‘ઓપરેશન મ્યૂલ હન્ટ’થી AI આધારિત દેખરેખ સુધી, ગુજરાતમાં ડિજિટલ મોનિટરિંગનો નવો યુગ

દિલીપ પટેલ

અમદાવાદ

ગુજરાત પોલીસે અને સાયબર સેન્ટર ઓફ એક્સલન્સે ચલાવેલા “ઓપરેશન મ્યૂલ હન્ટ 1.0” હેઠળ ₹2,289 કરોડના સાયબર ફ્રોડ નેટવર્કનો પર્દાફાશ કર્યો છે. 913 મ્યૂલ એકાઉન્ટ સામે કાર્યવાહી, 565 FIR અને 638 ધરપકડો સાથે આ અભિયાન રાજ્યના અત્યાર સુધીના સૌથી મોટા સાયબર-ફાઇનાન્શિયલ ક્રેકડાઉનમાંનું એક ગણાય છે.

પરંતુ આ ઘટનાએ માત્ર સાયબર ગુનાખોરીનો મુદ્દો જ નહીં, પરંતુ ગુજરાતમાં છેલ્લા બે દાયકાથી વધતી જતી ઇન્ટેલિજન્સ, ડિજિટલ સર્વેલન્સ અને ડેટા મોનિટરિંગ વ્યવસ્થાઓ અંગેની ચર્ચાને પણ ફરી જીવંત કરી છે.

2008માં ઉઠેલો સવાલ

ગુજરાતમાં રાજ્ય ઇન્ટેલિજન્સ અને દેખરેખ વ્યવસ્થાના વધતા ખર્ચ અંગેનો પ્રશ્ન નવો નથી.

2008માં ગુજરાતના તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા ઇન્ટેલિજન્સ નેટવર્કના વિસ્તરણ માટે વધારાની ફાળવણી કરવામાં આવી હતી. તે સમયના રાજકીય વર્તુળોમાં એવો આક્ષેપ થતો હતો કે રાજ્યનું દેખરેખ તંત્ર માત્ર સુરક્ષા માટે નહીં પરંતુ રાજકીય વિરોધીઓ, ભાજપના આંતરિક હરીફો, સામાજિક કાર્યકરો અને કેટલાક ઉદ્યોગપતિઓની ગતિવિધિઓ પર પણ નજર રાખી રહ્યું છે.

તત્કાલીન ભાજપના નેતાઓ અને વિરોધીઓએ જાહેરમાં આરોપ લગાવ્યો હતો કે ફોન રેકોર્ડ, સંપર્કો અને રાજકીય પ્રવૃત્તિઓ પર સતત દેખરેખ રાખવામાં આવતી હતી.

પૂર્વ મુખ્યમંત્રી સુરેશ મહેતાએ તે સમયે એવો આક્ષેપ કર્યો હતો કે તેમની દૈનિક પ્રવૃત્તિઓ પર સતત નજર રાખવામાં આવતી હતી. સુરતના પૂર્વ ધારાસભ્ય ધીરુ ગજેરાએ પણ દાવો કર્યો હતો કે રાજ્યભરના રાજકારણીઓના ફોન રેકોર્ડનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવતું હતું.

આ આરોપોની સત્તાવાર પુષ્ટિ ક્યારેય થઈ નહોતી, પરંતુ રાજ્યમાં ઇન્ટેલિજન્સ ખર્ચ વધતા રાજકીય ચર્ચાઓ તેજ બની હતી.

₹10 કરોડથી ₹1,500 કરોડ સુધી

ગુજરાતમાં ઇન્ટેલિજન્સ અને ટેકનિકલ મોનિટરિંગ માટેની ફાળવણી છેલ્લા બે દાયકામાં નોંધપાત્ર રીતે વધી છે.

ઉપલબ્ધ બજેટ દસ્તાવેજોના આધારે 2001-02માં ઇન્ટેલિજન્સ સંબંધિત ખર્ચ આશરે ₹10 કરોડની આસપાસ હતો.

2007-08 દરમિયાન પોલીસ બજેટ લગભગ ₹1,900 કરોડ હતું. તેમાં આધુનિકીકરણ અને ટેકનિકલ સર્વેલન્સ માટે વિશેષ ફાળવણી કરવામાં આવી હતી.

2013-14 સુધીમાં પોલીસ બજેટ લગભગ ₹3,800 કરોડ સુધી પહોંચ્યું. તે સમયે પોલીસ આધુનિકીકરણ, કમ્યુનિકેશન સિસ્ટમ અને ઇન્ટેલિજન્સ માળખા માટે વધારાની જોગવાઈ કરવામાં આવી હતી.

2026-27ના ગુજરાત બજેટમાં પોલીસ અને સુરક્ષા માળખા માટે લગભગ ₹9,000 કરોડની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. તેમાં આધુનિકીકરણ, AI આધારિત પોલીસિંગ, ડેટા ફ્યુઝન સેન્ટર, સાયબર સુરક્ષા, એનાલિટિક્સ અને એન્ટી-ડ્રોન સિસ્ટમ માટે મોટી ફાળવણી કરવામાં આવી છે.

