19 વર્ષ પછી પણ અધૂરું વચન? ગુજરાતના આદિવાસી પટ્ટામાં હજુ લાખો પરિવારો કાચા મકાનોમાં

2007થી ઘરનું વચન, 2026માં પણ 2થી 3 લાખ આદિવાસી પરિવારોને પાકા મકાનની રાહ

દિલીપ પટેલ
અમદાવાદ

ગુજરાત વિધાનસભાની 2007ની ચૂંટણીમાં તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ રાજ્યના ગરીબ અને ઘરવિહોણા પરિવારોને પાકા મકાન આપવાનું વચન આપ્યું હતું. 2012ની ચૂંટણીમાં પણ આ જ વચન ફરી આપવામાં આવ્યું હતું. ખાસ કરીને આદિવાસી વિસ્તારોમાં રહેઠાણ વિહોણા પરિવારોને ઘર આપવાની જાહેરાતો કરવામાં આવી હતી.

પરંતુ લગભગ બે દાયકાઓ બાદ પણ પ્રશ્ન યથાવત છે. સરકારી યોજનાઓ અને હજારો કરોડના ખર્ચ છતાં ગુજરાતના આદિવાસી પટ્ટામાં હજુ પણ અંદાજે 2 લાખથી 5 લાખ પરિવારો કાચા અથવા અર્ધપાકા મકાનોમાં રહેતા હોવાનો અંદાજ છે.

2026માં 38 હજાર નવા મકાનોનું વિતરણ

29 માર્ચ 2026ના રોજ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ ગુજરાતમાં લગભગ 38 હજાર નવા મકાનો લાભાર્થીઓને અર્પણ કર્યા હતા. સરકારી માહિતી અનુસાર તેમાં આશરે 70 ટકા મકાનો આદિવાસી વિસ્તારોના લાભાર્થીઓને ફાળવવામાં આવ્યા હતા.

સરકાર આને આદિવાસી કલ્યાણ અને રહેઠાણ સુરક્ષા તરફનું મહત્વનું પગલું ગણાવે છે. તેમ છતાં આદિવાસી વિસ્તારોમાં રહેઠાણની જરૂરિયાત સંપૂર્ણપણે પૂરી થઈ ગઈ હોવાનું કહી શકાય તેવી સ્થિતિ હજુ સર્જાઈ નથી.

રાજ્યમાં 97થી 98 ટકા ઘરો પાકા, પરંતુ આદિવાસી વિસ્તારોમાં સ્થિતિ અલગ

ભારત સરકારના રહેઠાણ સંબંધિત આંકડા મુજબ ગુજરાતમાં કુલ ઘરોમાંથી આશરે 97થી 98 ટકા ઘરો પાકા છે. માત્ર 2થી 3 ટકા જેટલા ઘરો કાચા અથવા અર્ધપાકા હોવાનું દર્શાવવામાં આવે છે.

પરંતુ રાજ્યની સરેરાશ આદિવાસી પટ્ટાની વાસ્તવિક સ્થિતિને સંપૂર્ણ રીતે દર્શાવતી નથી.

દાહોદ, છોટાઉદેપુર, નર્મદા, ડાંગ, તાપી, મહિસાગર, અરવલ્લી અને વલસાડ જેવા જિલ્લાઓમાં કાચા અને અર્ધપાકા ઘરોનું પ્રમાણ રાજ્યની સરેરાશ કરતાં નોંધપાત્ર વધારે હોવાનું વિવિધ અભ્યાસો અને સરકારી અંદાજો સૂચવે છે.

10થી 11 લાખ આદિવાસી પરિવારો

ગુજરાતમાં અંદાજે 10થી 11 લાખ અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) પરિવારો વસવાટ કરે છે.

અંદાજ પ્રમાણે:

આ આંકડા દર્શાવે છે કે રાજ્યમાં આવાસ યોજનાઓનો વ્યાપક અમલ થયો હોવા છતાં મોટી સંખ્યામાં પરિવારો હજુ પણ સુરક્ષિત અને કાયમી રહેઠાણથી વંચિત છે.

PMAY-G હેઠળ પ્રગતિ

પ્રધાનમંત્રી આવાસ યોજના (ગ્રામિણ) હેઠળ ગુજરાતમાં આદિવાસી પરિવારોને વિશેષ પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી છે.

સરકારી માહિતી મુજબ ST પરિવારો માટે 3.55 લાખથી વધુ ઘરો પૂર્ણ કરવામાં આવ્યા છે.

તેમ છતાં વિવિધ જિલ્લાઓમાં હજુ પણ હજારો પરિવારો આવાસની રાહ જોઈ રહ્યા છે અથવા અર્ધપાકા મકાનોમાં રહે છે.

