ગુજરાતમાં ફોન સર્વેલન્સથી AI ઇન્ટેલિજન્સ સુધી: 25 વર્ષમાં દેખરેખ તંત્રનો વિસ્તરતો વ્યાપ

દિલીપ પટેલ

11 જૂન, 2026 અમદાવાદ

ગુજરાતમાં સાયબર ગુનાઓ સામેની કાર્યવાહી, ડિજિટલ ઇન્ટેલિજન્સ અને AI આધારિત પોલીસિંગની વધતી વ્યવસ્થાઓ વચ્ચે ફરી એકવાર ફોન સર્વેલન્સ અને સરકારી દેખરેખ અંગેની જૂની ચર્ચાઓ જીવંત બની છે. છેલ્લા 25 વર્ષમાં ગુજરાતમાં મોબાઇલ સર્વેલન્સ, કોલ ડિટેઇલ રેકોર્ડ (CDR) વિશ્લેષણ, ડિજિટલ ફોરેન્સિક્સ અને હવે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ આધારિત મોનિટરિંગ સુધીનો લાંબો સફર રહ્યો છે.

રાજ્યમાં વિવિધ સમયગાળામાં કોંગ્રેસ, ભાજપના બળવાખોર નેતાઓ અને સામાજિક કાર્યકરો દ્વારા ફોન ટેપિંગ તથા દેખરેખના આક્ષેપો કરવામાં આવ્યા હતા. જોકે આવા અનેક આરોપોની સત્તાવાર પુષ્ટિ થઈ નહોતી, તેમ છતાં સર્વેલન્સ અંગેની ચર્ચાઓ સતત રાજકીય મુદ્દો બની રહી છે.

ગોરધન ઝડફિયાથી શરૂ થયેલી ચર્ચા

વર્ષ 2004માં તે સમયના ગૃહ રાજ્યમંત્રી ગોરધન ઝડફિયાએ વિધાનસભામાં પોતાના ભાષણ દરમિયાન એવો આક્ષેપ કર્યો હતો કે તેમનો ફોન પોલીસની દેખરેખ હેઠળ રાખવામાં આવ્યો હતો.

પૂર્વ મંત્રી હરેન પંડ્યાએ પણ પોતાના ઉપર દેખરેખ રાખવામાં આવતી હોવાની ફરિયાદ કરી હતી. ત્યારબાદ વિવિધ રાજકીય પક્ષોના નેતાઓએ સમયાંતરે ફોન ટેપિંગ અને ફોન સર્વેલન્સના આરોપો લગાવ્યા હતા.

પછીના વર્ષોમાં કોંગ્રેસના નેતાઓ અર્જુન મોઢવાડિયા અને પરેશ ધાનાણી સહિતના વિપક્ષી નેતાઓએ પણ સરકાર ઉપર ફોન સર્વેલન્સ દ્વારા રાજકીય દબાણ ઉભું કરવાના આરોપો મૂક્યા હતા.

93 હજાર ફોન નંબરોનો વિવાદ

2013માં ગુજરાત પોલીસના તત્કાલીન વડા અમિતાભ પાઠકે આદેશ કર્યો હતો કે કોઈ પણ ફોન નંબરને સર્વેલન્સ હેઠળ મૂકવા માટે ટેલિકોમ કંપની પાસે અરજી કરનાર અધિકારી ઓછામાં ઓછા એસપી કક્ષાના હોવા જોઈએ.

તે જ સમયગાળામાં રાજ્યમાં 90 દિવસ દરમિયાન આશરે 93,000 ફોન નંબરોના CDR (Call Detail Records) મેળવવામાં આવ્યા હોવાની માહિતી સામે આવી હતી.

મહત્વનું એ છે કે 93 હજારનો આંકડો ફોન ટેપિંગનો નહોતો પરંતુ કોલ ડિટેઇલ રેકોર્ડ મેળવવાના કેસોનો હતો. CDR દ્વારા કોલ કોને કર્યો, ક્યારે કર્યો અને કયા ટાવરથી થયો તેની માહિતી મળે છે, પરંતુ વાતચીતનું રેકોર્ડિંગ મળતું નથી.

સ્નુપિંગ કેસ અને રાજકીય વિવાદ

ગુજરાતના ચર્ચિત “સ્નુપિંગ કેસ”એ પણ દેશવ્યાપી ચર્ચા જગાવી હતી.

આ કેસમાં એક યુવતી પર દેખરેખ રાખવામાં આવી હોવાના આરોપો સામે આવ્યા હતા. તે સમયના ગૃહ રાજ્યમંત્રી અમિત શાહ અને કેટલાક પોલીસ અધિકારીઓના નામો ચર્ચામાં આવ્યા હતા.

જોકે આ મામલે વિવિધ તપાસો અને રાજકીય વિવાદો થયા હતા, પરંતુ કોઈ અંતિમ ન્યાયિક નિષ્કર્ષ સામે આવ્યો નહોતો.

9 જૂન 2013ના રોજ પૂર્વ આઈપીએસ અધિકારી જી.એલ. સિંઘલે કેટલીક રેકોર્ડિંગ્સ અને દસ્તાવેજો તપાસ એજન્સીઓને સોંપ્યા હતા. ત્યારબાદ આ સમગ્ર મુદ્દો રાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં ચર્ચાનો વિષય બન્યો હતો.

સર્વેલન્સ ટેક્નોલોજીનો વિકાસ

ગુજરાતમાં ઇલેક્ટ્રોનિક દેખરેખ વ્યવસ્થા સતત બદલાતી રહી છે.

