દૂધસાગર ડેરીનો ₹9,020 કરોડનો કારોબાર, છતાં ભાવ માટે પશુપાલકોનો વિરોધ: મહેસાણાથી દહેગામ સુધી ઉઠ્યા સવાલ

11 જૂન, 2026

દિલીપ પટેલ
અમદાવાદ

ઉત્તર ગુજરાતની સૌથી મોટી સહકારી દૂધ સંસ્થા અને દેશની અગ્રણી ડેરીઓમાંની એક દૂધસાગર ડેરી (Mehsana District Co-operative Milk Producers’ Union Ltd.) વર્ષ 2025-26માં આશરે ₹9,020 કરોડના ટર્નઓવર સુધી પહોંચી છે. ડેરી સાથે 4.7 લાખથી વધુ દૂધ ઉત્પાદક ખેડૂતો અને કુલ 10 લાખથી વધુ સભ્યો જોડાયેલા હોવાનું સત્તાવાર આંકડાઓ દર્શાવે છે.

પરંતુ બીજી તરફ, છેલ્લા એક વર્ષ દરમિયાન મહેસાણા, પાટણ, ગાંધીનગર અને આસપાસના વિસ્તારોમાં દૂધ ઉત્પાદક પશુપાલકો દ્વારા દૂધના ખરીદી ભાવ, વધતા પશુઆહાર ખર્ચ અને નફાની વહેંચણીને લઈને વિરોધ પ્રદર્શન નોંધાયા છે.

પ્રશ્ન એ ઊભો થયો છે કે હજારો કરોડના કારોબાર ધરાવતી સહકારી ડેરી અને લાખો ખેડૂતો વચ્ચે ભાવને લઈને અસંતોષ કેમ સર્જાયો?

દૂધસાગર ડેરીનું વિસ્તરતું સામ્રાજ્ય

દૂધસાગર ડેરી ઉત્તર ગુજરાતની સૌથી મોટી દૂધ સહકારી સંસ્થા તરીકે ઓળખાય છે.

2024-25 દરમિયાન ડેરીનું સરેરાશ દૈનિક દૂધ સંકલન 34.88 લાખ લિટર હતું, જે 2025-26માં વધીને 36.34 લાખ લિટર પ્રતિદિન થયું છે.

ડેરી હાલમાં મહેસાણા, પાટણ અને ગાંધીનગર ઉપરાંત ગુજરાત બહારના રાજ્યોમાંથી પણ દૂધ ખરીદી રહી છે. ઉપલબ્ધ માહિતી મુજબ ગુજરાત બહારના આશરે 5 લાખ ખેડૂતોના નેટવર્કમાંથી દરરોજ લગભગ 10 લાખ કિલો દૂધની ખરીદી થાય છે.

ડેરી સાથે 1,250થી વધુ ગામ દૂધ સહકારી મંડળીઓ જોડાયેલી છે.

ખેડૂતો કેમ નારાજ બન્યા?

પશુપાલકોનો મુખ્ય આક્ષેપ એ રહ્યો છે કે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં પશુઆહાર, ઘાસચારો, દવાઓ, વીજળી, મજૂરી અને ડીઝલના ખર્ચમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે, જ્યારે દૂધના ખરીદી ભાવમાં તે પ્રમાણે વધારો થયો નથી.

ખેડૂતો દ્વારા ઉઠાવવામાં આવેલા મુખ્ય મુદ્દાઓ:

મુદ્દો	ખેડૂતોની ફરિયાદ
દૂધ ખરીદી ભાવ	ઉત્પાદન ખર્ચની સરખામણીમાં ઓછો
પશુઆહાર	ભાવમાં સતત વધારો
ઘાસચારો	ચારો અને લીલા ઘાસનો વધતો ખર્ચ
વીજળી અને ડીઝલ	સંચાલન ખર્ચમાં વધારો
નફાની વહેંચણી	ડેરીના નફાનો વધુ હિસ્સો ખેડૂતોને મળવો જોઈએ
અન્ય ડેરીઓની સરખામણી	અમૂલ અને બનાસ ડેરી વધુ લાભ આપે છે

હરિજમાં ઉઠ્યો અસંતોષ

પાટણ જિલ્લાના હરિજ ખાતે યોજાયેલા પશુપાલક સંમેલનમાં ખેડૂતો અને પશુપાલકોએ ખુલ્લેઆમ દૂધના ભાવ વધારાની માંગણી કરી હતી.

સંમેલન દરમિયાન કેટલાક પશુપાલકોએ હોબાળો કરીને ડેરી સંચાલન અને ભાવ નીતિ સામે નારાજગી વ્યક્ત કરી હતી.

પશુપાલકોનું કહેવું હતું કે પશુપાલન હવે વધતા ખર્ચને કારણે નફાકારક વ્યવસાય રહ્યો નથી અને વર્તમાન ભાવો સાથે નાના ઉત્પાદકોને ટકી રહેવું મુશ્કેલ બની રહ્યું છે.

દહેગામમાં દૂધ ઢોળી વિરોધ

ગાંધીનગર જિલ્લાના દહેગામ સહિતના વિસ્તારોમાં પશુપાલકો દ્વારા દૂધ ઢોળીને વિરોધ નોંધાવવામાં આવ્યો હતો.

વિરોધીઓનો દાવો હતો કે ડેરીનો કારોબાર અને નફો વધે છે, પરંતુ ઉત્પાદકોને તેનો યોગ્ય લાભ મળતો નથી.

આ વિરોધ પછી દૂધસાગર ડેરી ઉપર ભાવ સુધારવાનો દબાણ વધ્યો હતો.