રાજ્ય સરકારના દાવા મુજબ આ ખર્ચનો હેતુ આતંકવાદ, સંગઠિત ગુનાખોરી, સાયબર ક્રાઇમ અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સંબંધિત પડકારોનો સામનો કરવાનો છે.

ઓપરેશન મ્યૂલ હન્ટ શું છે?

સાયબર ગુનાઓમાં સૌથી મહત્વની કડી મ્યૂલ એકાઉન્ટ ગણાય છે.

મ્યૂલ એકાઉન્ટ એટલે એવું બેંક ખાતું કે જેનો ઉપયોગ સાયબર ગુનેગારો છેતરપિંડીથી મેળવેલા નાણાંને એક ખાતામાંથી બીજા ખાતામાં ખસેડવા માટે કરે છે.

ઘણી વખત આવા ખાતા સામાન્ય નાગરિકોના નામે ખોલવામાં આવે છે. કેટલાક લોકો પોતાની બેંક વિગતો ભાડે આપે છે. કેટલાક કમિશનના લોભમાં આવી વ્યવસ્થામાં જોડાઈ જાય છે.

સાયબર ગુનેગારો માટે આ એકાઉન્ટ પૈસાની હેરફેર અને મની લોન્ડરિંગનું મુખ્ય સાધન બને છે.

ગુજરાત પોલીસે 2025માં “ઓપરેશન મ્યૂલ હન્ટ 1.0” શરૂ કરીને આવા નેટવર્કને નિશાન બનાવ્યું.

4,052 સાયબર ગુનાઓ સાથે કનેક્શન

તપાસ દરમિયાન પોલીસ, સાયબર સેલ, I4C, નેશનલ સાયબર ક્રાઇમ રિપોર્ટિંગ પોર્ટલ, 1930 હેલ્પલાઇન અને બેંકો પાસેથી પ્રાપ્ત ડેટાનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું.

તપાસમાં સમગ્ર દેશના 4,052 સાયબર ગુનાઓ સાથે સંકળાયેલા નાણાકીય નેટવર્કની ઓળખ થઈ.

તેમાંથી 491 કેસો ગુજરાત સાથે સીધા જોડાયેલા હોવાનું બહાર આવ્યું.

પરિણામે:

• 913 મ્યૂલ એકાઉન્ટ સામે કાર્યવાહી
• 565 FIR નોંધાઈ
• 638 આરોપીઓની ધરપકડ
• ₹2,289 કરોડના શંકાસ્પદ નાણાંકીય વ્યવહારોની ઓળખ

આ આંકડા દર્શાવે છે કે સાયબર ફ્રોડ હવે માત્ર ઓનલાઇન છેતરપિંડી નહીં પરંતુ એક સમાંતર નાણાકીય ગુનાખોરી નેટવર્કમાં પરિવર્તિત થઈ ગયો છે.

ચેક અને ATM ઉપાડમાં મોટો ઘટાડો

રાજ્ય સરકારના જણાવ્યા અનુસાર આ કાર્યવાહી બાદ મ્યૂલ એકાઉન્ટ દ્વારા થતા શંકાસ્પદ નાણાકીય વ્યવહારોમાં ઘટાડો નોંધાયો છે.

ચેક દ્વારા થતા ઉપાડ:

• અગાઉ: ₹126 કરોડ પ્રતિ મહિનો
• હાલ: આશરે ₹25 કરોડ

એટલે લગભગ 75 ટકા ઘટાડો.

ATM મારફતે થતા શંકાસ્પદ ઉપાડમાં પણ આશરે 66 ટકા ઘટાડો નોંધાયો હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે.

આ ઉપરાંત પ્રથમ સ્તરના મ્યૂલ એકાઉન્ટની સંખ્યામાં પણ ઘટાડો નોંધાયો છે.

સાયબર ગુનાખોરીની નવી પદ્ધતિઓ

સાયબર ગુનેગારો હવે અત્યંત આધુનિક પદ્ધતિઓ અપનાવી રહ્યા છે.

તેમાં મુખ્યત્વે:

• ડિજિટલ અરેસ્ટ
• ફેક KYC અપડેટ
• OTP શેરિંગ
• QR કોડ સ્કેમ
• ઓનલાઇન રોકાણ છેતરપિંડી
• લોન એપ ફ્રોડ
• ફેક જોબ ઓફર
• સોશિયલ મીડિયા સ્કેમ

જેવા મોડસ ઓપરેન્ડીનો સમાવેશ થાય છે.

ગુનેગારો સીધા પોતાના ખાતામાં નાણાં લેતા નથી. તેઓ પહેલા મ્યૂલ એકાઉન્ટમાં નાણાં ટ્રાન્સફર કરાવે છે અને પછી અનેક સ્તરોમાં રકમ ફેરવીને ટ્રેલ છુપાવે છે.