2001માં પોલીસ મુખ્યત્વે બેઝિક CDR પર આધારિત હતી.

2005માં IMEI ટ્રેકિંગનો ઉપયોગ શરૂ થયો.

2008ના અમદાવાદ શ્રેણીબદ્ધ બોમ્બ વિસ્ફોટ બાદ હજારો મોબાઇલ કનેક્શનના CDR અને IMEI વિશ્લેષણનો વ્યાપક ઉપયોગ થયો.

2010 પછી કેન્દ્રિય મોનિટરિંગ સિસ્ટમ (CMS) યુગ શરૂ થયો.

2015માં સોશિયલ મીડિયા ઇન્ટેલિજન્સ ઉમેરાઈ.

2018માં ડિજિટલ ફોરેન્સિક લેબ અને સાયબર ક્રાઇમ પોલીસ સ્ટેશનોની ક્ષમતા વધારવામાં આવી.

2020 પછી UPI અને ઓનલાઈન ફ્રોડ ટ્રેકિંગ પર ભાર મૂકાયો.

2023થી AI આધારિત સાયબર વિશ્લેષણ શરૂ થયું.

2025-26માં ક્રિપ્ટો ટ્રાન્ઝેક્શન અને ડાર્ક વેબ ઇન્ટેલિજન્સ જેવા નવા ક્ષેત્રો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું.

સાયબર યુગની નવી વ્યવસ્થા

રાજ્યની ક્રાઇમ બ્રાન્ચમાં 24×7 સાયબર સેલ અને રાજ્યની વિવિધ રેન્જોમાં સાયબર સેલ કાર્યરત છે.

સાયબર ગુનાઓ સામે લડવા માટે સેંકડો અધિકારીઓ અને કર્મચારીઓની નિમણૂક કરવામાં આવી છે.

2018માં અમદાવાદ, વડોદરા, રાજકોટ અને સુરતમાં વિશેષ સાયબર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકસાવવામાં આવ્યું હતું. ત્યારબાદ દર વર્ષે સાયબર તપાસની ક્ષમતામાં વધારો કરવામાં આવ્યો છે.

તાજેતરમાં Cyber Centre of Excellence દ્વારા દેશવ્યાપી સાયબર ફ્રોડ નેટવર્ક સામે કાર્યવાહી કરીને કરોડો રૂપિયાના કૌભાંડોનો પર્દાફાશ કરવામાં આવ્યો છે.

સ્માર્ટફોન અને ડિજિટલ માહિતી

કેન્દ્ર સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે કાયદાકીય પ્રક્રિયા અને નિર્ધારિત મંજૂરીઓ હેઠળ તપાસ એજન્સીઓ ડિજિટલ સંચાર અને કમ્પ્યુટર આધારિત માહિતી મેળવવાની કાર્યવાહી કરી શકે છે.

કેન્દ્રીય ગૃહ રાજ્યમંત્રી જી. કિશન રેડ્ડીએ સંસદમાં જણાવ્યું હતું કે કાયદા મુજબ કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોને ચોક્કસ પ્રક્રિયા હેઠળ ડિજિટલ સંચાર અને માહિતીના ઇન્ટરસેપ્શનની સત્તા છે.

પરંતુ સાથે જ સરકારે એવો પણ સ્પષ્ટીકરણ આપ્યો હતો કે કોઈ પણ એજન્સીને અનિયંત્રિત અથવા સર્વવ્યાપક જાસૂસીની મંજૂરી આપવામાં આવી નથી અને દરેક કેસની સમીક્ષા માટે પ્રક્રિયાઓ નક્કી કરવામાં આવી છે.

પેગાસસથી AI સુધી

પેગાસસ સ્પાયવેર અંગેના આંતરરાષ્ટ્રીય વિવાદોએ પણ ડિજિટલ ગોપનીયતાની ચર્ચાને વેગ આપ્યો હતો.

સાયબર સુરક્ષા નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ આવા અત્યાધુનિક સોફ્ટવેર મોબાઇલ ઉપકરણોમાં ઘૂસીને કોલ, મેસેજ, ઇમેઇલ, લોકેશન અને અન્ય ડિજિટલ માહિતી સુધી પહોંચી શકે છે.

ભારતમાં પણ પેગાસસ અંગે રાજકીય અને કાનૂની ચર્ચાઓ થઈ હતી, જોકે અનેક મુદ્દાઓ પર મતભેદો યથાવત્ રહ્યા છે.

સુરક્ષા અને ગોપનીયતા વચ્ચેનું સંતુલન

એક તરફ આતંકવાદ, ડ્રગ્સ ટ્રાફિકિંગ, સાયબર ફ્રોડ અને સંગઠિત ગુનાખોરી સામે લડવા માટે આધુનિક ડિજિટલ ઇન્ટેલિજન્સ જરૂરી બની છે.

બીજી તરફ નાગરિક ગોપનીયતા, પારદર્શિતા અને જવાબદારીના પ્રશ્નો પણ વધુ મહત્વના બન્યા છે.

ગુજરાતમાં 2001ના બેઝિક CDRથી શરૂ થયેલો સફર હવે AI આધારિત ઇન્ટેલિજન્સ, ડેટા ફ્યુઝન અને ડાર્ક વેબ મોનિટરિંગ સુધી પહોંચી ગયો છે.

આગામી વર્ષોમાં સુરક્ષા અને નાગરિક સ્વતંત્રતા વચ્ચેનું સંતુલન કેવી રીતે જળવાય છે, તે રાજ્યની ડિજિટલ ગવર્નન્સ માટે સૌથી મોટો પડકાર રહેશે.