1 લાખ રેતી ચોરોએ 200 નદી લૂંટી, 30 હજાર પકડાયા

દર વર્ષે સરેરાશ 7થી 8 હજાર ફરિયાદો અને ગુનાઓ Gujarat; 1 lakh sand thieves looted 200 rivers, 30 thousand caught हर साल एवरेज 7 से 8 हज़ार शिकायतें और क्राइम, गैरकानूनी रेत माइनिंग को लेकर हर साल एवरेज 7 से 8 हज़ार शिकायतें और क्राइम दर्ज होते हैं। ગેરકાયદેસર રેતી ખનન અંગે દર વર્ષે સરેરાશ 7થી 8 હજાર ફરિયાદ અને ગુના નોંધાય છે.

દિલીપ પટેલ
અમદાવાદ, 18 જૂલાઈન 2026
ગુજરાતની 17 મુખ્ય અને 182 અન્ય નદીઓમાંથી લીઝ અને લીઝ વગર વ્યાપક પ્રમાણમાં રેલી કાઢી લેવામાં આવી છે. જ્યાં રહી ગઈ છે ત્યાં થોડા વર્ષોમાં કાઢી લેવાશે.

સંસદ અને વિધાનસભામાં રજૂ કરેલા અહેવાલ મુજબ, ગુજરાતમાં 4 વર્ષમાં 30 હજાર 146 ગેરકાયદેસર ખનનના કેસો નોંધાયા હતા.

ગુજરાતમાં નદીઓમાંથી ગેરકાયદેસર રેતી ખનન અંગે દર વર્ષે સરેરાશ 7થી 8 હજાર ફરિયાદ અને ગુનાઓ નોંધાય છે.

સંસદ અને વિધાનસભામાં રજૂ કરેલા અહેવાલ મુજબ, ગુજરાતમાં 4 વર્ષમાં 30 હજાર 146 ગેરકાયદેસર ખનનના કેસો નોંધાયા હતા.

નદીના પટમાંથી થતી આ ચોરી રોકવા માટે ખાણ-ખનીજ વિભાગ, સ્થાનિક પોલીસ અને ફ્લાઈંગ સ્ક્વોડ જવાબદાર છે.

રાજ્યમાં ગેરકાયદેસર ખાણકામ માટે વસૂલવામાં આવેલા દંડમાં 144 ટકાનો વધારો થયો છે.

2017-21ની વચ્ચેના ચાર વર્ષના સમયગાળા દરમિયાન ગુજરાતમાં નોંધાયેલા ગેરકાયદેસર ખાણકામના કેસોની સંખ્યામાં 10 ટકાનો ઘટાડો થયો છે.

નદીઓમાં 2018માં ગુજરાતના ભૂતપૂર્વ મુખ્યમંત્રી વિજય રૂપાણી દ્વારા શરૂ કરાયેલ ડ્રોન સર્વેલન્સ પ્રોજેક્ટ બંધ કરવામાં આવ્યો છે.

સૌથી વધુ વસૂલાત છોટા ઉદેપુર અને કચ્છના આદિવાસી જિલ્લાઓમાંથી થઈ છે, જે મુખ્ય અને ગૌણ ખનિજોથી સમૃદ્ધ માનવામાં આવે છે.

2021-22 માં, વિભાગે લગભગ રૂ. 105 કરોડ વસૂલ્યા છે, જે ગયા નાણાકીય વર્ષના રૂ. 103 કરોડ કરતાં માત્ર બે ટકા વધુ નથી, પરંતુ 2016-17 માં વસૂલવામાં આવેલા રૂ. 43 કરોડ કરતાં પણ 144 ટકા વધુ છે, ભૂસ્તરશાસ્ત્ર કમિશનરના ડેટા મુજબ.

2016-17 અને 2021-22 (ડિસેમ્બર 2021 સુધી) ની વચ્ચે, દંડ તરીકે રૂ. 691 કરોડથી વધુ વસૂલવામાં આવ્યો હતો. .

