचस्पी नहीं ले रही है। लेकिन वह हिंदुओं के नाम पर वोट हासिल करना पसंद करते हैं।

कर्मचारियों की कमी के कारण, राज्य में पुरानी ऐतिहासिक इमारतों का नियमित रूप से निरीक्षण नहीं किया जाता है। ऐतिहासिक इमारतों के आसपास अवैध निर्माण नहीं रुकता। ऐतिहासिक स्थलों को नुकसान पहुंचना बंद नहीं होगा। राज्य में कई ऐतिहासिक-पौराणिक विरासतों का राज्य आज अव्यवस्था की स्थिति में है। इन जर्जर ऐतिहासिक इमारतों की देखभाल करने वाला कोई नहीं है।

विधायक का सवाल

अहमदाबाद के विधायक गयासुद्दीन शेख ने भी विधानसभा में एक सवाल पूछा। अहमदाबाद शहर एक विरासत शहर बन गया है, लेकिन अभी तक विदेशी पर्यटकों के लिए एक पर्यटन योजना विकसित नहीं हुई है। अहमदाबाद शहर और राज्य भर में कई ऐतिहासिक इमारतें हैं जो विरासत सूची में नहीं हैं और पुरातत्व विभाग में अपर्याप्त कर्मचारियों के कारण विरासत की स्थिति प्राप्त नहीं कर सकती है।

बोगस हेरिटेज एनओसी मुद्दा बनाया जा रहा है लेकिन इसकी जांच के लिए कोई स्टाफ नहीं है। यदि अहमदाबाद शहर में सरखेज रोजा, जामा मस्जिद सहित ऐतिहासिक स्थानों पर पर्यटकों के लिए पर्याप्त सुविधाएं स्थापित की जाती हैं, तो दुनिया भर से पर्यटकों को गुजरात लाया जा सकता है।

भाजपा सरकार पर्यटकों को आकर्षित करने के लिए सुविधाओं के निर्माण के बजाय केवल विज्ञापन-विपणन पर पैसा खर्च कर रही है।

पुरातत्व विभाग में भ्रष्टाचार ने मुझे दूर कर दिया है। लेन-देन के बिना एक भी फ़ाइल आगे नहीं बढ़ती है। लंबे समय से, फाइलें अनुमोदन और निर्णय के संदर्भ में खर्च होती रही हैं।