વિરોધ પછી શું નિર્ણય લેવાયો?

પશુપાલકોના દબાણ બાદ દૂધસાગર ડેરીના બોર્ડે દૂધના ખરીદી ભાવમાં વધારો જાહેર કર્યો હતો.

અગાઉ ખેડૂતોને ₹830 પ્રતિ કિલો ફેટ મુજબ ભાવ મળતો હતો.

પછી તેમાં ₹25નો વધારો કરીને ભાવ ₹855 પ્રતિ કિલો ફેટ કરવામાં આવ્યો.

સાથે પ્રથમ વખત SNF (Solid Non-Fat) આધારિત વધારાની ચુકવણીની જાહેરાત પણ કરવામાં આવી હતી.

ડેરી સંચાલનનું કહેવું છે કે આ નિર્ણયથી ખેડૂતોને વધારાની આવક મળશે અને ઉત્પાદન વધારવા પ્રોત્સાહન મળશે.

શું ખેડૂતો સંતોષમાં છે?

ભાવવધારા છતાં તમામ પશુપાલકો સંપૂર્ણ સંતોષમાં હોવાનું કહી શકાય તેમ નથી.

કેટલાક પશુપાલક નેતાઓનું માનવું છે કે છેલ્લા બે વર્ષમાં પશુઆહાર અને ઘાસચારોના ખર્ચમાં 25થી 40 ટકા સુધીનો વધારો થયો છે, જ્યારે દૂધના ખરીદી ભાવમાં થયેલો વધારો તેની સરખામણીમાં ઓછો છે.

તેમના મતે ભાવ નક્કી કરતી વખતે ઉત્પાદન ખર્ચ, મોંઘવારી અને બજાર સ્થિતિને વધુ મહત્વ આપવું જોઈએ.

અન્ય ડેરીઓ સાથે સરખામણી

ગુજરાતની મોટી સહકારી ડેરીઓ વચ્ચે ખેડૂતોને મળતા લાભોની સરખામણી પણ ચર્ચાનો વિષય બની છે.

અમૂલ ડેરી (આણંદ) દ્વારા 2025-26 માટે ખેડૂતોને અંદાજે ₹1,035 પ્રતિ કિલો ફેટનો અંતિમ ભાવ જાહેર કરવામાં આવ્યો હતો.

બનાસ ડેરીએ ઉત્પાદકો અને સહકારી મંડળીઓને મળીને લગભગ ₹2,910 કરોડ જેટલી ચુકવણી અને બોનસ આપ્યા હોવાનું જાહેર કર્યું હતું.

સાબર ડેરીમાં પણ બોનસ મુદ્દે ખેડૂતો દ્વારા વિરોધ નોંધાયો હતો અને અગાઉના વર્ષ જેટલો કે વધુ બોનસ આપવાની માંગ કરવામાં આવી હતી.

આ સંજોગોમાં દૂધસાગર ડેરીના ખેડૂતો પણ વધુ લાભ અને વધારાના બોનસની માંગ કરી રહ્યા છે.

ઉત્તર ગુજરાતનું દૂધ અર્થતંત્ર

દૂધસાગર ડેરી માત્ર એક સહકારી સંસ્થા નથી, પરંતુ ઉત્તર ગુજરાતના ગ્રામિણ અર્થતંત્રનો મુખ્ય આધારસ્તંભ છે.

મહેસાણા, પાટણ અને ગાંધીનગરના લાખો પરિવારોની આવક સીધી દૂધ ઉત્પાદન સાથે જોડાયેલી છે.

અંદાજે 5.21 લાખ સક્રિય દૂધ ઉત્પાદકો રોજિંદી આવક માટે ડેરી પર નિર્ભર છે.

ઉપલબ્ધ અંદાજો મુજબ ડેરી સાથે સંકળાયેલા દૂધાળ પશુઓની સંખ્યા 4 લાખથી 5 લાખ વચ્ચે હોઈ શકે છે.

જેમાં:

• ભેંસો: 55–65 ટકા
• ગાયો: 35–45 ટકા

આગળનો રસ્તો

દૂધસાગર ડેરીએ ભાવવધારો કરીને ખેડૂતોના અસંતોષને થોડો ઘટાડવાનો પ્રયાસ કર્યો છે, પરંતુ દૂધ ઉત્પાદન ખર્ચ અને ખરીદી ભાવ વચ્ચેનો તફાવત હજુ પણ ચર્ચાનો મુદ્દો છે.

એક તરફ ડેરીનું ટર્નઓવર ₹9,020 કરોડ સુધી પહોંચી રહ્યું છે, તો બીજી તરફ પશુપાલકો વધુ વળતર, બોનસ અને નફાની ન્યાયસંગત વહેંચણીની માંગ કરી રહ્યા છે.

આગામી મહિનાઓમાં દૂધના બજાર ભાવ, પશુઆહાર ખર્ચ અને ડેરી બોર્ડના નિર્ણયો નક્કી કરશે કે ઉત્તર ગુજરાતમાં દૂધસાગર ડેરી અને તેના લાખો ઉત્પાદકો વચ્ચેનો આ મતભેદ કેટલો શમે છે.

હાલ માટે એટલું સ્પષ્ટ છે કે ઉત્તર ગુજરાતનું દૂધ અર્થતંત્ર મજબૂત છે, પરંતુ તેની મજબૂતીનો લાભ ખેડૂતો સુધી કેટલો પહોંચે છે તે પ્રશ્ન હજુ પણ ચર્ચાના કેન્દ્રમાં છે.