ગીરમાં ફરી વાયરસનો ખતરો: 13 સિંહોના મોત, જસાધારમાં ક્વોરન્ટાઇન અને માહિતીની પારદર્શિતા અંગે ઉઠતા સવાલો

દિલીપ પટેલ

અમદાવાદ, 11 જૂન 2026

ગીરના એશિયાટિક સિંહોમાં ફરી એકવાર ચેપી રોગના સંક્રમણની આશંકાએ વન વિભાગને સતર્ક કરી દીધો છે. છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં 13 સિંહોના મોત નોંધાયા હોવાની માહિતી સામે આવ્યા બાદ વન વિભાગે જસાધાર એનિમલ કેર સેન્ટર, જામવાળા રેસ્ક્યુ સેન્ટર અને અન્ય સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં હાઈ એલર્ટ જાહેર કર્યું છે. બીજી તરફ વન્યજીવ કાર્યકરો અને નિષ્ણાતો સરકારની કાર્યવાહી, માહિતી જાહેર કરવાની પદ્ધતિ અને સિંહોને કેદમાં રાખવાના કાનૂની આધાર અંગે ગંભીર પ્રશ્નો ઉઠાવી રહ્યા છે.

વન અને પર્યાવરણ મંત્રી અર્જુન મોઢવાડિયાએ તાજેતરમાં ગીરના અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોની મુલાકાત લઈને સ્થિતિની સમીક્ષા કરી હતી. તેમણે જામવાળા રેસ્ક્યુ સેન્ટર, બાબરિયા વિસ્તાર અને જસાધાર એનિમલ કેર સેન્ટરની મુલાકાત દરમિયાન આઈસોલેશનમાં રાખવામાં આવેલા સિંહોની સારવાર, દવાઓની ઉપલબ્ધતા અને રોગચાળો વધુ ન ફેલાય તે માટે કરવામાં આવેલી વ્યવસ્થાઓનું નિરીક્ષણ કર્યું હતું.

મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે, “અમે કોઈ પણ પ્રકારનું જોખમ લેવા માંગતા નથી.” આ માટે ઉચ્ચસ્તરીય બેઠક યોજીને સિંહોની રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારવા, સઘન ટ્રેકિંગ કરવા અને રોગના સ્ત્રોતને શોધી નિયંત્રણમાં લેવા અંગે ચર્ચા કરવામાં આવી હતી.

પરંતુ બીજી તરફ અનેક પ્રશ્નો હજુ પણ અનુત્તરિત છે. વન્યજીવ કાર્યકરોનો દાવો છે કે જસાધાર ખાતે આશરે 15 જેટલા સિંહોને પાંજરામાં રાખવામાં આવ્યા છે, પરંતુ તેઓને કયા કાનૂની આધારે કેદ કરવામાં આવ્યા છે તેની સ્પષ્ટ માહિતી જાહેર કરવામાં આવી નથી. વન્યજીવ સંરક્ષણ કાયદા હેઠળ સામાન્ય રીતે આવા નિર્ણયો માટે મુખ્ય વન્યજીવ સંરક્ષક (Chief Wildlife Warden)ની મંજૂરી અને વૈજ્ઞાનિક કારણો જરૂરી ગણાય છે.

કાર્યકરોનું કહેવું છે કે કોઈપણ જંગલી સિંહને તેની કુદરતી ટેરિટરીમાંથી પકડીને દૂર લઈ જવાથી તેના વર્તન અને સામાજિક માળખા પર ગંભીર અસર થઈ શકે છે. સિંહની ગેરહાજરીમાં તેની ટેરિટરી પર અન્ય સિંહ કબજો જમાવી શકે છે. ત્યારબાદ મૂળ સિંહને પરત છોડવામાં આવે તો હિંસક અથડામણો સર્જાઈ શકે છે અને બચ્ચાઓ માટે પણ જોખમ ઊભું થઈ શકે છે.

મહત્વની બાબત એ છે કે 19 મે આસપાસ લેવામાં આવેલા કેટલાક નમૂનાઓના પરીક્ષણ અહેવાલો હજુ સુધી જાહેર થયા નથી તેવી ફરિયાદો પણ ઉઠી રહી છે. જો સંક્રમણનું ચોક્કસ કારણ જાણી લેવામાં આવ્યું હોય તો તેની સત્તાવાર માહિતી જાહેર થવી જોઈએ તેવી માંગ કરવામાં આવી રહી છે.

ગીરમાં રોગચાળાની ચર્ચા નવી નથી. વર્ષ 2018માં કેનાઈન ડિસ્ટેમ્પર વાયરસ (CDV)ના કારણે સિંહોમાં વ્યાપક સંક્રમણ ફેલાયું હતું. તે સમયે તપાસમાં 23 પૈકી 21 સિંહોમાં CDV સંક્રમણ મળી આવ્યું હતું. ત્યારબાદ બે વર્ષ દરમિયાન 60થી વધુ સિંહોના મોત સાથે આ મુદ્દો રાષ્ટ્રીય સ્તરે ચર્ચામાં આવ્યો હતો. સ્થિતિની ગંભીરતાને ધ્યાનમાં રાખીને રાજ્ય સરકારે અમેરિકાથી ખાસ રસી મંગાવી સિંહો અને અન્ય સંવેદનશીલ પ્રાણીઓનું રસીકરણ શરૂ કર્યું હતું.