366 राज्य संरक्षित स्मारकों की सूची

अमृतवर्षी का वाव पंचकुवा अहमदाबाद

कांकरिया झील, अहमदाबाद के पास डच मकबरा

खान झील ढोलका अहमदाबाद

प्राचीन मस्जिद ईसानपुर अहमदाबाद

प्राचीन वाव काठवाड़ा अहमदाबाद

टिम्बो बाबरा अमरेली

आदिनाथ मंदिर गिर सोमनाथ

कंधमर्द गिर सोमनाथ में दो शिलालेख

गंगानाथ महादेव मंदिर गिर सोमनाथ

प्राचीन शिव मंदिर कसारा बनासकांठा

कुम्भेश्वर महादेव कुंभारिया बनासकांठा

कांतिवास बनासकांठा कांतिवास के पास

मंदिर नंबर 4 बनासकांठा

मंदिर नंबर 4 बनासकांठा

मंदिर नंबर 4 बनासकांठा

मंदिर नंबर 4 बनासकांठा

मंदिर नंबर 4 बनासकांठा

मंदिर नंबर 1 (महुदी के पास) बनासकांठा

मंदिर नंबर 4 बनासकांठा

मंदिर नंबर 4 बनासकांठा

मंदिर नंबर 4 बनासकांठा

वाव ह्लाद बनासकांठा

प्राचीन मंदिर हलाद बनासकांठा

मूलेश्वर महादेव मंदिर पादन बनासकांठा

कपिलेश्वर महादेव मंदिर वाव बनासकांठा

मिथिवाव पालनपुर बनासकांठा

जालोरगढ़ टिम्बो जालोरगढ़, ता। राधनपुर पाटन

कड़िया डूंगर गुफाएँ ज़ज़पुर भरूच

हार्पिया टिम्बो बुदेल भावनगर

गंगा छाता भावनगर

पुराने दरबारगढ़ भावनगर की नक्काशी

भवनाथ मंदिर भावनगर

महुवा के पास फिरंगी देवल कलसार। भावनगर

गोपनाथ मंदिर तलजा भावनगर की दीवार और छत पर पेंटिंग

ब्रह्मकुंड शिहोर भावनगर

सतशरी सिहोर भावनगर

मीनारा लोलियाना भावनगर

प्राचीन मंदिर गुंडी भावनगर

कुंड, तोरण कपडवंज खेड़ा

वाव 2 (धोली कुई) कपडवंज खेड़ा

वोरी वाव (बत्तीस कोठा वाव 🙂 कपडवंज खेड़ा

वाव बड़ताल खेड़ा बड़ा तोड़ा

ववमहमदवद खद

भद्रकाली माता वाव उमरेठ आनंद

भदेसर मंदिर अंजार तालुका कच्छ

डिप्टी कलेक्टर ऑफिस (मैकमुर्डो का बंगला) अंजार कच्छ की दीवारों पर चित्र

शैल गुफा नंबर 1 देशलपार कच्छ

शैल गुफा नंबर 3 देशलपार कच्छ

पुनेश्वर मंदिर पुनागढ़, लखेडी के पास कच्छ

वदिमेदी शैव मठ पुनागढ़ कच्छ

कंथकोट कंथकोट कच्छ के दरवाजे

जैन मंदिर कंठकोट कच्छ

सूर्य मंदिर कंठकोट कच्छ

शिव मंदिर केरा कच्छ

राम कुंड भुज कच्छ

पुराना मंदिर भदेसर कच्छ

आई नो देरो (शिव मंदिर) चित्रोद-मेवासा कच्छ

पुरानी पटगढ़ के पास शर्मीली गुफाएँ

पाबुमथ की टिंबो सुवाई कच्छ

शोभरल का टिम्बो चंपारण कच्छ

पादरगढ़ कच्छ

लखपत किला लखपत कच्छ

भुवदेश्वर महादेव मंदिर भुवद कच्छ

लखपत गुरुद्वारा साहिब लखपत कच्छ

कीर्ति स्तम्भ माछरदा जामनगर

प्राचीन मंदिर दतराना देवभूमि द्वारका

पाटन की शैल गुफा या खपरा-कोडिया का तहखाना पाटन, जमजोधपुर जामनगर

अमरा टिम्बो अमरा जामनगर

शिव मंदिर खिमराणा जामनगर

कोथो 2 (भुजियो) जामनगर

खंभलिया दरवाजा जामनगर जामनगर

जुम्मा मस्जिद जामनगर जामनगर का शिलालेख

नागनाथ मंदिर जामनगर जामनगर