હવે AI કરશે દેખરેખ

2008માં રાજ્યની ઇન્ટેલિજન્સ વ્યવસ્થા મુખ્યત્વે માનવ સૂત્રો, ફોન કોલ ડિટેઇલ રેકોર્ડ (CDR), મોબાઇલ લોકેશન અને પરંપરાગત સર્વેલન્સ પર આધારિત હતી.

પરંતુ 2026માં સ્થિતિ સંપૂર્ણપણે બદલાઈ ગઈ છે.

હવે રાજ્યમાં:

• AI આધારિત પોલીસિંગ
• Data Fusion Centre
• Centre of Excellence for AI in Policing
• Anti-Drone Systems
• Cyber Analytics

જેવા પ્રોજેક્ટ અમલમાં મૂકવામાં આવી રહ્યા છે.

AI આધારિત સિસ્ટમ કરોડો ડિજિટલ વ્યવહારોનું વિશ્લેષણ કરીને શંકાસ્પદ પેટર્ન શોધી શકે છે.

MuleHunter.AI અને Risk Scoring System

રિઝર્વ બેંકના માર્ગદર્શન હેઠળ ઇન્ડિયન ડિજિટલ પેમેન્ટ ઇન્ટેલિજન્સ કોર્પોરેશન નવી Risk Scoring System વિકસાવી રહી છે.

આ સિસ્ટમ દરેક ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શનને:

• Low Risk
• Medium Risk
• High Risk

શ્રેણીમાં વર્ગીકૃત કરશે.

તેના આધારે બેંકો શંકાસ્પદ વ્યવહારો પર તરત પગલાં લઈ શકશે.

સાથે MuleHunter.AI નામની સેન્ટ્રલ રજિસ્ટ્રી તૈયાર થઈ રહી છે.

આ વ્યવસ્થા દ્વારા વિવિધ બેંકો વચ્ચે શંકાસ્પદ ખાતાઓની માહિતી રિયલ ટાઈમમાં શેર કરી શકાશે.

સુરક્ષા કે દેખરેખ?

સાયબર સુરક્ષા માટે નવી ટેક્નોલોજી જરૂરી હોવાનું નિષ્ણાતો માને છે.

પરંતુ સાથે એક પ્રશ્ન પણ ઊભો થાય છે.

2008માં જે ચર્ચા ફોન સર્વેલન્સ અને રાજકીય દેખરેખ અંગે થતી હતી, આજે તે ચર્ચા AI, ડેટા ફ્યુઝન અને ડિજિટલ મોનિટરિંગ સુધી પહોંચી છે.

રાજ્ય સરકારો અને પોલીસ એજન્સીઓનો દાવો છે કે આ ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ માત્ર ગુનાખોરી રોકવા માટે થાય છે.

જ્યારે નાગરિક સ્વતંત્રતા સાથે સંકળાયેલા કેટલાક નિષ્ણાતો માને છે કે આવા સાધનોના ઉપયોગમાં પારદર્શિતા, જવાબદારી અને ગોપનીયતાનું રક્ષણ પણ એટલું જ મહત્વનું છે.

ડિજિટલ યુગનું નવું પડકાર

₹2,289 કરોડના સાયબર ફ્રોડનો પર્દાફાશ માત્ર એક પોલીસ ઓપરેશનની સફળતા નથી.

તે દર્શાવે છે કે ગુનાખોરી હવે ડિજિટલ માધ્યમોમાં સ્થળાંતરિત થઈ ગઈ છે અને તેને રોકવા માટે સરકારો પણ AI, ડેટા એનાલિટિક્સ અને રિયલ ટાઈમ મોનિટરિંગનો ઉપયોગ કરી રહી છે.

ગુજરાતમાં ઇન્ટેલિજન્સ અને ડિજિટલ મોનિટરિંગ માટેની ફાળવણી બે દાયકામાં અનેકગણી વધી છે. હવે પ્રશ્ન માત્ર એટલો છે કે વધતી ટેક્નોલોજી અને વધતી દેખરેખ વચ્ચે સુરક્ષા અને નાગરિક સ્વતંત્રતાનું સંતુલન કેવી રીતે જળવાશે.

આગામી વર્ષોમાં AI આધારિત પોલીસિંગ, મ્યૂલ એકાઉન્ટ ટ્રેકિંગ અને ડિજિટલ ફાઇનાન્સિયલ મોનિટરિંગના પરિણામો આ ચર્ચાને વધુ મહત્વપૂર્ણ બનાવશે.

આ લેખ વિશ્લેષણાત્મક અને ન્યૂઝ-ફીચર શૈલીમાં તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે. તેમાં જ્યાં આરોપો અથવા રાજકીય દાવાઓનો ઉલ્લેખ છે ત્યાં તેમને દાવા/આક્ષેપ તરીકે જ રજૂ કરવામાં આવ્યા છે.