વર્ષ 2021માં પણ એક જ વિસ્તારમાં 12 જેટલા સિંહોના મોત થયા હતા, જેના કારણે રોગચાળો અને સિંહોની આરોગ્ય વ્યવસ્થા અંગે ફરી પ્રશ્નો ઊભા થયા હતા. હાલના બનાવો સાથે 2018ની ઘટના ફરી યાદ આવી રહી છે.

વન વિભાગના આંકડા મુજબ 2015માં ગુજરાતમાં 523 સિંહો હતા, જે 2020માં વધીને 674 થયા હતા. 2025ની તાજેતરની ગણતરી મુજબ રાજ્યમાં સિંહોની સંખ્યા 891 સુધી પહોંચી છે. આ વસ્તી 11 જિલ્લાઓના 58 તાલુકાઓમાં ફેલાયેલી છે. જૂનાગઢમાં 191, ભાવનગરમાં 116, અમરેલીમાં 339, ગીર સોમનાથમાં 222, પોરબંદરમાં 16, રાજકોટમાં 6 અને દેવભૂમિ દ્વારકામાં 1 સિંહ નોંધાયો છે.

પરંતુ વધતી વસ્તી સાથે નવા પડકારો પણ ઊભા થયા છે. સિંહ વિસ્તાર તરીકે ઓળખાતા પ્રદેશોમાં અંદાજે 1.08 લાખ રખડતા કૂતરાઓ હોવાનું માનવામાં આવે છે. વૈજ્ઞાનિકો માને છે કે આવા કૂતરાઓ CDV જેવા વાયરસના સંભવિત વાહક બની શકે છે. 2018ના રોગચાળા બાદ પ્રકાશિત થયેલા વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસોમાં પણ મુક્તપણે ફરતા કૂતરાઓને વન્યજીવોમાં વાયરસ ફેલાવવાના જોખમ સાથે જોડવામાં આવ્યા હતા.

તે ઉપરાંત સિંહ વિસ્તારોમાં આશરે 80 હજારથી વધુ રખડતા પશુઓ પણ છે. આ પશુઓમાં જોવા મળતી ઈતરડી (ટિક્સ) દ્વારા બેબીસિયા જેવા પરોપજીવી રોગો ફેલાઈ શકે છે. નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ બેબીસિયા સિંહોની રોગપ્રતિકારક શક્તિને નબળી બનાવી શકે છે અને અન્ય ચેપી રોગો સામે તેમને વધુ સંવેદનશીલ બનાવી શકે છે.

બીજી તરફ ગીર અભયારણ્યના મુખ્ય સુરક્ષિત વિસ્તારમાં રખડતા કૂતરાઓ કે બિનવારસી પશુઓ નથી. તેથી સંક્રમણના સંભવિત સ્ત્રોતોની વૈજ્ઞાનિક તપાસ વધુ મહત્વની બની જાય છે.

આ સમગ્ર ઘટનામાં સૌથી મોટો મુદ્દો માહિતીની પારદર્શિતા અને જાહેર જવાબદારીનો છે. જસાધાર સહિતના કેટલાક વિસ્તારોમાં પત્રકારો અને સ્વતંત્ર નિરીક્ષકોના પ્રવેશ પર પ્રતિબંધ હોવાનું કહેવાય છે. જેના કારણે વાસ્તવિક પરિસ્થિતિ અંગેની માહિતી મુખ્યત્વે વન વિભાગ દ્વારા જ ઉપલબ્ધ થાય છે. કાર્યકરોનું કહેવું છે કે રોગચાળો, સારવાર, મૃત્યુના કારણો અને ક્વોરન્ટાઇનની કાર્યવાહી અંગે નિયમિત બુલેટિન જાહેર થવા જોઈએ.

આ દરમિયાન ગીરની આસપાસના સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં ઔદ્યોગિક અને ખનન પ્રવૃત્તિઓ અંગે પણ ચિંતાઓ વ્યક્ત થઈ રહી છે. રાજુલા તાલુકા નજીક બાબરકોટ વિસ્તારની વન જમીન ખનન માટે ફાળવવાના પ્રસ્તાવો સામે કેટલાક સ્થાનિક સંગઠનો અને પર્યાવરણપ્રેમીઓએ કાયદાકીય વાંધા રજૂ કર્યા છે. તેમનું માનવું છે કે સિંહોના વસવાટ ક્ષેત્ર પર વધતું માનવ દબાણ પણ લાંબા ગાળે વન્યજીવન માટે જોખમ ઊભું કરી શકે છે.

હાલ માટે વન વિભાગ વાયરસના ફેલાવાને રોકવા માટે સઘન મોનીટરિંગ, નમૂનાઓની તપાસ અને સંવેદનશીલ સિંહોની સારવારમાં વ્યસ્ત છે. જોકે 2018ના CDV સંકટ પછી ફરી ઉભી થયેલી આ સ્થિતિએ એકવાર ફરી પ્રશ્ન ઊભો કર્યો છે કે વધતી સિંહ વસ્તી સાથે તેમના આરોગ્ય, નિવાસસ્થાન અને રોગ નિયંત્રણ માટે કેટલી લાંબા ગાળાની તૈયારી કરવામાં આવી છે.

ગીરના સિંહો માત્ર ગુજરાત જ નહીં પરંતુ સમગ્ર વિશ્વની કુદરતી ધરોહર છે. તેથી વર્તમાન સંક્રમણની સ્થિતિ અંગે પારદર્શક માહિતી, વૈજ્ઞાનિક અભિગમ અને જાહેર વિશ્વાસ જાળવતી કાર્યવાહી હવે સમયની સૌથી મોટી જરૂરિયાત બની છે.