लाखों झीलें और मीनारें जामनगर जामनगर

नर्मना टिम्बो नर्मना जामनगर

बेड टिम्बो बेड जामनगर

स्वर्गीय टिम्बा स्वर्गीय जामनगर

लखावल टिम्बो लखावल जामनगर

वसई टिम्बो वसई जामनगर

युद्ध स्मारक पलियास शेखपत जामनगर

कोथो जोडिया जामनगर

कालिका माता मंदिर धर्मसन वेल देवभूमि द्वारका

भूचर मोरी पल्यो ध्रोल जामनगर

किलेश्वर राव की नेस घुमली देवभूमि द्वारका के पास किले

गणेश मंदिर घुमली देवभूमि द्वारका

नवलखा मंदिर, घुमली घुमली देवभूमि द्वारका

घमली देवभूमि द्वारका, छलेसर झील के किनारे एक प्राचीन मंदिर

रामपोल दरवाजा घुमली देवभूमि द्वारका

विकिया वव घुमली देवभूमि द्वारका

पुत्र कंसारी देवभूमि द्वारका

पांच मंदिर देवभूमि द्वारका

भीमेश्वर महादेव देवभूमि द्वारका के मंदिर

भवनेश्वर भुवनेश्वर देवभूमि द्वारका के दो मंदिर

फोर्ट मोड़ पर देवभूमि द्वारका

वाव देवभूमि द्वारका

ढींगेश्वर महादेव मंदिर; शैल गुफाएं देवभूमि द्वारका

पनोटी मंदिर / शनिदेव मंदिर हटला देवभूमि द्वारका

शनि वव देवभूमि द्वारका

मोदपर टिम्बो मोदपर जामनगर

मंदिर; दो शिलालेख Un (अजर पार्श्वनाथ) ऊना गिर सोमनाथ

गर्म पानी के सात कुएं तुलसीश्याम ऊना-तुलसीश्याम रोड गिर सोमनाथ

झील ऊना-तुलसीश्याम रोड गिर सोमनाथ के पास शिलालेख

भीमछाड़ गिर सोमनाथ

गुप्त प्रयाग ऊना गिर सोमनाथ

गुप्त प्रयाग कुंड ऊना गिर सोमनाथ

जुम्मा मस्जिद डेलवाड़ा गिर सोमनाथ

मीनारवाली मस्जिद डेलवाड़ा गिर सोमनाथ

वेजल कोथो देलवाड़ा गिर सोमनाथ

शाह कोथो देलवाड़ा गिर सोमनाथ

सना गुफाएं साना-वानखिया गिर सोमनाथ

जामा मस्जिद कुतियाना पोरबंदर में दो शिलालेख

कुटियाना पोरबंदर, पुजारी वाव में क्षत्रपाल की दो मूर्तियाँ

आदि कदी वव उपरकोट जूनागढ़

जुम्मा मस्जिद और तोप (नीलम और पत्थर) उपरकोट जूनागढ़ जूनागढ़

नवघन कुवो जूनागढ़ जूनागढ़ जूनागढ़

रम्मंडलिक (संवत 1908) का शिलालेख जूनागढ़

सैन्य वाव उपरकोट जूनागढ़

अशोक के शिलालेख जूनागढ़ की प्रतिकृति

दामोदर कुंड जूनागढ़ जूनागढ़

दातार न छिलो जूनागढ़

बोरदेवी के पास बोरिया बौद्ध स्मारक लिमखेड़ी, वाडी-लिमखेड़ी जूनागढ़

धोरी (पीर) मकबरा जूनागढ़

नरसिंह मेहता का चोर जूनागढ़

बाबई राजा जूनागढ़ का मकबरा

नागाबीबी का मकबरा, बाबा सैयद जूनागढ़ के साथ

पंचेश्वर गुफाएं जूनागढ़ जूनागढ़

महाबत समाधि जूनागढ़

मातृ माता का मंदिर जूनागढ़

माई गडेची का शिलालेख जूनागढ़

कालिका माता गिरनार पर जूनागढ़

गुरु दत्तात्रेय गिरनार पर जूनागढ़

गोरख शिखर तुक गिरनार पर जूनागढ़

गौमुख गिरनार पर जूनागढ़

भीम कुंड गिरनार पर जूनागढ़

भैरव जीप गिरनार पर जूनागढ़

रामचंद्रजी की पादुका गिरनार पर जूनागढ़

हनुमान धरा गिरनार पर जूनागढ़ जूनागढ़

हाथी के चरणों में जूनागढ़