જ્યારે છોટા ઉદેપુર (ફ્લોરસ્પાર અને ડોલોમાઇટ માટે પ્રખ્યાત) માં મહત્તમ વસુલાત (રૂ. 41 કરોડ), કચ્છ (બોક્સાઇટ, ચૂનાનો પથ્થર, લિગ્નાઇટ) અને સુરેન્દ્રનગર (સબ-બિટ્યુમિનસ કોલસો) માં પણ અનુક્રમે રૂ. 38 કરોડ અને રૂ. 35 કરોડની ઊંચી વસૂલાત થઈ હતી.

ગીર સોમનાથ: નાંદરખ ગામ

માલણ નદીમાં ગેરકાયદે રેતી કાઢી ગયા.
માલણ નદીની કુદરતી રચનાને ભારે નુકસાન પહોંચ્યું છે.

ગીર સોમનાથ : જિલ્લાના ઉના તાલુકાના નાંદરખ ગામમાં ગેરકાયદે રેતી ખનનના મુદ્દે ગ્રામજનોમાં ભારે રોષ છે. ગામમાંથી પસાર થતી માલણ નદીના કાંઠે મોટી સંખ્યામાં ગ્રામજનોએ એકત્રિત થઈ વિરોધ પ્રદર્શન કર્યું હતું.
વર્ષોથી ચાલતા ગેરકાયદે રેતી ખનનના કારણે માલણ નદીની કુદરતી રચનાને ભારે નુકસાન પહોંચ્યું છે, નદીનું તળ ઊંડુ થઈ ગયું છે અને રક્ષણાત્મક પાળો નબળો પડવા ઉપરાંત કેટલાક સ્થળોએ તોડી પાડવામાં આવ્યો છે. તેના કારણે જ તાજેતરના ભારે વરસાદ દરમિયાન નદીનું પાણી ગામમાં ઘૂસી આવતાં 60થી વધુ રહેણાંક મકાનોમાં પાણી ભરાઈ ગયું હતું અને લાખો રૂપિયાનું નુકસાન થયું હતું.

નદીમાં દિવસ-રાત ટ્રેક્ટર, ડમ્પર અને ચારથી વધુ JCB મશીનોની મદદથી મોટા પ્રમાણમાં ગેરકાયદે રેતીનું ખનન કરવામાં આવે છે.
રેતીનું ઉના તાલુકાના વિવિધ વિસ્તાર ઉપરાંત દીવ સુધી આપવામાં આવે છે.

ભૂગર્ભ જળસ્તર પણ સતત નીચે જઈ રહ્યું છે. પરિણામે ખેડૂતોને સિંચાઈ માટે તેમજ ગ્રામજનોને પીવાના પાણી માટે મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે.
નદીનું પર્યાવરણ, જળપ્રવાહ અને જૈવ વૈવિધ્ય પણ ગંભીર રીતે પ્રભાવિત થયું છે.

પાણખાણ, નેસડા અને પસવાળા, કાંધી ગામોની આસપાસ પણ કથિત રીતે મોટા પ્રમાણમાં ગેરકાયદે રેતી ખનન થઈ રહ્યું છે.

ખનીજ વિભાગ, મામલતદાર કચેરી અને જિલ્લા તંત્ર સમક્ષ અનેક વખત રજૂઆતો કરવા છતાં આજદિન સુધી કોઈ કાયમી અને અસરકારક કાર્યવાહી કરવામાં આવી નથી. ક્યારેક બે-ચાર રેતી ભરેલા વાહનો ઝડપી કાર્યવાહીનો સંતોષ માનવામાં આવે છે, પરંતુ ગેરકાયદે ખનનના મુખ્ય સૂત્રધાર સામે કડક કાર્યવાહી થતી નથી.

રેતીથી ભરેલા ઓવરલોડ ટ્રેક્ટર અને ડમ્પરો ગામના આંતરિક તેમજ મુખ્ય માર્ગો પરથી સતત અવરજવર કરતા હોવાથી અનેક રસ્તાઓ બેસી ગયા છે અને રોડને પણ ભારે નુકસાન પહોંચી રહ્યું છે. અકસ્માતનો ભય પણ વધ્યો છે.