નિષ્ણાતોના મતે આવાસની જરૂરિયાત માત્ર નવા ઘરો પૂરતી મર્યાદિત નથી. અનેક સ્થળોએ જૂના કાચા મકાનોના પુનઃનિર્માણ અને સુધારાની પણ જરૂર છે.

2016થી 2025 દરમિયાન 8.29 લાખ ઘરોને મંજૂરી

2016-17થી 2024-25 દરમિયાન ગુજરાતને કુલ 8,38,396 ઘરોનો લક્ષ્યાંક ફાળવવામાં આવ્યો હતો.

તેમાંથી 8,29,221 ઘરોને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી.

2026 સુધીમાં આશરે 7 લાખ ઘરો પૂર્ણ થયા હોવાનું રાજ્ય સરકારે જણાવ્યું છે.

આ માટે કુલ રૂ. 9,083.68 કરોડનો ખર્ચ કરવામાં આવ્યો હતો.

આંકડાઓ દર્શાવે છે કે રાજ્યમાં આવાસ ક્ષેત્રે નોંધપાત્ર રોકાણ થયું છે, પરંતુ આવાસની જરૂરિયાત અને વાસ્તવિક પૂર્તિ વચ્ચે હજુ પણ અંતર છે.

આદિવાસી જિલ્લાઓમાં ઘર નિર્માણ

જિલ્લાવાર આંકડાઓ મુજબ:

• પંચમહાલ – 10,572 ઘરો (રૂ. 179.18 કરોડ)
• મહિસાગર – 3,222 ઘરો (રૂ. 54.57 કરોડ)
• નર્મદા – 2,367 ઘરો (રૂ. 39.69 કરોડ)
• દાહોદ – 1,804 ઘરો (રૂ. 30.57 કરોડ)
• સાબરકાંઠા – 1,717 ઘરો (રૂ. 28.89 કરોડ)
• છોટાઉદેપુર – 1,694 ઘરો (રૂ. 28.45 કરોડ)
• અરવલ્લી – 1,556 ઘરો (રૂ. 24.31 કરોડ)
• તાપી – 949 ઘરો (રૂ. 15.88 કરોડ)
• સુરત – 933 ઘરો (રૂ. 15.29 કરોડ)
• વલસાડ – 834 ઘરો (રૂ. 13.37 કરોડ)
• બનાસકાંઠા – 699 ઘરો (રૂ. 11.56 કરોડ)
• ડાંગ – 678 ઘરો (રૂ. 9.95 કરોડ)
• નવસારી – 627 ઘરો (રૂ. 9.70 કરોડ)

આ જિલ્લાઓ રાજ્યના મુખ્ય આદિવાસી પટ્ટાનો ભાગ ગણાય છે.

વચન અને વાસ્તવિકતા વચ્ચેનું અંતર

2007 અને 2012ની ચૂંટણી દરમિયાન ગરીબ અને ઘરવિહોણા પરિવારોને પાકા મકાન આપવાનું વચન આપવામાં આવ્યું હતું.

છેલ્લા 19 વર્ષમાં લાખો મકાનોનું નિર્માણ થયું છે અને હજારો કરોડ રૂપિયાનું રોકાણ કરવામાં આવ્યું છે. છતાં આદિવાસી વિસ્તારોમાં રહેઠાણની સમસ્યા સંપૂર્ણપણે દૂર થઈ નથી.

આનું એક કારણ વધતી વસ્તી, નવા પરિવારોનું સર્જન, જૂના મકાનોની ખરાબ હાલત અને દૂરના વિસ્તારોમાં વિકાસ કાર્યોની ધીમી ગતિ પણ માનવામાં આવે છે.

આગળનો પડકાર

ગુજરાત સરકાર માટે હવે સૌથી મોટો પડકાર માત્ર નવા મકાનો બાંધવાનો નથી, પરંતુ બાકીના કાચા અને અર્ધપાકા ઘરોને સંપૂર્ણપણે પાકા મકાનોમાં પરિવર્તિત કરવાનો છે.

જો રાજ્યના આદિવાસી પટ્ટામાં હજુ પણ 2થી 5 લાખ પરિવારોને આવાસ સુધારાની જરૂર છે, તો રહેઠાણનો પ્રશ્ન હજુ સમાપ્ત થયો નથી.

2007માં અપાયેલું વચન કેટલું પૂર્ણ થયું અને કેટલું બાકી છે, તેનો સાચો જવાબ આગામી વર્ષોમાં આવાસ યોજનાઓની પ્રગતિ અને આદિવાસી વિસ્તારોમાં રહેઠાણની વાસ્તવિક સ્થિતિ પરથી જ મળી શકશે.