भीमदेवल (सूर्य मंदिर) भीमदेवल गिर सोमनाथ

बौद्ध स्तूप – वज़ीर पनात की कोथो हदमतिया गिर सोमनाथ

विष्णु मंदिर ओदार पोरबंदर

सूर्य मंदिर नंबर 1 ओदार पोरबंदर

सूर्य मंदिर नं .5 ओदार पोरबंदर

खिमेश्वर महादेव मंदिर कुचड़ी पोरबंदर

चदेश्वर महादेव मंदिर छाया पोरबंदर

ढींगेश्वर महादेव मंदिर छाया पोरबंदर

कस्तूरबा का घर पोरबंदर पोरबंदर

सरतंजी के चोर पोरबंदर पोरबंदर

सूर्य मंदिर और सप्तमातृका मंदिर बोरीचा पोरबंदर

जलेश्वर महादेव मंदिर फताना पोरबंदर

पांच मंदिर बालेज पोरबंदर

नंदेश्वर महादेव बोखिरा पोरबंदर

चामुंडा माता मंदिर पुरानी बोखिरा पोरबंदर

सात मंदिर भंसरा पोरबंदर

प्राचीन मंदिर (माधवराज मंदिर के पास) माधवपुर गढ़ पोरबंदर

प्राचीन मंदिर मियाणी पोरबंदर

पंचायतन मंदिर विसवाड़ा पोरबंदर

वाव विसवाड़ा पोरबंदर

धनवंतरी की पालियो जूनागढ़ में एक बड़ी धनेटी माली की झोपड़ी है

दाह संस्कृति का स्मारक पत्थर बगसरा-घने जूनागढ़

जडेश्वर महादेव मंदिर अमरद पोरबंदर

बिलेश्वर महादेव मंदिर बिलेश्वर पोरबंदर

बैंगनी गुफाएँ रणवव पोरबंदर

नानी वाव धंधुसर जूनागढ़ का शिलालेख

जुम्मा मस्जिद की छतरी और छत वंथली जूनागढ़

रा’खेंगर का महल eng (अब गिरनार जैन मंदिर का हिस्सा) गिरनार पर जूनागढ़

विजयेश्वर महादेव का शिलालेख – 16/1908 जूनागढ़

सूर्यकुंड धंधुसर जूनागढ़

रा खेंगर वाव वंथली जूनागढ़

होटल पद्मिनी की गुफाएँ जेसलपुर जूनागढ़

प्राचीन मंदिर (ओमनाथ महादेव मंदिर) उमबा गिर सोमनाथ

हज़रत शाह की कब्र; मलिक अयाज गिर सोमनाथ का मकबरा

कालीमाता का मंदिर नवग्रह गिर सोमनाथ

गायत्री मंदिर (और इसका द्विभाषी पाठ) प्रश्नावली सूत्रपाड़ा

प्राची कुंड ऊना-वेरावल रोड गिर सोमनाथ

मूल प्राची ऊना-वेरावल रोड गिर सोमनाथ

काजी मस्जिद का शिलालेख – एच.एस. 303 प्रभास पाटन जूनागढ़

गोरखनाथ महादेव गोरखमाधि जूनागढ़

जैन मंदिर गिर सोमनाथ

झील प्रभास पाटन गिर सोमनाथ

नागरा के तिमबो प्रभास पाटन गिर सोमनाथ

नेक मोहम्मद मस्जिद प्रभास पाटन गिर सोमनाथ

प्राचीन गुफाएँ प्रभास पाटन गिर सोमनाथ

प्राचीन जैन मंदिर (संग्रहालय भवन) प्रभास पाटन गिर सोमनाथ

भद्रकाली का शिलालेख प्रभास पाटन गिर सोमनाथ

महिपुरी मस्जिद प्रभास पाटन गिर सोमनाथ

मंगरोली शाह मकबरे और शाह मकबरे में शिलालेख प्रभास पाटन गिर सोमण के साथ

हाथ

मुजफ्फर मस्जिद प्रभास पाटन गिर सोमनाथ का शिलालेख

बड़े दरवाजे के पास शिलालेख प्रभास पाटन गिर सोमनाथ

रियापिर मस्जिद प्रभास पाटन गिर सोमनाथ की छत

रुद्रेश्वर प्रभास पाटन गिर सोमनाथ

वेणेश्वर महादेव मंदिर प्रभास पाटन गिर सोमनाथ

वेरावल द्वार प्रभास पाटन गिर सोमनाथ

सुल्तान अहमद का शिलालेख (एच.एस. 404 – 16) प्रभास पाटन गिर सोमनाथ