ઉના પ્રાંત અધિકારી કૌશિક પરમારે જણાવ્યું હતું કે, “સમગ્ર મામલાની જાણ ખાણ અને ખનીજ વિભાગને કરવામાં આવી છે અને તપાસ માટે ટીમને સ્થળ પર મોકલવામાં આવી હતી. જોકે, સંબંધિત અધિકારીઓ ગાંધીનગર બેઠકમાં હોવાથી હાલમાં કાર્યવાહી અંગેની વિગત ઉપલબ્ધ નથી. તપાસનો અહેવાલ અને વિભાગ તરફથી મળતી માહિતીના આધારે આગળની કાર્યવાહી અંગે વિગતો જાહેર કરવામાં આવશે.”

વિરોધ પ્રદર્શન
“ખનીજ માફિયા હાય… હાય…”, “ભૂ-માફિયા હાય… હાય…”, “ગેરકાયદે રેતી ખનન બંધ કરો…”, “માલણ નદીને બચાવો…” અને “પર્યાવરણ બચાવો…” સૂત્રોચ્ચાર કર્યા હતા.

JCB, ટ્રેક્ટર અને ડમ્પર જપ્ત કરવા તેમજ પૂરથી નુકસાન પામેલા પરિવારોને યોગ્ય વળતર ચુકવવાની માંગ કરી હતી.

ઉનાના પૂર્વ ધારાસભ્ય પુંજા વંશ પણ નાંદરખ ગામે પહોંચ્યા હતા. તેમણે માલણ નદીના તૂટેલા પાળાની મુલાકાત લીધી હતી. તેમજ પૂરથી અસરગ્રસ્ત પરિવારો સાથે મુલાકાત કરી હતી. જવાબદારો સામે કાર્યવાહી કરવાની માંગ કરવામાં આવી છે.

વાસદ મહીસાગરના પટમાં ગેરકાયદે રેતી ખનન પર દરોડો : રૂપિયા 4.32 કરોડનો મુદ્દામાલ જપ્ત

ઉનાના નાંદરખ
નદીનો પાળો તૂટ્યો, 60થી વધુ ઘરોમાં પૂરનું પાણી ઘૂસ્યાનો ગ્રામજનોનો આક્ષેપ
20 ફૂટ નદીનું તળ ઊંડું થઈ ગયું

રક્ષણાત્મક પાળો નબળો પડવા ઉપરાંત કેટલાક સ્થળોએ તોડી પાડવામાં આવ્યો છે.
નદીનું પાણી ગામમાં ઘૂસી આવતા 60 ઘરના મકાનોમાં પાણી ભરાઈ ગયું

નાગનેશ
2 તાલુકા રાણપુર, ગઢડાના 33 હેક્ટર ભાદર નદી અને આસપાસના ગામોમાં ખોદી રેતી કાઢવા ટેન્ડર બહાર પડાયા છે. તેમાંથી 44.44 લાખ ટન રેતી ખોદવા માટે નાગનેશ, પાજપીપળા, પીપળ, અડતાળા, ઈશ્વરિયા, મેઘવડીયા, નાગાળા, સુરકા, કેરીયા ગામની નદી ખોદી કઢાશે.

આ રેતીથી એક રૂમ બનાવવા માટે 3 ટન રેતી જોઈએ. તે હિસાબે 15 લાખ રૂમ બની શકે.

ગાંધીનગર
15 જુલાઈએ ખાણ ખનીજ વિભાગે ટેન્ડર બહાર પાડ્યું તેમાં ગાંધીનગર જિલ્લામાં સરકારી જમીન અને સાબરમતી નદીના 98 હેક્ટરમાંથી 125.61 લાખ ટન રેતી ખોદવા માટે કહ્યું છે.