सूर्य मंदिर शीतला मंदिर के पास, नगर तेम्बा प्रभास पाटन गिर सोमनाथ

साव तिमबो प्रभास पाटन गिर सोमनाथ

जुम्मा मस्जिद का शिलालेख (3 एडी) (ईस्वी सन् 121-9) वेरावल गिर सोमनाथ

हर्षमाता मंदिर वेरावल गिर सोमनाथ का शिलालेख

मंडोर सवाणी-गिर गिर सोमनाथ की बौद्ध गुफाएँ

चवन कुंड सुतप्रदा गिर सोमनाथ

नवदुर्गा मंदिर सूत्रपाड़ा गिर सोमनाथ

चौमुखी वाव चौबारी सुरेन्द्रनगर

झील के पास मंदिर चौबारी सुरेंद्रनगर

तारनेतर मंदिर तारनेतर सुरेंद्रनगर

मुनिबाबा मंदिर थानगढ़ सुरेंद्रनगर

पंचायतन मंदिर परबाड़ी सुरेंद्रनगर

गुफाएँ भीमोरा सुरेंद्रनगर

जिन दरवाजा झिंझुवाड़ा सुरेंद्रनगर

डिंक गेट झिंझवाड़ा सुरेंद्रनगर

साउथ गेट झिनजवाड़ा सुरेंद्रनगर

वेस्ट गेट झिनजवाड़ा सुरेंद्रनगर

मांडपोल दरवाजा ज़िंजूवाड़ा सुरेंद्रनगर

राजेश्वरी गेट झिनजवाड़ा सुरेंद्रनगर

झींझुवाड़ा सुरेंद्रनगर झील

जिन्नाद कुंड 2 (दो) झिनजवाड़ा सुरेंद्रनगर

प्राचीन द्वार कांकवती सुरेंद्रनगर के अवशेष

मातृ वव कंकवती सुरेंद्रनगर

चंद्रिसार झील प्रतापपुर सुरेंद्रनगर

प्राचीन वाव हमपुर सुरेंद्रनगर

ग्रामदेवी मंदिर कलमाड सुरेंद्रनगर

गंगावो कुंड और इसके चार मंदिर डेडादरा सुरेंद्रनगर

मानव मम मंदिर दद्दारा सुरेंद्रनगर

रतबा उर्फ ​​राजबाई वाव रामपारा सुरेंद्रनगर

गंगा वव वधवन सुरेंद्रनगर

माधव वाधवान सुरेंद्रनगर

वाव धंधलपुर सुरेंद्रनगर

सुंदरी भवानी मंदिर हलवाड़ मोरबी

कब्रिस्तान के पास पालियो मोरबी

शरणेश्वर मंदिर में प्राचीन वाव मोरबी

टॉम कोरिया का मकबरा राजगढ़ी, सनवाली बीच के पास सूरत

राधाकृष्ण मंदिर धरमपुर वलसाड

अम्बापुर का वाव अम्बापुर गांधीनगर

अर्जुन चोरी कलेश्वरी स्मारक समुहा लावण महिसागर

हेडंबा कुंड कलेश्वरी स्मारक समुहा लावण महिसागर

मंदिर कलेश्वरी स्मारक समुहा लावण महिसागर तीन प्रवेश द्वार के साथ

गृहीत मंदिर कलेश्वरी स्मारक समुहा लावण महिसागर

भीम चोरी कलेश्वरी स्मारक समुहा लावण महिसागर

वाहुनी वव कलेश्वरी स्मारक समुहा लावण महिसागर

शिक मधि कलेश्वरी स्मारक समुहा लावण महिसागर

शिलालेख वाला मंदिर या कलेश्वरी माता का मंदिर कलेश्वरी स्मारक समुहा लावण महिसागर

सास के वव कालेश्वरी स्मारक समुहा लावण महिसागर

प्राचीन मंदिर नंबर 1 संतरामपुर महिसागर

प्राचीन मंदिर नंबर 4 संतरामपुर महिसागर

प्राचीन मंदिर नंबर 4 संतरामपुर महिसागर

गेबशाह वव चंपानेर पंचमहल

वनजारी वव कंकनपुर पंचमहल

मंदिर का सेट पंचमहल

पावागढ़ किला पावागढ़ / चंपानेर पंचमहल

माची किला पावागढ़ / चंपानेर पंचमहल

बावन किला पावागढ़ / चंपानेर पंचमहल

खूनेश्वर किले पावागढ़ / चंपानेर पंचमहल

शिकार बाड़ी किला और उलान ज़ुल्लान आउटपोस्ट पावागढ़ / चंपानेर

मलिक नगर हवेली पावागढ़ / चंपानेर पंचमहल

गादी कुंडल दरवाजा पवागढ़ / चंपानेर पंचमहल

जय सिंह का महल पावागढ़ / चंपानेर पंचमहल

सेनापति की कोठी पावागढ़ / चंपानेर पंचमहल

मेधी झील पावागढ़ / चंपानेर पंचमहल के ऊपर मंडप

माची हवेली के सामने मस्जिद पावागढ़ / चंपानेर पंचमहल

मराठा पैलेस पावागढ़ / चंपानेर पंचमहल

रानी का महल पावागढ़ / चंपानेर पंचमहल

बंद पवागढ़ / चंपानेर पंचमहल

ग्रीन डोम के पास कोठी पावागढ़ / चंपानेर पंचमहल

पावागढ़ / चंपानेर पंचमहल, छत्तीस स्तंभों का तहखाना

ज़रे-ए-ज़मीन पवागढ़ / चंपानेर पंचमहल

जामा मस्जिद पावागढ़ / चंपानेर पंचमहल के पास का क्षेत्र

इतेरी मस्जिद और पास की इमारत पावागढ़ / चंपानेर

सैनिक मस्जिद पावागढ़ / चंपानेर पंचमहल

वंदरा मस्जिद पावागढ़ / चंपानेर पंचमहल

मांडवी मकबरा पावागढ़ / चंपानेर पंचमहल

कमानी मस्जिद पावागढ़ / चंपानेर के पास मकबरा

बांध से कासबीन झील तक का भूमिगत चैनल पावागढ़ / चंपानेर है

नवलाखी झील से जमुना कुंड पावागढ़ / चंपानेर तक का भूमिगत चैनल

पत्थर का पुल पावागढ़ / चंपानेर पंचमहल

सरिया वखारिया के ऊपर बैरक पवागढ़ / चंपानेर

मलिक संदल की वाव मांडवी (हलोल) पंचमहल

सिंध माता वाव हालोल पंचमहल

चंद्रलेखा (सूरजकला) वाव हलोल पंचमहल

अम्थर माता मंदिर; छोटे मंदिर वडनगर मेहसाणा

वाव मोढेरा मेहसाणा

हवा महल मोढ़ेरा मेहसाणा

खान सरोवर पाटन पाटन

शक्ति कुंड आखाज मेहसाना

अंबा माता मंदिर खेरवा मेहसाणा

शीतला माता मंदिर बटापाल्डी मेहसाणा

नागफणी माता मंदिर (मूर्ति के साथ) मेव मेहसाणा

चेचक माता मंदिर लिंच मेहसाणा

वाव मनसा गांधीनगर

फातिपाल दरवाजा पाटन

छिंदिया दरवाजा पाटन

बगवाड़ा दरवाजा पाटन

अगहरा दरवाजा पाटन

त्रिपलिया दरवाजा पाटन

राजगढ़ी तिमबो उमता मेहसाना

शैल गुफाएं (बौद्ध गुफाएं, खंभालिदा) खंभालिदा राजकोट

मीनलदेवी वाव वीरपुर राजकोट

लाखा फुलानी की पालियो अटकोट राजकोट

दरबारगढ़ में शिलालेख जसदण राजकोट

गुफाएं डिंगथलो डूंगर, जसदान राजकोट

गेलमाता वव भदला राजकोट

संकलेश्वर महादेव पुरानी संकाली राजकोट

पुराना दरबारगढ़ धोराजी राजकोट

मंदिर सुपेदी राजकोट

कुबेर वव ​​मोरबी मोरबी

डोलीधर टिमबो खोराना राजकोट

जादेश्वर महादेव वांकानेर मोरबी का शिलालेख

प्राचीन वाव सर्वद मोरबी

जाम मीनार (टॉवर) राजकोट

प्राचीन झील वडोदरा

विद्याधर वाव सेवासी वडोदरा

सूर्य नारायण मंदिर वडोदरा

रणमुक्तेश्वर मंदिर छोटा उदेपुर

कुंड गंभीरपुरा इदर साबरकांठा

वाव गंभीरपुरा इदर सबरकांठा

रणमलचोकी इदरियो गढ़ इदर सा। बरकांठा

वाव चोरिवाड साबरकांठा

प्राचीन मंदिर दावड़ साबरकांठा

प्राचीन वाव लिम्भोई साबरकांठा