Cubic Feet = ઘન ફૂટ એક એક રૂમ માટે સરેરાશ 100 ક્યુબીક ફૂટ એટલે કે 3 ટન રેતી  જોઈએ. ગાંધીનરના ટેન્ડરથી 42થી 50 લાખ રૂમ બની શકે.

બાંધકામ ક્ષેત્રના અંદાજ મુજબ ગુજરાતમાં દર વર્ષે ખાનગી સેક્ટરમાં 5 લાખ નવા ફ્લેટ/બંગલા/મકાનો અંદાજે કુલ દર વર્ષે અંદાજે છે.

સરકારી – PMAYના 1.5 થી 1.6 લાખ બને છે.

6.5 લાખ કુલ નવા મકોનો બને છે. જે નોંધાતા નથી એ ગણીએ તો 10 લાખ મકાન બનતા હશે.

વસ્તી ગણતરી પ્રમાણે
2001: 96,91,362 મકાનો  households
2011: 1,21,81,718 households
10 વર્ષમાં વધારો: 24,90,356
દર વર્ષે સરેરાશ વધારો: 2.49 લાખ.
10 વર્ષમાં વૃદ્ધિ 25.7%
2021નો અંદાજ 1.53 કરોડ મકાન.
2026નો અંદાજ 1.74 કરોડ મકાન હોઈ શકે

00000000

ગાંધીનગર
15 જુલાઈએ ખાણ ખનીજ વિભાગ ટેન્ડર બહાર પાડ્યું તેમાં ગાંધીનગર જિલ્લામાં સરકારી જમીન અને સાબરમતી નદીના 98 હેક્ટરમાંથી 125.61 લાખ ટન રેતી ખોદવા માટે કહ્યું છે.

Cubic Feet = ઘન ફૂટ એક એક રૂમ માટે સરેરાશ 100 ક્યુબીક ફૂટ એટલે કે 3 ટન રેતી  જોઈએ. ગાંધીનરના ટેન્ડરથી 42થી 50 લાખ રૂમ બની શકે.

પાટણ એક મહિના પહેલા
કાર્યવાહી:ગેરકાયદેસર 17,704 મેટ્રિક ટન રેતીના ખનન મામલે 61.91 લાખ દંડની નોટિસ
પાટણ

સાબરમતી નદી
ગેરકાયદેસર ખાણકામ સાબરમતી નદીનો પ્રવાહ બદલી નાખ્યો છે
અધિકારીઓ ભાજપ નેતાના પુત્રની તપાસ કરી રહ્યા હતા.

અમદાવાદમાં સાબરમતી નદીમાં અનિયંત્રિત ખાણકામ થઈ રહ્યું છે, અને તેમાં ભાજપના નેતાના પુત્રની સંડોવણી બહાર આવી છે. ખાણકામ અને ખનીજ વિભાગના અધિકારીઓ આ પ્રવૃત્તિને અવગણીને ચૂપચાપ બેઠા હોય તેવું લાગે છે.

બિલ્ડરો શહેરોમાં મોટી ઇમારતો બનાવવા માટે બ્રાન્ડેડ સિમેન્ટ અને સ્ટીલ પર ભાર મૂકે છે, પરંતુ રેતી એવી સામગ્રી છે જે તેઓ ગમે ત્યાં સસ્તા ભાવે મેળવી શકે છે, અને તેઓ ક્યારેય તે તક જવા દેતા નથી.

ડમ્પર સાબરમતી નદીમાંથી દિવસ-રાત શહેરી વિસ્તારોમાં રેતી પરિવહન કરે છે.

વિસલપુર ગામથી 4 કિલોમીટર પછી સાબરમતી નદી વિસ્તારમાં ખાણકામ માફિયાઓ દ્વારા રેતી અને માટી ખોદીને બનાવેલો ઊંડા ખાડા કરી દેવામાં આવ્યા છે.

ખાણકામ માફિયાઓ મનસ્વી રીતે કામ કરે છે.

સરકારી પડતર જમીન છે.

સાબરમતી નદીની નજીક આવેલા મહિજાદા અને નવાપુરા જેવા ગામોમાં પણ પરિસ્થિતિ આવી જ છે.