कुंड सबली साबरकांठा

प्राचीन मंदिर दावड़ साबरकांठा

महादेव मंदिर अगरिया साबरकांठा

काजवास साबरकांठा शिव मंदिर गंचली के पास

ब्रह्म वव खदब्रह्म साबरकांठा

मंदिर नं। 1 गांचली साबरकांठा

मंदिर नं 2 गंचली साबरकांठा

मंदिर नं 2 गंचली साबरकांठा

मंदिर नं 2 गंचली साबरकांठा

मंदिर नं 2 गंचली साबरकांठा

गोपनाथ महादेव शिव पंचायत मंदिर गोटा (खेड़ब्रह्म) साबरकांठा

शिव मंदिर दंताल? तीन साबरकांठा

नीलकंठ महादेव मंदिर पोशीना

खंडहर नंदीज अरावली

महाकाली मंदिर नंदीज अरावली

महादेव मंदिर नंदीज अरावली

हनुमानजी मंदिर नंदीज अरावली

शिव पंचायत मंदिर भेटली अरावली

शोभायादा शिव मंदिर मोती बीबर अरावली

प्राचीन मंदिर शामलाजी अरावली

वाव शामलाजी अरावली

हरिश्चंद्र की चोरी शामलाजी अरावली

कदम वव तिनताई अरावली

वनजारी वव मोदसा अरावली

मंदिर (कुंड सहित) अभापुर साबरकांठा

जैन मंदिर नंबर 1 अभापुर साबरकांठा

जैन मंदिर नंबर 2 अभापुर साबरकांठा

जैन मंदिर नंबर 2 अभापुर साबरकांठा

शरणेश्वर मंदिर अभापुर साबरकांठा

शिवशक्ति मंदिर अभापुर साबरकांठा

जैन मंदिर नंबर 1 अंटारसुबा साबरकांठा

जैन मंदिर नंबर 3 अंटार्सुबा साबरकांठा

जैन मंदिर नंबर 3 अंटार्सुबा साबरकांठा

जैन मंदिर नंबर 3 अंटार्सुबा साबरकांठा

शक्ति मंदिर अंटसुबा साबरकांठा

शिव मंदिर Antarsuba Sabarkantha

शिव पंचायत मंदिर नं। 1 अंतसुबा साबरकांठा

शिव पंचायत मंदिर नंबर 2 अंटार्सुबा साबरकांठा

वाव ढोली वाव (विजयनगर) साबरकांठा

नागरानी वाव (रोड़ा के मंदिर) खेड़-चंदारानी साबरकांठा

संथलेश्वर महादेव मंदिर मथासुलिया साबरकांठा

चौमुख महादेव मंदिर हाथरोल साबरकांठा

नेमिनाथ जैन मंदिर (संवत 16,7,8 के शिलालेखों) के साथ गिरनार जूनागढ़

वास्तुपाल जैन मंदिर (संवत 12 के शिलालेख के साथ) गिरनार जूनागढ़

वीरजी वोरा का वाव हलवेद सुरेंद्रनगर

देश में जो हो रहा है वह गुजरात में हो रहा है

केंद्र सरकार ने संस्कृति मंत्रालय के लिए 3149.86 करोड़ रुपये और पर्यटन मंत्रालय के लिए 22147 करोड़ रुपये आवंटित किए हैं।

देश भर में 321 केन्द्र द्वारा संरक्षित स्मारकों पर दबाव डाला गया है। भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण (एएसआई) ने ऐसे 24 स्मारकों को खो दिया है। गायब होने वाले आधे स्मारक उत्तर प्रदेश के हैं।

केंद्रीय संस्कृति और पर्यटन राज्य मंत्री प्रह्लादसिंह पटेल ने कहा कि राष्ट्रीय स्मारक और पुरातत्व मिशन ने अपने डेटाबेस के लिए एक समान प्रारूप में विभिन्न स्रोतों से लगभग 1,83,345 स्मारकों और स्थलों की जानकारी एकत्र की है। राष्ट्रीय महत्व के ३६ ९ १ स्मारोक हैं।

अब तक लगभग 500 शहरों में लगभग 70,000 स्मारकों की लेआउट योजना तैयार की गई है।[:]