ગેરકાયદેસર રેતી ખનન સામે અવાજ ઉઠાવનારા હરેશ દેસાઈએ ખાણકામ વિભાગ અને કલેક્ટર ઓફિસમાં આવા માફિયાઓ સામે ફરિયાદ નોંધાવી છે અને ફોટોગ્રાફ્સ અને ડ્રોન વીડિયો સહિત પુરાવા પૂરા પાડ્યા છે.

આ વીડિયો મહિજડા ગામ વિસ્તાર છે.

નોંધનીય છે કે સાબરમતી નદીનો આ ભાગ એટલો જૂનો નથી. 2016 ના અંત સુધી, અહીં પાણી કોઈ અવરોધ વિના વહેતું હતું. જોકે, 2017 ની શરૂઆતમાં અહીં રસ્તો બનાવવાની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ હતી.

મહિજડા ગામ નજીક નવાપુરા ગામ પણ આવી જ પરિસ્થિતિનો સામનો કરી રહ્યું છે.

ખાણકામની હદ સમજવા માટે,છેલ્લા 10 વર્ષમાં અહીં આવેલા ફેરફારોને સમજવા માટે અમે સેટેલાઇટ ઇમેજનો અભ્યાસ કર્યો. જ્યાં એક સમયે ખેતરોમાં પાક ખીલતો હતો અને નદીનો પટ મોટા મેદાન જેવો દેખાતો હતો ત્યાં હવે ખોદકામના કારણે ખાડાઓ બની ગયા છે. અનેક જગ્યાએ કેમિકલયુક્ત ગંદુ પાણી એકઠું થયું છે.

અધિકારીઓને પોલીસ ફરિયાદ દાખલ કરવામાં 6 મહિનાનો સમય લાગ્યો હતો
વિસલપુર ગામ પાસે નદીમાંથી ગેરકાયદેસર રીતે રેતી કાઢવામાં આવી રહી હતી. ખાણ વિભાગના રોયલ્ટી ઇન્સ્પેકટર વિપુલ યોગીએ 6 જાન્યુઆરી, 2025ના રોજ દરોડો પાડ્યો હતો અને ₹6 લાખની કિંમતની યાંત્રિક નૌકા જપ્ત કરી હતી.
બોટને અધિકારીએ પોતાની પાસે રાખવાને બદલે સ્થાનિક રહીશ પૃથ્વીરાજ ઠાકોરને આપી દીધી હતી.

હરેશ દેસાઈ નામના અન્ય વ્યક્તિએ 7 જુલાઈ, 2025 ના રોજ ખાણ ખનીજ વિભાગના અધિકારીને આ બાબતની જાણ કરી.

9 જુલાઈ, 2025 ના રોજ, બે અધિકારીઓ, રોયલ્ટી ઈન્સ્પેક્ટર એસ.બી. વાધેલ અને સર્વેયર કે.એસ. મહેતાએ જઈને સ્થળ નિરીક્ષણ કર્યું હતું.

હરેશ દેસાઈના પત્રમાં ભરત મકવાણા, બળદેવજી ઠાકુર અને કેતન ઠાકુર દ્વારા ખનીજ ચોરી કરવામાં આવી રહી હતી. યાંત્રિક બોટના માલિક રામુભાઈ છે.

નાગનેશ
2 તાલકા રાણપુર, ગઢડાના 33 હેક્ટર ભાદર નદી અને આસપાસના ગામોમાં ખોદી રેતી કાઢવા ટેન્ડર બહાર પડાયા છે. તેમાંથી 44.44 લાખ ટન રેતી ખોદવા માટે નાગનેશ, પાજપીપળા, પીપળ, અડતાળા, ઈશ્વરિયા, મેઘવડીયા, નાગાળા, સુરકા, કેરીયા ગામની નદી ખોદી કઢાશે.

આ રેતીથી એક રૂમ બનાવવા માટે 3 ટન રેતી જોઈએ. તે હિસાબે 15 લાખ રૂમ બની શકે.